Nhiều người đi khám sức khỏe định kỳ bàng hoàng nhận kết quả mỡ máu tăng rất cao, dù bản thân duy trì lối sống lành mạnh và thực đơn ăn uống vô cùng khắt khe. Họ thường tự hỏi vì sao cơ thể lại tích tụ nhiều mỡ xấu đến vậy mà không biết rằng thủ phạm thực sự có thể đang ẩn náu ở vùng cổ.
Thực tế, tình trạng rối loạn lipid máu này hoàn toàn có thể là hậu quả thứ phát bắt nguồn từ bệnh suy giáp [1]. Khi tuyến giáp suy giảm khả năng tiết hormone, cơ thể bị thiếu hụt tín hiệu truyền tin quan trọng để kích hoạt các thụ thể LDL trên bề mặt tế bào gan [2]. Hậu quả là các phân tử mỡ xấu không được dọn dẹp kịp thời, dẫn đến ứ đọng kéo dài trong dòng tuần hoàn [3].
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về mỡ máu thứ phát
Rối loạn mỡ máu trong cộng đồng y khoa thường được chia làm hai nhóm chính: nguyên phát do đột biến gen di truyền và thứ phát xuất phát từ các bệnh lý nền hoặc thuốc điều trị [3]. Bên cạnh các bệnh lý nội tiết hay chuyển hóa như đái tháo đường, hội chứng Cushing hay bệnh to đầu chi, suy giáp là một trong những căn nguyên hàng đầu dẫn tới tăng lipid máu thứ phát [1]. Đáng lo ngại là căn nguyên tiềm ẩn này rất dễ bị bỏ sót trong thực hành khám chữa bệnh nếu nhân viên y tế không chủ động tìm kiếm [1].
Không ít bệnh nhân băn khoăn tại sao một tuyến nội tiết nhỏ bé hình cánh bướm ở cổ lại có thể chi phối mạnh mẽ nồng độ mỡ trong máu đến vậy. Tuyến giáp chịu trách nhiệm điều hòa tốc độ chuyển hóa cơ bản của hầu hết các cơ quan, bao gồm cả chu trình sản xuất và đào thải mỡ tại gan [2]. Khi cơ thể rơi vào tình trạng suy giáp, tốc độ dọn dẹp các hạt mỡ giảm rõ rệt, biến một người có thói quen ăn uống khoa học thành nạn nhân của chứng tăng mỡ máu [4].
Cơ chế cốt lõi: Giảm biểu hiện và hoạt tính của thụ thể LDL
Để hiểu rõ hiện tượng này, cần nhìn vào cách cơ thể xử lý lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL), hay còn gọi là thành phần vận chuyển "mỡ xấu". Thông thường, gan đóng vai trò như một trạm thanh lọc, sử dụng các thụ thể chuyên biệt mang tên thụ thể LDL (LDL receptor) để bắt giữ và đưa các hạt LDL vào bên trong tế bào gan nhằm tiêu hủy [3], [2]. Nhờ cơ chế này, nồng độ cholesterol xấu trong máu luôn được giữ ở mức cân bằng ổn định.
Tuy nhiên, nồng độ hormone tuyến giáp suy giảm sẽ trực tiếp làm giảm mức độ biểu hiện gen và hoạt tính của các thụ thể LDL này tại mô gan [2]. Số lượng thụ thể xuất hiện trên màng tế bào gan bị hao hụt đáng kể khiến khả năng thu gom hạt LDL bị suy giảm nghiêm trọng [5]. Hậu quả là thời gian lưu hành của hạt LDL trong máu bị kéo dài, gây ra tình trạng tăng cholesterol toàn phần và LDL cholesterol rõ rệt trên xét nghiệm [1], [2].
Các mắt xích chuyển hóa khác bị xáo trộn khi thiếu hormone giáp
Không chỉ dừng lại ở việc làm suy yếu các thụ thể tiếp nhận mỡ xấu, suy giáp còn gây ức chế hoạt tính của enzyme cholesterol-alpha-monooxygenase [2]. Đây là enzyme giữ nhiệm vụ phân cắt và thoái biến cholesterol tại mô gan để bài tiết qua mật [2]. Khi hoạt tính của enzyme này suy giảm, dòng thanh thải cholesterol qua con đường gan - mật bị đình trệ, khiến lượng mỡ tích tụ ngày càng nhiều [2].
Bên cạnh sự gia tăng của cholesterol, bệnh nhân suy giáp còn đối mặt với tình trạng tăng triglyceride và lipoprotein tỷ trọng rất thấp (VLDL) [3], [2]. Tình trạng ứ đọng các phân tử mỡ giàu triglyceride xuất phát từ sự suy giảm hoạt tính của enzyme lipoprotein lipase (LPL) [3], [6]. Đồng thời, sự suy giảm hoạt tính của lipase triglyceride gan (HTGL) cũng góp phần trực tiếp gây xáo trộn bilan mỡ máu ở người bệnh suy giáp [1]. Ở những người suy giáp rõ rệt, các hạt VLDL và IDL còn chứa nhiều cholesterol và apolipoprotein E, tạo nên bức tranh rối loạn chuyển hóa phức tạp [6].
Nghiên cứu khoa học đã chứng minh điều gì?
Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã làm sáng tỏ chi tiết cơ chế tế bào của hiện tượng này. Trong một công trình công bố năm 1987, các nhà khoa học đã tiến hành gây suy giáp trên chuột Wistar (trọng lượng trung bình 327 ± 22 g) bằng propylthiouracil nồng độ 0,1% pha trong thức ăn [4]. Chuột được tiêm đồng thời LDL đánh dấu phóng xạ để đánh giá tốc độ thanh thải qua mô hình toán học trong suốt 0-54 giờ [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ dị hóa phân đoạn (FCR) của LDL qua con đường phụ thuộc thụ thể ở nhóm chuột suy giáp chỉ đạt 0,0613 ± 0,0079 pools/giờ, thấp hơn rất nhiều so với mức 0,1042 ± 0,0112 pools/giờ ở nhóm đối chứng (P < 0,01) [4]. Trong khi đó, con đường thoái giáng không qua thụ thể không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, chứng minh sự thanh thải LDL sụt giảm trong suy giáp phụ thuộc hoàn toàn vào thụ thể [4].
Một nghiên cứu khác tiến hành năm 1996 trên chuột suy giáp đã ghi nhận lượng mRNA của thụ thể LDL trong dịch đồng thể gan giảm xuống chỉ còn 31% ± 6% so với mức đối chứng bình thường [5]. Khả năng gắn kết của phân tử LDL vào màng tế bào gan cũng giảm chỉ còn khoảng 65% so với nhóm chứng [5]. Điều này khiến thời gian bán hủy của các phân tử LDL kéo dài từ 29 giờ ở chuột khỏe mạnh lên tới 48 giờ ở nhóm bị suy giáp [5]. Đáng chú ý, việc bổ sung hormone tăng trưởng ở nhóm nghiên cứu này đã giúp phục hồi lượng mRNA và giảm nồng độ LDL cholesterol huyết tương tới 36% (P < 0,05), cho thấy một phần giảm thụ thể LDL trong suy giáp có liên quan tới sự thiếu hụt thứ phát của hormone tăng trưởng [5].
Trên lâm sàng ở người, một báo cáo tổng quan năm 2020 cho biết một nghiên cứu năm 1993 trên 295 bệnh nhân suy giáp đã ghi nhận chỉ có vỏn vẹn 8,5% bệnh nhân duy trì được bilan mỡ máu bình thường [2]. Tỷ lệ bệnh nhân bị tăng cholesterol máu đơn độc lên tới 56%, trong khi tăng triglyceride đơn độc chiếm 1,5% [2]. Một nghiên cứu khác cũng chỉ ra rằng 4,2% bệnh nhân có chẩn đoán tăng mỡ máu thực chất có đi kèm bệnh lý suy giáp, cao gần gấp đôi tỷ lệ gặp trong dân số nói chung [2]. Tình trạng suy giáp dưới lâm sàng cũng được Liu và các cộng sự khẳng định qua phân tích gộp là làm gia tăng đáng kể nồng độ LDL cholesterol và triglyceride trong máu [2], [6].
Ngoài ra, một báo cáo ca bệnh năm 2005 đã mô tả một nữ bệnh nhân mắc đồng thời suy giáp và đái tháo đường type 2 biểu hiện bằng tình trạng tăng lipid máu thể V nặng nề và xuất hiện các nốt u vàng phát ban dưới da [3]. Sau khi được thiết lập phác đồ điều trị với levothyroxine (100 microgam/ngày) kết hợp fenofibrate (200 mg) trong hai tháng, chỉ số TSH và nồng độ mỡ máu của bệnh nhân đã hoàn toàn trở về mức bình thường, các nốt u vàng biến mất [3]. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện tại Hail từ tháng 1/2011 đến tháng 6/2012 ở những bệnh nhân mới phát hiện rối loạn tuyến giáp cũng khẳng định nồng độ cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL-C tăng cao làm gia tăng nguy cơ biến đổi xơ vữa [7]. Tình trạng suy giáp cấp tính sau phẫu thuật cắt bỏ tuyến giáp cũng được ghi nhận là gây tác động tiêu cực ngay lập tức tới bilan lipid máu và chức năng nội mô mạch máu [6].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng y khoa hiện tại
Các công trình khoa học hiện nay đã cung cấp cái nhìn nhất quán và thuyết phục về tác động tiêu cực của tình trạng suy giáp lên chuyển hóa mỡ [1], [2]. Bằng chứng định lượng sinh học từ các mô hình thí nghiệm đã chỉ rõ vị trí khiếm khuyết nằm ở khâu biểu hiện gen của thụ thể LDL [4], [5]. Những dữ liệu này mang lại giá trị thực tiễn to lớn, giúp định hướng điều trị trúng đích vào nguyên nhân thay vì chỉ xử lý triệu chứng bên ngoài [8].
Dù vậy, y văn cũng ghi nhận những giới hạn nhất định giữa các nghiên cứu lâm sàng. Các kết quả khảo sát sự thay đổi của nồng độ HDL cholesterol ở bệnh nhân suy giáp đôi khi còn khác biệt, có nghiên cứu ghi nhận HDL giảm nhưng cũng có nghiên cứu chỉ ra chỉ số này không đổi hoặc thậm chí tăng nhẹ [3], [1], [4], [7]. Ngoài ra, ảnh hưởng của các yếu tố nhiễu như độ tuổi, giới tính và các bệnh lý đi kèm như đái tháo đường hay béo phì cần được đánh giá thận trọng hơn khi phân tích mối liên hệ nhân quả [2], [7].
Hiểu lầm thường gặp: Vội vã hạ mỡ máu mà bỏ quên tuyến giáp
Sai lầm phổ biến nhất trong thực tế điều trị là vội vã kê đơn các thuốc hạ mỡ máu nhóm statin (chất ức chế HMG CoA reductase) ngay khi thấy chỉ số LDL tăng cao mà không kiểm tra chức năng tuyến giáp [8]. Các báo cáo y khoa nhấn mạnh rằng việc dùng statin cho người đang trong trạng thái suy giáp mà chưa được chẩn đoán phân biệt tăng lipid thứ phát có thể dẫn tới nguy cơ rất cao bị bệnh cơ và rối loạn chức năng gan [8].
Nhiều người bệnh cũng lầm tưởng rằng tăng mỡ máu luôn luôn là hậu quả của việc dung nạp quá nhiều chất béo hoặc do lười vận động. Quan niệm này khiến bệnh nhân suy giáp rơi vào tâm lý tự trách và thực hiện chế độ kiêng khem khắc nghiệt mà mỡ máu vẫn không thuyên giảm. Họ không nhận ra rằng khi nhà máy thu gom ở gan đã thiếu đi các thụ thể tiếp nhận do thiếu hormone, lượng mỡ nội sinh tự sản xuất vẫn sẽ bị ứ đọng nghiêm trọng [2], [6].
Ai nên thận trọng với tình trạng tăng mỡ máu thứ phát?
Các chuyên gia nội tiết khuyến cáo bất kỳ bệnh nhân nào được chẩn đoán tăng lipid máu cũng cần được khai thác tiền sử gia đình kỹ lưỡng để loại trừ yếu tố di truyền và tầm soát nguyên nhân thứ phát [8]. Đặc biệt, những người mắc các bệnh nội tiết như đái tháo đường, suy giáp, hội chứng Cushing hay to đầu chi cần định kỳ theo dõi bilan lipid máu [1].
Những bệnh nhân chuẩn bị trải qua phẫu thuật cắt toàn bộ tuyến giáp hoặc đang trong giai đoạn suy giáp sau phẫu thuật cũng thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao bị rối loạn mỡ máu và suy giảm chức năng mạch máu [6]. Những người thừa cân, béo phì có chỉ số BMI tăng cao hoặc mắc hội chứng chuyển hóa cũng cần cảnh giác vì các rối loạn này thường phối hợp phức tạp làm tăng nặng thêm tình trạng mỡ máu [7]. Khi phát hiện mỡ máu cao dai dẳng không rõ nguyên nhân, việc đầu tiên cần làm là trao đổi với bác sĩ để kiểm tra chỉ số hormone giáp TSH và mỡ máu toàn phần [3], [2].
Lời khuyên áp dụng thực tế để kiểm soát bệnh an toàn
Khi được chẩn đoán rối loạn lipid máu thứ phát do suy giáp, việc ưu tiên hàng đầu mang tính quyết định là điều trị ổn định bệnh lý tuyến giáp nền [8]. Liệu pháp bù hormone tuyến giáp bằng thuốc như levothyroxine cần được thực hiện dưới sự chỉ định và theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa [3], [2]. Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý mua các loại thuốc giảm mỡ máu hay thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc khi chưa có kết luận đánh giá tuyến giáp [8].
Song song với việc dùng thuốc theo đơn, người bệnh nên xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, giảm bớt chất béo bão hòa và duy trì lối sống lành mạnh, vận động thể chất thường xuyên. Hãy ghi nhớ lịch tái khám định kỳ để xét nghiệm lại nồng độ TSH và các chỉ số mỡ máu, giúp bác sĩ điều chỉnh liều thuốc phù hợp theo từng giai đoạn [3]. Nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng đau cơ bất thường hay mệt mỏi trong quá trình điều trị, bệnh nhân cần báo ngay cho nhân viên y tế để có biện pháp xử trí kịp thời [3], [8].
Hiểu đúng bản chất của căn bệnh giúp chúng ta tránh được những lo lắng không cần thiết và những phác đồ sai lầm. Tăng mỡ máu thứ phát do suy giáp hoàn toàn có thể được kiểm soát ổn định nếu được phát hiện đúng thời điểm và xử lý trúng nguyên nhân gốc rễ. Việc lắng nghe cơ thể và chủ động thăm khám y khoa toàn diện chính là chìa khóa vàng để bảo vệ sức khỏe tim mạch và nội tiết lâu dài.
