Nhiều người thường lầm tưởng rằng các vấn đề khó chịu tại vùng chậu luôn xuất phát từ tình trạng suy yếu hay sa giãn các mô nâng đỡ. Trên thực tế, không ít trường hợp lại đối mặt với tình trạng các thớ cơ tại đáy chậu bị co rút liên tục, không thể tự thả lỏng và dẫn đến những cơn đau âm ỉ kéo dài. Đứng trước nỗi ám ảnh này, các bài tập kéo giãn nhẹ nhàng như tư thế Con bướm (Baddha Konasana) trong yoga thường được truyền tai nhau như một liệu pháp tự nhiên giúp thư giãn cơ thể và giảm bớt căng tức.
Tuy nhiên, liệu việc gập chân và mở khớp háng ở tư thế Con bướm có thực sự giải phóng được tình trạng co thắt mạn tính của nhóm cơ sàn chậu hay không? Câu trả lời ngắn gọn là: Tư thế này có thể hỗ trợ kéo giãn nhẹ các cơ khép đùi, giải tỏa áp lực cơ học vùng chậu và tạo điều kiện tăng tưới máu cục bộ, nhưng hoàn toàn không thể thay thế cho các can thiệp y khoa chuyên sâu khi sàn chậu đã rơi vào trạng thái tăng trương lực mạn tính.
Hiểu đúng về tình trạng tăng trương lực cơ đáy chậu
Sàn chậu đại diện cho một đơn vị thần kinh cơ có nhiệm vụ nâng đỡ và kiểm soát chức năng của các cơ quan nội tạng bên trong khoang chậu [1]. Sự toàn vẹn về cả mặt giải phẫu lẫn chức năng của sàn chậu đóng vai trò then chốt trong nhiều hoạt động thiết yếu hàng ngày, bao gồm việc lưu trữ và tống xuất nước tiểu, đại tiện, nâng đỡ các tạng vùng chậu cũng như đảm bảo chức năng sinh lý tình dục [1]. Khi sự toàn vẹn này bị xáo trộn, những rối loạn chức năng sàn chậu có thể biểu hiện dưới dạng suy yếu cơ gây tiểu không tự chủ, són phân hay sa tạng; nhưng đồng thời cũng có thể biểu hiện dưới dạng các cơ bị tăng trương lực và hoạt động bất thường [1].
Trạng thái tăng trương lực cơ đáy chậu xảy ra khi các sợi cơ liên tục co siết mà không thể giãn về trạng thái nghỉ tự nhiên [2]. Sự căng cứng mạn tính này cản trở lưu thông tuần hoàn vi mạch tại chỗ, khiến mô cơ bị thiếu oxy và tích tụ các chất chuyển hóa gây đau. Tình trạng tăng trương lực cơ sàn chậu rất phổ biến nhưng lại thường bị bỏ qua trong quá trình thăm khám và điều trị ban đầu cho người bệnh [1]. Người mắc phải hội chứng này thường phải chịu đựng những vấn đề về bài xuất, hội chứng đau vùng chậu mạn tính, cùng các rối loạn chức năng bàng quang như bí tiểu, tiểu không tự chủ hoặc hội chứng đau bàng quang [1].
Cơ nâng hậu môn chịu biến đổi ra sao khi co thắt?
Trong cấu trúc đáy chậu, cơ nâng hậu môn là một nhóm cơ rộng lớn đóng vai trò trụ cột trong việc nâng đỡ sàn chậu. Nhóm cơ này bao gồm cơ mu - cụt, cơ chậu - cụt và cơ mu - trực tràng, phối hợp chặt chẽ cùng các cơ lân cận như cơ bịt trong và cơ cụt để duy trì sự ổn định của vùng đáy chậu [3]. Khi xảy ra hiện tượng co thắt myofascial và co thắt kéo dài tại các cơ sàn chậu, tình trạng tăng trương lực sẽ trở nên trầm trọng và biến thành nguyên nhân chính gây đau đớn dai dẳng [3].
Những biến đổi bệnh lý ở nhóm cơ nâng hậu môn không chỉ dừng lại ở cảm giác chủ quan mà còn được phản ánh rõ nét qua các chẩn đoán hình ảnh học hiện đại. Một nghiên cứu công bố năm 2016 thực hiện chụp cộng hưởng từ (MRI) trên 15 phụ nữ mắc hội chứng viêm bàng quang kẽ/hội chứng đau bàng quang so sánh với 15 người đối chứng cùng độ tuổi đã ghi nhận nhiều thay đổi giải phẫu quan trọng [4]. Kết quả đo đạc từ hai bác sĩ chẩn đoán hình ảnh cho thấy những bệnh nhân này có cơ nâng hậu môn bị co ngắn rõ rệt so với nhóm khỏe mạnh, cụ thể chiều dài cơ nâng hậu môn bên phải chỉ đạt 5,0 ± 0,7 cm so với 5,6 ± 0,8 cm, và bên trái là 5,0 ± 0,8 cm so với 5,7 ± 0,8 cm [4].
Bên cạnh chiều dài cơ bị thu ngắn, góc mu - trực tràng phía sau ở nhóm bệnh nhân cũng rộng hơn đáng kể với mức 35,0 ± 8,6 độ so với 26,7 ± 7,9 độ ở nhóm đối chứng [4]. Đường mốc H trên hình ảnh MRI của người bệnh ngắn hơn bình thường khi chỉ đạt 7,8 ± 0,8 cm so với 8,6 ± 0,9 cm ở nhóm không mắc bệnh [4]. Khoảng cách từ mỏm cụt âm đạo và cổ bàng quang đến đường H ở nhóm bệnh nhân cũng dài hơn đối chứng, lần lượt là 5,7 ± 0,6 cm so với 5,1 ± 0,9 cm và 1,9 ± 0,4 cm so với 1,4 ± 0,2 cm [4]. Những bằng chứng hình ảnh này khẳng định rằng tình trạng co thắt mạn tính thực sự làm thay đổi cấu trúc cơ học của cơ nâng hậu môn, kéo lệch các khoảng cách giải phẫu và làm khuếch đại cảm giác đau đớn vùng chậu [4].
Những triệu chứng phức tạp và căn nguyên thường gặp
Co thắt cơ sàn chậu không chỉ gây đau đớn đơn thuần mà còn kéo theo hàng loạt rối loạn chức năng bài tiết và sinh hoạt. Tình trạng co thắt cơ sàn chậu hay sàn chậu không thư giãn có thể biểu hiện qua các triệu chứng đường tiết niệu dưới, rối loạn đại tiện, suy giảm chức năng tình dục hoặc các cơn đau cục bộ [2]. Biểu hiện của bệnh lý này rất đa dạng và khó nhận biết trên lâm sàng, khiến cho công tác chẩn đoán và quản lý gặp nhiều thử thách [2].
Nhiều hội chứng lâm sàng khác nhau liên quan mật thiết đến chứng tăng trương lực cơ đáy chậu, bao gồm rối loạn đào thải, hội chứng đau bàng quang/viêm bàng quang kẽ, đau âm hộ mạn tính, chứng co thắt âm đạo và đau vùng chậu mạn tính [5]. Từ giữa thập niên 1990, tăng trương lực cơ sàn chậu đã được xác định là một yếu tố khởi phát chính gây ra những cơn đau âm hộ mạn tính dữ dội [6]. Trạng thái tăng trương lực này cũng được xem là yếu tố cốt lõi duy trì cảm giác đau dai dẳng ở vùng tiền đình âm hộ của nữ giới [7]. Hơn nữa, tình trạng này thường đi kèm với các bệnh lý đồng mắc phổ biến như hội chứng ruột kích thích, hội chứng đau cơ xơ hóa và rối loạn khớp thái dương hàm [6].
Nghiên cứu bệnh chứng thực hiện từ năm 2009 đến năm 2017 trên 95 trường hợp có rối loạn chức năng sàn chậu kèm tăng trương lực cơ đã phân tích các yếu tố nguy cơ dẫn đến tình trạng này [8]. Kết quả ghi nhận có tới 71% bệnh nhân từng trải qua phẫu thuật niệu phụ khoa như một yếu tố có thể kích hoạt cơn đau cân cơ [8]. Đa số bệnh nhân tham gia nghiên cứu đều đã ở giai đoạn mãn kinh [8]. Các nhà khoa học xác định nhóm bệnh nhân tăng trương lực có độ tuổi trung bình trẻ hơn so với nhóm đối chứng, cụ thể là 54 tuổi so với 59 tuổi [8].
Phân tích hồi quy đa biến từ nghiên cứu trên đã chỉ ra các yếu tố nguy cơ độc lập bao gồm độ tuổi trẻ hơn với tỷ số chênh OR là 1,45 [8]. Tiền sử trầm cảm làm tăng nguy cơ mắc bệnh với OR là 3 [8]. Chấn thương cơ xương khớp cột sống cũng là một yếu tố nguy cơ nổi bật với OR lên tới 4,32 [8]. Đáng chú ý, phẫu thuật đặt dải băng nâng niệu đạo qua lỗ bịt làm tăng nguy cơ tăng trương lực cơ sàn chậu với OR đạt mức 8,36 [8]. Ngược lại, kỹ thuật đặt dải băng nâng niệu đạo sau xương mu lại đóng vai trò bảo vệ chống lại tình trạng tăng trương lực cơ với OR là 0,37 [8]. Một mô hình dự đoán lâm sàng kết hợp giữa trầm cảm, lạc nội mạc tử cung, hội chứng ruột kích thích, chấn thương cột sống và loại dải băng niệu đạo đã được xây dựng để ước tính nguy cơ xuất hiện đau sau phẫu thuật [8].
Y học điều trị chứng co thắt sàn chậu như thế nào?
Bởi vì cơ chế bệnh sinh của co thắt sàn chậu rất phức tạp, việc chẩn đoán phân biệt đòi hỏi phải áp dụng các kỹ thuật chuyên sâu như đo niệu động học bằng video hoặc điện cơ đồ [2]. Quá trình quản lý và điều trị đòi hỏi sự phối hợp liên ngành chặt chẽ, đặc biệt cần sự tham gia của các chuyên viên vật lý trị liệu hoặc điều dưỡng được đào tạo chuyên sâu về sàn chậu [2]. Các biện pháp bảo tồn nền tảng bao gồm giáo dục người bệnh, điều chỉnh hành vi, thay đổi lối sống và phục hồi chức năng sàn chậu thông qua vật lý trị liệu [2].
Các nhà vật lý trị liệu chuyên về rối loạn vùng chậu ghi nhận nhiều thành công trong việc khôi phục tính bình thường của mô cơ và làm giảm cảm giác đau rát âm hộ cũng như rối loạn tình dục [6]. Quá trình phục hồi chức năng không chỉ tập trung riêng lẻ tại đáy chậu mà còn cần nhận diện và điều trị toàn diện các bất thường đồng thời ở toàn bộ thân mình và khung chậu [7]. Việc bình thường hóa chức năng cơ sàn chậu là chìa khóa then chốt giúp suy giảm các cơn đau âm hộ mạn tính kéo dài [7]. Liệu pháp xoa bóp điểm khởi phát đau có thể đem lại sự giải tỏa đáng kể cho một số bệnh nhân [2].
Đối với những ca bệnh kháng trị hoặc triệu chứng nghiêm trọng, các lựa chọn can thiệp sâu hơn bao gồm tiêm thuốc vào điểm khởi phát, điều biến thần kinh cùng, châm cứu hoặc tiêm độc tố botulinum nhóm A [2]. Tiêm độc tố botulinum nhóm A (BoNT-A) trực tiếp vào các khối cơ sàn chậu bị tăng trương lực giúp hỗ trợ thả lỏng hệ thống cơ quan này [3]. Các vị trí cơ thường được can thiệp tiêm thuốc bao gồm cơ bịt trong, nhóm cơ nâng hậu môn (cơ mu - cụt, cơ chậu - cụt, cơ mu - trực tràng) và cơ cụt [3]. Thủ thuật này nhìn chung an toàn, người bệnh dung nạp tốt dưới sự hỗ trợ của tiền mê kết hợp gây tê tại chỗ [3]. Bác sĩ có thể định vị mũi tiêm bằng cách sờ nắn mốc giải phẫu hoặc sử dụng điện cơ đồ, kích thích điện, siêu âm, soi huỳnh quang và chụp cắt lớp vi tính [3]. Tác dụng phụ của BoNT-A thường hiếm gặp và tự thoái lui, tuy nhiên do bản chất của thuốc có tính thuận nghịch nên việc tiêm nhắc lại có thể là cần thiết [3].
Tư thế Con bướm: Tác động hỗ trợ và giới hạn thực tế
Tư thế Con bướm (Baddha Konasana) là động tác ngồi gập gối, đưa hai lòng bàn chân áp sát vào nhau và mở rộng hai đùi sang hai bên. Động tác này tác động trực tiếp lên hệ thống gân cơ khép của khớp háng, vùng xương chậu và nhóm cơ đáy chậu ngoại vi. Về mặt sinh cơ học, việc kéo giãn có kiểm soát vùng khớp háng giúp giảm bớt lực co kéo từ các chuỗi cơ xung quanh lên khung chậu, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để giải phóng chèn ép cơ học và tăng cường lưu thông tuần hoàn máu nuôi dưỡng đáy chậu.
Tuy nhiên, cần hiểu rõ ranh giới giữa việc kéo giãn hỗ trợ và việc điều trị bệnh lý. Nghiên cứu y văn cho thấy các hội chứng tăng trương lực cơ đáy chậu thường đi kèm với những thay đổi cấu trúc nghiêm trọng như cơ nâng hậu môn bị co ngắn và góc mu - trực tràng bị mở rộng bất thường [4]. Một bài tập vận động đơn thuần như tư thế Con bướm không thể tự tác động chính xác để giải phóng từng điểm co thắt cục bộ sâu bên trong nhóm cơ mu - cụt hay cơ mu - trực tràng [3].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyên sâu đều khẳng định điều trị tăng trương lực cơ sàn chậu đòi hỏi một phác đồ vật lý trị liệu toàn diện được hướng dẫn bởi chuyên gia, nhằm tái lập chức năng bình thường của mô và điều chỉnh các biến đổi cơ học ở cả thân mình và khung chậu [6], [7]. Tư thế Con bướm chỉ nên được xem là một bài tập bổ trợ trong sinh hoạt nhằm duy trì độ linh hoạt của khớp háng và tạo cảm giác thư giãn chung cho vùng xương chậu, chứ không thể xem là phương thuốc đặc trị để xóa bỏ tình trạng co thắt mạn tính.
Những ai cần thận trọng khi thực hiện bài tập này?
Mặc dù tư thế Con bướm khá quen thuộc và có vẻ nhẹ nhàng, không phải ai đang bị đau vùng chậu cũng có thể tùy tiện tập luyện. Nhóm đối tượng đầu tiên cần đặc biệt lưu tâm là những phụ nữ từng có tiền sử phẫu thuật can thiệp vùng niệu phụ khoa. Dữ liệu khoa học cho thấy có đến 71% người bị tăng trương lực sàn chậu từng trải qua phẫu thuật loại này [8]. Đặc biệt, những người từng thực hiện thủ thuật đặt dải băng nâng niệu đạo qua lỗ bịt có nguy cơ bị tăng trương lực cơ sàn chậu cao gấp hơn 8 lần [8]. Việc ép căng khớp háng quá mức khi chưa có sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa có thể gây kích ứng lên các mô xơ sẹo và làm bùng phát cơn đau.
Nhóm đối tượng thứ hai là những người có tiền sử chấn thương hệ cơ xương khớp vùng cột sống. Nghiên cứu đã chứng minh chấn thương cột sống làm tăng nguy cơ co thắt sàn chậu với tỷ số chênh lên tới 4,32 [8]. Cột sống và khung chậu có mối liên kết cơ học chặt chẽ; khi cột sống chưa ổn định, việc ngồi bẻ mở khớp háng có thể tạo áp lực tiêu cực dồn ngược về vùng thắt lưng cùng, khiến hệ thống thần kinh cơ phản ứng ngược bằng cách co rút mạnh hơn.
Ngoài ra, những bệnh nhân đang trong đợt đau cấp của hội chứng đau bàng quang, đau âm hộ dữ dội hoặc co thắt âm đạo nặng cũng cần tránh tự ý tập luyện [5]. Việc cố ép hai đầu gối chạm sàn khi cơ đáy chậu đang viêm đau có thể kích hoạt các phản xạ phòng vệ tự nhiên của cơ thể, khiến cơ nâng hậu môn co thắt chặt hơn và làm trầm trọng thêm tình trạng bí tiểu hoặc rối loạn bài xuất [2], [1].
Hướng dẫn thực hành đúng cách và lời khuyên cân bằng
Nếu được bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng đồng ý cho phép tập luyện bổ trợ tại nhà, bạn có thể thực hành tư thế Con bướm theo phương pháp phục hồi nhẹ nhàng để tối ưu hóa sự thư giãn:
- Tư thế chuẩn bị: Ngồi thẳng lưng trên một mặt phẳng êm ái, có thể kê một chiếc gối mỏng hoặc nệm mềm dưới mông để nâng cao khung chậu, giúp giảm áp lực căng thẳng lên vùng thắt lưng.
- Thực hiện động tác: Gập hai đầu gối lại, kéo nhẹ hai gót chân về phía đáy chậu ở mức độ thoải mái nhất, hai lòng bàn chân chạm vào nhau. Đặt hai tay nhẹ nhàng lên các ngón chân hoặc cổ chân.
- Hỗ trợ cơ thể: Tuyệt đối không dùng tay ấn mạnh đầu gối xuống sàn hoặc đập hai chân liên tục như cánh bướm chuyển động. Bạn nên đặt hai khối xốp hoặc hai chiếc gối mềm ở dưới hai bên đùi ngoài để nâng đỡ, giúp các cơ khép khớp háng và cơ đáy chậu hoàn toàn thả lỏng mà không phải gồng mình chịu tải.
- Kết hợp hơi thở sâu: Nhắm mắt lại, hít vào thật chậm bằng mũi để cơ hoành hạ xuống, cảm nhận vùng bụng dưới và đáy chậu nhẹ nhàng mở rộng. Khi thở ra êm nhẹ qua miệng, hãy chủ động hình dung các bó cơ quanh hậu môn và âm đạo đang buông lơi, giãn mềm tự nhiên. Duy trì nhịp thở đều đặn này trong khoảng 3 đến 5 phút mỗi lần.
Tư thế Con bướm là một phương pháp kéo giãn hỗ trợ tốt cho vùng hông chậu nếu được thực hiện đúng cách và không gượng ép. Tuy vậy, đây chỉ là mảnh ghép nhỏ trong bức tranh điều trị tổng thể đối với chứng tăng trương lực cơ sàn chậu mạn tính. Khi nhận thấy các dấu hiệu đau dai dẳng hoặc rối loạn bài tiết, người bệnh cần chủ động đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám toàn diện và có phác đồ điều trị bài bản.
