Nhiều người có thói quen bật quạt số lớn và hướng thẳng luồng gió vào vùng đầu mặt suốt đêm để tạo cảm giác mát mẻ, dễ đi vào giấc ngủ. Tuy nhiên, không ít người thức dậy vào buổi sáng với cảm giác mắt cay xè, đỏ rát, cộm như có hạt cát bên trong hoặc chảy nước mắt giàn giụa. Tình trạng này thường bị nhầm lẫn là do bụi bẩn từ cánh quạt, nhưng căn nguyên sinh lý học thực sự lại phức tạp hơn nhiều.
Nguyên nhân cốt lõi đến từ sự kết hợp giữa luồng không khí cưỡng bức chuyển động liên tục và tình trạng mi mắt không khép kín hoàn toàn khi ngủ. Khi bề mặt nhãn cầu không được bảo vệ trọn vẹn, gió quạt sẽ làm bốc hơi nhanh chóng màng phim nước mắt vốn đã suy giảm tự nhiên trong đêm, dẫn đến tổn thương biểu mô và gây ra hàng loạt vấn đề nhãn khoa kéo dài.
Cơ chế bốc hơi nước mắt dưới luồng gió cưỡng bức
Ban đêm là khoảng thời gian mắt bước vào trạng thái nghỉ ngơi, phục hồi và giảm tiết dịch. Nhiều bằng chứng khoa học khẳng định rằng quá trình sản xuất nước mắt giảm rõ rệt trong khi ngủ, đưa mắt vào trạng thái tương đối khô một cách tự nhiên [1]. Màng phim nước mắt lúc này hoạt động như một lớp màng bảo vệ sinh học mỏng manh, giúp duy trì độ ẩm và che chắn cho biểu mô giác mạc [2].
Khi một luồng không khí có lưu lượng cao thổi trực tiếp vào vùng mặt, tốc độ bay hơi của lớp màng ẩm này bị đẩy lên mức tối đa [1]. Hiện tượng bốc hơi cưỡng bức làm phá vỡ tính ổn định của màng phim nước mắt, khiến các tế bào biểu mô bề mặt nhãn cầu bị mất nước cục bộ [3, 7]. Nếu hai mí mắt khép kín hoàn toàn, hàng mi và mi mắt đóng vai trò như một bức tường ngăn cách cơ học, bảo vệ nhãn cầu khỏi tác động của luồng gió [4, 7]. Ngược lại, chỉ cần một khe hở rất nhỏ xuất hiện, luồng gió quạt sẽ trực tiếp xâm nhập và làm khô ráo bề mặt giác mạc chỉ sau vài giờ tiếp xúc liên tục [1].
Hở mi khi ngủ: Trạng thái tiềm tàng ít người nhận biết
Hở mi khi ngủ (nocturnal lagophthalmos) là tình trạng mi mắt không thể khép kín hoàn toàn trong lúc ngủ [4, 8]. Hiện tượng này không hề hiếm gặp, với khoảng 5% dân số ghi nhận tình trạng mí mắt chỉ khép một phần khi chìm vào giấc ngủ [3]. Điểm đáng lưu ý là phần lớn người mắc chứng hở mi hoàn toàn không biết mắt mình mở trong đêm, trừ khi có người thân phát hiện hoặc đi khám vì các triệu chứng tổn thương bề mặt nhãn cầu [4, 5].
Độ mở của mi mắt không cố định suốt đêm mà thay đổi liên tục tùy theo độ sâu của giấc ngủ và trương lực cơ mi [3]. Một nghiên cứu quan sát ca bệnh nữ 67 tuổi bằng phương pháp đo đa ký giấc ngủ kết hợp video ghi nhận mi mắt của người bệnh khép kín trong giai đoạn ngủ nông N1 và N2 [3]. Tuy nhiên, khi bước vào giai đoạn ngủ sâu N3, mi mắt bắt đầu mở hé một phần kèm theo các chuyển động mắt chậm ngắt quãng [3]. Đến giai đoạn chuyển động mắt nhanh (REM), mi mắt lại mở to hoàn toàn cùng sự xuất hiện của các chuyển động mắt nhanh rõ rệt [3]. Sự suy giảm trương lực cơ theo chu kỳ giấc ngủ giải thích vì sao mắt có thể hở ra vào những khung giờ nhất định, tạo điều kiện cho gió quạt thổi thẳng vào giác mạc mà người ngủ không hề hay biết [2, 3].
Bên cạnh các trường hợp hở mi rõ ràng, y văn còn ghi nhận dạng hở mi tiềm tàng hoặc khó phát hiện [4]. Ở dạng này, khe hở giữa hai bờ mi bị che khuất bởi hàng lông mi rậm hoặc phần nếp da mi trên rủ xuống thấp hơn bờ trên của mi dưới khi nhắm [4]. Bác sĩ chuyên khoa cần thăm khám kỹ lưỡng bằng đèn khe kết hợp khai thác bệnh sử chi tiết mới có thể phát hiện chính xác tình trạng này [4].
Bằng chứng khoa học về tác động của gió và tư thế nằm
Mối liên hệ giữa luồng khí mạnh trong phòng ngủ và tổn thương bề mặt nhãn cầu đã được chứng minh qua các nghiên cứu lâm sàng. Một nghiên cứu tiến cứu năm 2013 thực hiện trên 48 bệnh nhân (gồm 23 nam và 25 nữ) đến khám tại phòng khám khô mắt đã phân tích chi tiết tác động của môi trường lưu lượng khí cao và tư thế ngủ [1]. Nghiên cứu loại trừ những người có tiền sử bệnh mắt từ trước hoặc mắc các bệnh toàn thân như hội chứng Sjogren để đảm bảo tính khách quan [1].
Kết quả cho thấy có mối liên hệ mật thiết giữa tư thế nằm nghiêng ưu tiên của người bệnh và tỷ lệ mắc bệnh lý biểu mô giác mạc ở bên mắt đối diện, đặc biệt nổi bật ở những bệnh nhân có biểu hiện hở mi [1]. Cụ thể, khi người bệnh nằm nghiêng sang một bên, mắt ở phía đối diện (hướng lên trên và tiếp xúc trực tiếp với luồng không khí thổi qua phòng) có điểm kiểm tra tiết nước mắt Schirmer thấp hơn đáng kể, triệu chứng khô mắt nghiêm trọng hơn và diện tích biểu mô giác mạc bị tổn thương gia tăng rõ rệt [1]. Luồng gió quạt cưỡng bức trong phòng ngủ đã làm gia tăng sự chênh lệch độ ẩm giữa hai mắt, biến bên mắt hứng gió thành nạn nhân chịu tổn thương nặng nề nhất [1].
Mối liên hệ giữa hở mi và bệnh khô mắt cũng được khẳng định trong một khảo sát quy mô lớn trên 2.000 người dân Nhật Bản công bố năm 2020 [2]. Trong số đó, nhóm mắc bệnh khô mắt gồm 890 người (độ tuổi trung bình 44 ± 13,8 tuổi, trong đó có 359 nam và nữ giới chiếm đa số) có tỷ lệ hở mi khi ngủ cao hơn rõ rệt so với nhóm không mắc bệnh [2]. Những người bị hở mi thường xuyên thức dậy với các triệu chứng khó chịu tại mắt vào buổi sáng, có thời gian ngủ ngắn hơn, thời gian để vào giấc ngủ kéo dài hơn và hiệu quả giấc ngủ suy giảm nghiêm trọng [2]. Phân tích hình thái tổn thương cho thấy vùng giác mạc bị phơi nhiễm do hở mi thường xuất hiện tình trạng viêm giác mạc đốm biểu mô dạng nằm ngang ở nửa dưới giác mạc ngay khi thức dậy [2].
Nguy cơ tổn thương giác mạc và biến chứng lâu dài
Khi màng phim nước mắt bị bay hơi liên tục, bề mặt giác mạc mất đi lớp bôi trơn cần thiết, dẫn đến cọ xát cơ học trực tiếp mỗi khi mi mắt cử động [4, 7]. Hậu quả nhãn khoa đầu tiên là bệnh lý giác mạc do phơi nhiễm (exposure keratopathy) [4, 6]. Nếu không được kiểm soát, tình trạng phơi nhiễm kéo dài dưới gió quạt sẽ chuyển biến thành các vết xước biểu mô, viêm giác mạc đốm và trợt giác mạc tái phát [1, 6].
Một công trình nghiên cứu theo dõi 102 bệnh nhân bị hở mi ban đêm cho thấy các triệu chứng và biến đổi thực thể trên giác mạc của họ giống hệt bệnh cảnh trợt giác mạc tái phát dạng vi thể [5]. Mối liên hệ chặt chẽ giữa dạng vi thể và đại thể gợi ý rằng hở mi ban đêm là yếu tố trực tiếp thúc đẩy sự bùng phát của các đợt trợt giác mạc tái diễn [5]. Mỗi buổi sáng khi người bệnh mở mắt, lớp biểu mô giác mạc vốn đã bị khô dính vào mặt trong mi mắt có thể bị bong tróc, gây đau đớn dữ dội, chói mắt và chảy nước mắt đột ngột [1, 2].
Ở những trường hợp nghiêm trọng hoặc trên cơ địa đặc biệt, việc nhãn cầu bị phơi nhiễm gió kéo dài có thể dẫn đến viêm loét giác mạc, nhiễm trùng bề mặt, hình thành tân mạch giác mạc [6]. Trong những ca diễn tiến cực đoan nhất, tổn thương phơi nhiễm có thể gây thủng nhãn cầu, viêm nội nhãn và dẫn tới mất thị lực vĩnh viễn [6].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Không phải ai ngủ mở mắt cũng có cùng một nguyên nhân. Có những yếu tố nguy cơ khiến mi mắt dễ bị hở hơn bình thường, biến luồng gió quạt trở thành mối đe dọa trực tiếp. Một nghiên cứu lâm sàng ghi nhận 40 bệnh nhân mắc hở mi có triệu chứng trong khoảng thời gian 6 tháng đã chỉ ra nhiều căn nguyên đáng chú ý [7]. Trong số này, có tới 12 bệnh nhân (chiếm 30%) xuất hiện triệu chứng ngay sau các đợt say rượu [7]. Cồn làm ức chế hệ thần kinh trung ương và giảm trương lực cơ, khiến mi mắt mất phản xạ khép chặt tự nhiên khi ngủ say [7].
Các yếu tố khác được ghi nhận bao gồm việc sử dụng thuốc ngủ, biến chứng sau phẫu thuật thẩm mỹ cắt tạo hình mí mắt (blepharoplasty), tiêm độc tố botulinum (botox) để điều trị co giật mi, liệt dây thần kinh mặt, bệnh mắt do tuyến giáp và các bệnh lý da để lại sẹo co kéo ở mi mắt [7]. Đáng chú ý, nhóm đông nhất gồm 17 bệnh nhân (chiếm 42%) là hở mi vô căn, hoàn toàn không tìm thấy bệnh lý nền [7]. Trong nhóm vô căn này, có 5 người ghi nhận người thân trực hệ cùng huyết thống cũng có tật ngủ mở mắt hoặc bản thân từng được người khác phát hiện ngủ hở mi [7].
Bên cạnh đó, hở mi khi ngủ còn xuất hiện như một dấu hiệu thực thể quan trọng ở một số hội chứng hiếm gặp. Một nghiên cứu trên 15 bệnh nhi mắc hội chứng tiết niệu - mặt Ochoa cho thấy có tới 12 trẻ ghi nhận tình trạng hở mi ban đêm [6]. Ngoài ra, những người thường xuyên làm việc ca đêm, người mắc chứng ngưng thở khi ngủ hoặc người đang sử dụng máy thở áp lực dương liên tục (CPAP) cũng thuộc nhóm đối tượng dễ gặp các biến chứng bề mặt nhãn cầu liên quan đến luồng khí và rối loạn nhắm mi [7, 8].
Cách nhận biết dấu hiệu mắt bị tổn thương khi thức dậy
Nếu bạn thường xuyên ngủ trong phòng có quạt và thức dậy với các dấu hiệu bất thường ở mắt, cần nghĩ đến nguy cơ mắt đang bị phơi nhiễm gió qua khe mi hở [2, 3]. Triệu chứng thường gặp nhất là cảm giác mắt cay xè, nóng rát, đỏ mắt hoặc sợ ánh sáng (chói mắt) ngay khi vừa bước ra khỏi giường [2, 7].
Nhiều người cảm thấy ngạc nhiên khi thấy mắt mình bị chảy nước mắt giàn giụa vào buổi sáng [3]. Về mặt sinh lý, hiện tượng chảy nước mắt này là phản xạ bù trừ cấp tính của tuyến lệ trước tình trạng bề mặt giác mạc bị khô rát nghiêm trọng sau một đêm hứng gió [2, 7]. Ở phần lớn bệnh nhân hở mi có triệu chứng, các biểu hiện lâm sàng thường xuất hiện lệch ở một bên mắt, tương ứng với bên mắt bị luồng gió tác động nhiều hơn hoặc bên mắt có khe hở mi rộng hơn [3, 5].
Giải pháp thực tế bảo vệ mắt và hướng can thiệp y khoa
Để bảo vệ bề mặt nhãn cầu mà vẫn duy trì được không gian phòng ngủ thoáng mát, việc điều chỉnh hướng gió là bước can thiệp tiên quyết. Tuyệt đối không để quạt bàn, quạt đứng hoặc quạt treo tường thổi cố định thẳng vào đầu và mặt [1]. Nên xoay hướng quạt thổi về phía chân giường, quay quạt vào vách tường để luân chuyển không khí gián tiếp, hoặc kích hoạt chế độ xoay túp-năng nhằm phân tán luồng gió, tránh tạo ra dòng khí cưỡng bức liên tục lên vùng mặt [1].
Đối với việc chăm sóc mắt hàng ngày, các can thiệp nội khoa bảo tồn thường mang lại hiệu quả rất tốt mà không cần đến phẫu thuật [5, 6]. Người có biểu hiện khô mắt do hở mi có thể sử dụng các dung dịch nhỏ mắt bôi trơn nhân tạo vào ban ngày và tra thuốc mỡ bôi trơn chuyên dụng (ointment) trước khi đi ngủ [2, 6]. Thuốc mỡ có độ nhớt cao, tạo ra một lớp màng lipid dày bền vững giúp ngăn ngừa hiện tượng bốc hơi nước mắt suốt nhiều giờ [6]. Trong những trường hợp hở mi từ trung bình đến nặng, các biện pháp cơ học như dùng băng dán y tế khép mi mắt qua đêm hoặc đeo kính bảo hộ tạo buồng giữ ẩm (moisture chamber) là lựa chọn cần thiết để bảo vệ giác mạc khỏi hoại tử biểu mô [6].
Ở khía cạnh can thiệp nhãn khoa chuyên sâu, bác sĩ có thể chỉ định đặt nút điểm lệ (punctal plugs) để hạn chế dẫn lưu nước mắt qua đường lệ, giữ lại lượng nước mắt tự nhiên tối đa trên bề mặt nhãn cầu [4]. Các thủ thuật nhỏ hoặc phẫu thuật chỉnh hình mi mắt chỉ được cân nhắc khi mi mắt có khiếm khuyết giải phẫu nghiêm trọng hoặc các biện pháp bảo tồn không mang lại hiệu quả [4, 5]. Khi các triệu chứng đỏ, đau nhức hoặc mờ mắt kéo dài, người bệnh cần đến khám tại các cơ sở chuyên khoa mắt để được đánh giá tổn thương giác mạc kịp thời, tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc nhỏ mắt chứa kháng sinh hay corticoid khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Thói quen bật quạt rọi thẳng vào mặt tưởng chừng vô hại nhưng lại tiềm ẩn rủi ro lớn cho thị lực, đặc biệt ở người có tật hở mi ban đêm. Chỉ cần điều chỉnh hướng gió hợp lý kết hợp giữ ẩm cho mắt đúng cách, bạn hoàn toàn có thể vừa tận hưởng giấc ngủ mát mẻ, vừa bảo vệ toàn vẹn sức khỏe đôi mắt mỗi ngày.
