15 chế độ ăn
Chế độ ăn lacto-ovo vegetarian loại bỏ thịt động vật, gia cầm và cá, nhưng cho phép sử dụng trứng và sữa. Chế độ ăn này có thành phần dinh dưỡng tương tự chế độ ăn thông thường nhưng chứa lượng chất xơ cao hơn và mang lại nhiều lợi ích về chuyển hóa.
Chế độ ăn DASH được thiết kế nhằm mục đích kiểm soát và hỗ trợ điều trị tăng huyết áp không dùng thuốc. Khẩu phần tập trung vào rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo, đậu đỗ và các loại hạt. Đồng thời, chế độ này giới hạn nghiêm ngặt natri, chất béo bão hòa, thịt đỏ, thịt chế biến và đồ ngọt.
Chế độ ăn dựa trên truyền thống ẩm thực các nước ven Địa Trung Hải, nhấn mạnh rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, dầu olive, cá và hạn chế thịt đỏ, đường tinh luyện.
Chế độ ăn Keto đặc trưng bởi hàm lượng carbohydrate rất thấp, chất béo cao và protein vừa phải nhằm đưa cơ thể vào trạng thái ketosis dinh dưỡng. Chế độ này thúc đẩy quá trình tạo thể ketone làm nguồn năng lượng chính thay thế glucose, mô phỏng tình trạng nhịn ăn mà không gây hậu quả tiêu cực của đói lả. Chế độ ăn thường được áp dụng trong điều trị động kinh kháng thuốc, giảm cân và cải thiện chuyển hóa.
Chế độ ăn xác định qua Chỉ số Viêm Thực phẩm (DII), đo lường tiềm năng gây viêm hoặc kháng viêm từ 45 thông số thực phẩm [3, 8]. Điểm DII thấp biểu thị chế độ ăn có tính kháng viêm, tương quan thuận với các chế độ ăn lành mạnh như HEI-2010, AHEI, DASH [1]. Chế độ ăn pro-inflammatory (DII cao) làm tăng nguy cơ bệnh mạn tính [1, 9, 11].
Chế độ ăn Low-FODMAP là liệu pháp dinh dưỡng điều trị hội chứng ruột kích thích (IBS) và rối loạn tiêu hóa. Chế độ ăn gồm giai đoạn loại trừ nghiêm ngặt carbohydrate chuỗi ngắn kém hấp thu, sau đó tái giới thiệu dựa theo dung nạp.
Chế độ ăn Paleo mô phỏng khẩu phần thời kỳ Đồ Đá, ưu tiên thực phẩm tự nhiên chưa qua chế biến từ động vật hoang dã và thực vật. Chế độ này loại bỏ ngũ cốc, sữa, các loại đậu và thực phẩm công nghiệp.
Chế độ ăn hạn chế năng lượng (calorie restriction) là biện pháp can thiệp cân bằng hoặc giảm lượng calo nạp vào thấp hơn mức tiêu hao nhằm giảm cân và cải thiện chuyển hóa. Chế độ này thường được áp dụng qua việc cắt giảm calo hàng ngày (15-60% hoặc mức 800-1500 kcal/ngày) hoặc nhịn ăn gián đoạn. Hiệu quả giảm cân rõ rệt trong ngắn hạn nhưng thường suy giảm theo thời gian dài.
Chế độ ăn low-carbohydrate tập trung giới hạn lượng carbohydrate nạp vào, thường kết hợp tăng tỷ lệ protein hoặc chất béo. Phương pháp này thường được nghiên cứu nhằm hỗ trợ giảm cân và kiểm soát đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường típ 2.
Chế độ ăn nhịn ăn gián đoạn 5:2 giới hạn năng lượng nghiêm ngặt 2 ngày mỗi tuần và ăn uống bình thường hoặc cân bằng trong 5 ngày còn lại. Phương pháp này mang lại hiệu quả giảm cân và cải thiện chuyển hóa tương đương hạn chế năng lượng liên tục. Chế độ ăn này an toàn cho phụ nữ và có thể áp dụng cho người thừa cân, béo phì hoặc đái tháo đường típ 2.
Nhịn ăn gián đoạn giới hạn thời gian (TRE/TRF) là can thiệp dinh dưỡng giới hạn khung giờ nạp năng lượng hằng ngày (khoảng 4-12 giờ, phổ biến 8-10 giờ hoặc 8 giờ trở xuống) và nhịn ăn thời gian còn lại, điều chỉnh bữa ăn theo nhịp sinh học ngày đêm. Chế độ ăn cho phép nạp năng lượng tùy ý trong khung giờ ăn hoặc có thể kết hợp giới hạn calo. TRE mang lại các lợi ích sức khỏe chuyển hóa và giảm cân có thể độc lập hoặc không phụ thuộc hoàn toàn vào việc giảm cân.
Chế độ ăn thuần chay loại bỏ hoàn toàn thịt và các sản phẩm từ động vật, tập trung vào thực phẩm thực vật như ngũ cốc nguyên hạt, rau củ, trái cây, các loại đậu và hạt. Chế độ ăn này mang lại hiệu quả giảm cân và cải thiện các chỉ số chuyển hóa tim mạch, nhưng tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt vi chất dinh dưỡng nếu không được lập kế hoạch kỹ lưỡng.
Chế độ ăn tập trung tiêu thụ thực phẩm toàn phần (whole foods) và giảm thiểu hoặc loại bỏ thực phẩm siêu chế biến (ultra-processed foods). Mô hình này nhằm cải thiện chất lượng dinh dưỡng tổng thể, hỗ trợ điều hòa vi sinh vật đường ruột và ngăn ngừa các bệnh lý mạn tính không lây nhiễm.
Chế độ ăn MIND kết hợp giữa chế độ ăn Địa Trung Hải và DASH nhằm bảo vệ não bộ và giảm nguy cơ suy giảm nhận thức. Chế độ ăn chú trọng thực phẩm nguồn gốc thực vật gồm rau lá xanh, quả mọng, các loại hạt và hạn chế đồ ngọt cùng thịt đỏ.
Cách ăn uống truyền thống nhấn mạnh thực phẩm toàn phần, theo mùa, hạn chế chế biến sẵn, dựa trên nguyên lý cân bằng âm dương trong ẩm thực.