Bệnh trĩ chảy máu kéo dài dẫn đến thiếu sắt nguy hiểm ra sao?

Đi cầu ra máu tươi do trĩ là tình trạng nhiều người gặp phải nhưng thường chủ quan bỏ qua vì nghĩ chỉ mất vài giọt máu không đáng kể. Nhiều bệnh nhân âm thầm chịu đựng hàng năm trời mà không biết cơ thể đang rơi vào trạng thái cạn kiệt nguồn dự trữ nguyên liệu tạo máu.

Bệnh trĩ chảy máu kéo dài hoàn toàn có thể dẫn đến thiếu sắt và thiếu máu thiếu sắt nghiêm trọng ^{[1] [2]}. Khi máu thất thoát rỉ rả qua búi trĩ ngày này qua ngày khác, kho dự trữ sắt toàn thân sẽ bị suy kiệt, kéo theo hàng loạt hệ lụy nguy hiểm cho tim mạch, phổi và thần kinh nếu không được can thiệp kịp thời ^{[2] [3]}.

Mất máu rỉ rả làm cạn kiệt kho sắt như thế nào?

Thiếu sắt tuyệt đối là tình trạng kho dự trữ sắt trong cơ thể bị suy giảm, có thể kèm hoặc chưa kèm theo thiếu máu, hiện ảnh hưởng đến khoảng 2 tỷ người trên toàn thế giới và 14% người trưởng thành tại Mỹ ^[3]. Khi tình trạng này tiến triển làm giảm nồng độ huyết sắc tố (hemoglobin - chất vận chuyển oxy trong hồng cầu), người bệnh sẽ rơi vào trạng thái thiếu máu thiếu sắt ^[3]. Thống kê cho thấy thiếu máu ảnh hưởng đến 1/4 dân số toàn cầu, trong đó thiếu máu thiếu sắt là nguyên nhân chủ yếu với khoảng 1,2 tỷ người mắc trên thế giới và 10 triệu người tại Mỹ ^{[2] [3]}.

Chảy máu đường tiêu hóa và kinh nguyệt là những nguyên nhân phổ biến nhất gây thiếu sắt ^[3]. Khi xuất huyết tiêu hóa xảy ra, thể tích hồng cầu bị sụt giảm buộc cơ thể phải tăng cường tái tạo hồng cầu mới, từ đó tiêu thụ một lượng lớn sắt dự trữ ^[4]. Nếu máu tiếp tục chảy rỉ rả qua búi trĩ hoặc kho sắt vốn đã thấp, sự thiếu hụt sắt sẽ kéo dài dai dẳng theo thời gian ^{[5] [4]}.

Quá trình suy kiệt diễn ra âm thầm từ việc cạn dần kho dự trữ sắt (thể hiện qua chỉ số ferritin huyết thanh giảm xuống dưới 30 ng/mL ở người không có bệnh lý viêm) cho đến khi phát triển thành thiếu máu thiếu sắt toàn phát ^[3]. Ở giai đoạn đầu hoặc ngay cả khi đã thiếu máu, một số người có thể không nhận thấy triệu chứng rõ rệt do cơ thể tự điều chỉnh để thích nghi dần ^{[6] [3]}. Tuy nhiên, khi vượt quá ngưỡng bù trừ, người bệnh sẽ xuất hiện mệt mỏi, cáu gắt, trầm cảm, khó tập trung, khó thở, choáng váng và giảm khả năng gắng sức ^[3]. Hai biểu hiện đặc trưng khác thường gặp là hội chứng chân không yên (chiếm 32%-40% trường hợp) và hội chứng pica - thèm ăn những thứ không phải thức ăn như đất, đá, giấy (chiếm 40%-50%) ^[3].

Biến chứng tim phổi nguy hiểm từ những ca bệnh thực tế

Mối nguy lớn nhất của thiếu máu thiếu sắt mạn tính do trĩ là khả năng gây biến chứng nặng nề lên hệ tim mạch và hô hấp ^[2]. Khi thiếu máu nặng kéo dài, các mô trong cơ thể bị thiếu oxy mạn tính, kích hoạt những cơ chế tự điều chỉnh sinh lý như làm tăng động tuần hoàn và co mạch phổi do thiếu oxy ^[2]. Hệ quả của quá trình này là dẫn đến suy tim cung lượng cao, tăng áp động mạch phổi và hiếm gặp hơn là tràn dịch màng ngoài tim ^[2]. Bản thân việc thiếu sắt đơn thuần (kể cả khi chưa tính đến mức độ thiếu máu) cũng đã có mối liên hệ trực tiếp với suy tim và tăng áp phổi, hoặc làm nặng thêm tình trạng suy tim sẵn có ^{[2] [3]}.

Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2023 đã ghi nhận trường hợp một người đàn ông Nepal 44 tuổi nhập viện vì mệt mỏi và sưng phù hai mắt cá chân ^[2]. Bệnh nhân không có bệnh nền nào khác ngoài tiền sử đã cắt trĩ 4 năm trước ^[2]. Xét nghiệm máu cho thấy tình trạng thiếu máu thiếu sắt mức độ cực kỳ nghiêm trọng với nồng độ hemoglobin chỉ còn 1,8 g/dL, được xác định nhiều khả năng là hậu quả thứ phát do bệnh trĩ ^[2]. Siêu âm tim phát hiện người bệnh bị suy tim cung lượng cao, tràn dịch màng ngoài tim và tăng áp động mạch phổi nặng ^[2]. Rất may mắn, sau khi được điều trị khắc phục tình trạng thiếu máu kết hợp thuốc lợi tiểu, các biến chứng mạch máu đã được giải quyết hoàn toàn và bệnh nhân hồi phục tốt mà không để lại di chứng ^[2].

Một báo cáo khác công bố năm 2024 cũng mô tả trường hợp bệnh nhân nữ 56 tuổi đến khám vì đau bụng dưới, đi cầu ra máu tươi từng đợt kèm tiền sử loét dạ dày tá tràng và thiếu máu thiếu sắt đang uống viên sắt ^[5]. Kết quả nội soi đại tràng phát hiện các búi trĩ nội lớn gây xuất huyết tiêu hóa dưới và bệnh nhân đã được lên lịch phẫu thuật cắt trĩ ngay trong đợt nhập viện ^[5]. Đáng chú ý, khi nội soi thực quản - dạ dày - tá tràng để kiểm tra nguyên nhân thiếu máu, các bác sĩ còn phát hiện tình trạng nhiễm sắc tố giả hắc tố ở tá tràng (pseudomelanosis duodeni) - một biến đổi lành tính hiếm gặp đặc trưng bởi các đốm sắc tố sẫm màu phẳng ở tá tràng gần ^[5]. Sinh thiết cho thấy các đại thực bào chứa đầy sắc tố cấu tạo chủ yếu từ sắt và lưu huỳnh, được lý giải nhiều khả năng liên quan đến việc dùng viên sắt đường uống kéo dài để điều trị thiếu máu do chảy máu trĩ ^[5].

Nghiên cứu nói gì về mối liên hệ giữa bệnh tiêu hóa và thiếu sắt?

Không chỉ dừng lại ở các ca bệnh đơn lẻ, mối liên hệ giữa tổn thương đường tiêu hóa (bao gồm trĩ) và thiếu máu thiếu sắt đã được khảo sát qua nhiều nghiên cứu lâm sàng ^{[1] [7]}. Một nghiên cứu công bố năm 1997 nhấn mạnh thiếu máu thiếu sắt là triệu chứng phổ biến của tình trạng xuất huyết tiêu hóa ẩn mạn tính, và phần lớn các nguồn chảy máu này có thể được phát hiện nhờ nội soi đường tiêu hóa trên và dưới ^[7].

Cụ thể hơn, một nghiên cứu công bố năm 2000 đã tiến hành đánh giá vai trò của thăm khám tiêu hóa trên 115 bệnh nhân nhập viện vì thiếu máu thiếu sắt (không có chảy máu đại thể rõ ràng) trong giai đoạn 1998-1999 ^[1]. Tất cả bệnh nhân đều được thực hiện nội soi tiêu hóa trên hoặc nội soi tiêu hóa dưới ^[1]. Kết quả cho thấy các bác sĩ đã tìm thấy tổn thương đường tiêu hóa giải thích cho tình trạng thiếu máu thiếu sắt ở 35% tổng số ca bệnh ^[1].

Trong nhóm có tổn thương này, 60% nằm ở đường tiêu hóa trên (theo thứ tự tần suất giảm dần gồm: loét dạ dày tá tràng, ung thư dạ dày, viêm dạ dày trợt, dị sản mạch máu) ^[1]. Có 35% trường hợp tổn thương nằm ở đường tiêu hóa dưới, bao gồm ung thư đại trực tràng, polyp, dị sản mạch máu và bệnh trĩ ^[1]. Đặc biệt, có 5% số ca bệnh xuất hiện tổn thương đồng thời ở cả hai vị trí trên và dưới ^[1]. Nghiên cứu kết luận việc khám xét toàn bộ ống tiêu hóa là rất cần thiết vì giúp xác lập chẩn đoán ở 35% ca bệnh có ít triệu chứng, đồng thời lưu ý rằng dù tổn thương tiêu hóa trên gặp nhiều hơn nhưng các tổn thương ở đường tiêu hóa dưới lại có tính chất nghiêm trọng hơn ^[1].

Bên cạnh xuất huyết mạn tính, một báo cáo đồng thuận của các chuyên gia tiêu hóa và quản lý máu công bố năm 2022 cũng chỉ ra tốc độ suy kiệt sắt nhanh chóng sau chảy máu cấp tính ^[4]. Dữ liệu từ một nghiên cứu tại Tây Ban Nha được trích dẫn trong báo cáo này cho thấy hơn 60% bệnh nhân xuất huyết tiêu hóa trên không do vỡ giãn tĩnh mạch đã phát triển thành thiếu máu thiếu sắt chỉ trong vòng 1 tháng ^[4]. Các yếu tố làm tăng nguy cơ dẫn đến tình trạng này bao gồm: tuổi trên 75, nồng độ ferritin ban đầu dưới 65 µg/L, mức hemoglobin ban đầu dưới 10 g/dL và độ bão hòa transferrin (TSAT) dưới 10% vào ngày thứ 5 ^[4]. Ngoài ra, nồng độ ure máu lúc nhập viện trên 80 mg/dL (do ruột hấp thu nitơ ure từ máu chảy ra lòng ruột) cũng là dấu hiệu cảnh báo tình trạng mất máu đáng kể và nguy cơ thiếu máu cao ^[4].

Hiểu lầm thường gặp khi đi cầu ra máu và bổ sung sắt

Hiểu lầm phổ biến nhất nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro nhất là thấy chảy máu hậu môn kèm thiếu máu thì mặc định toàn bộ nguyên nhân là do trĩ và tự mua thuốc sắt về uống. Thực tế nghiên cứu trên 115 bệnh nhân năm 2000 đã chứng minh trĩ chỉ là một trong số các nguyên nhân ở đường tiêu hóa dưới, đứng cạnh những bệnh lý ác tính hoặc nguy hiểm như ung thư đại trực tràng và polyp ^[1]. Hơn nữa, có tới 5% bệnh nhân mang tổn thương phối hợp ở cả đường tiêu hóa trên và dưới ^[1]. Nếu chỉ nhìn thấy búi trĩ chảy máu mà bỏ qua nội soi kiểm tra toàn diện, người bệnh có nguy cơ bỏ sót các khối u hoặc ổ loét đang âm thầm chảy máu ở sâu bên trong ^{[1] [7]}.

Sai lầm thứ hai là chỉ tập trung bồi phụ máu hoặc uống sắt mà không giải quyết triệt để nguồn chảy máu từ búi trĩ ^{[2] [5]}. Như trường hợp bệnh nhân nam 44 tuổi năm 2023 và bệnh nhân nữ 56 tuổi năm 2024, các chuyên gia đều nhấn mạnh việc quản lý bệnh phải nhắm vào nguyên nhân gốc rễ (như can thiệp cắt trĩ khi có chỉ định) thay vì chỉ xử lý phần ngọn là các biến chứng hay uống sắt cầm chừng ^{[2] [5]}.

Một quan niệm chưa chuẩn xác khác là hễ thiếu máu quá nặng thì bắt buộc phải truyền máu mới cứu vãn được ^{[6] [4]}. Thực tế, việc sử dụng liệu pháp bù sắt hợp lý ở bệnh nhân thiếu máu thiếu sắt mạn tính có thể giúp giảm nhu cầu truyền hồng cầu và từ đó giảm các rủi ro liên quan đến truyền máu ^[4]. Một báo cáo ca bệnh năm 2018 về bé gái 13 tuổi bị thiếu máu thiếu sắt mạn tính cực nặng do rong kinh (hemoglobin chỉ còn 33 g/L, tương đương 3,3 g/dL) cho thấy bệnh nhân vẫn dung nạp được và không cần truyền máu ^[6]. Thay vào đó, việc truyền tĩnh mạch tổng cộng 2 g sắt Ferric Carboxymaltose chia làm 3 liều nhỏ kết hợp uống axit folic 5 mg/ngày trong 2 tuần đã giúp mức hemoglobin tăng lên 79 g/L sau 12 ngày và đạt 144 g/L sau khoảng 7 tháng mà không gặp tác dụng phụ nào ^[6]. Dù đây là ca bệnh do rong kinh ở trẻ vị thành niên, kết quả này củng cố quan điểm của hướng dẫn Quản lý máu bệnh nhân hiện đại: sắt truyền tĩnh mạch có thể là giải pháp thay thế hiệu quả và an toàn cho truyền máu ở những ca thiếu máu thiếu sắt mạn tính nặng được chọn lọc kỹ ^{[6] [4]}.

Ai nên thận trọng đặc biệt với nguy cơ thiếu sắt?

Mặc dù bất kỳ ai bị trĩ chảy máu kéo dài đều có nguy cơ cạn kiệt sắt, một số nhóm đối tượng có nền tảng dự trữ sắt thấp hoặc nhu cầu sắt cao sẽ dễ rơi vào suy kiệt nhanh và nặng hơn ^{[3] [4]}. Trước hết là phụ nữ trong độ tuổi sinh sản và phụ nữ mang thai ^[3]. Số liệu tại các quốc gia thu nhập cao cho thấy khoảng 38% phụ nữ độ tuổi sinh sản (không mang thai) bị thiếu sắt chưa thiếu máu và khoảng 13% bị thiếu máu thiếu sắt ^[3]. Đặc biệt, trong 3 tháng cuối thai kỳ, tỷ lệ thiếu sắt lên tới 84% ở phụ nữ mang thai ^[3]. Nếu nhóm này mắc thêm bệnh trĩ chảy máu, tốc độ suy giảm sắt sẽ diễn ra rất nhanh.

Nhóm thứ hai cần hết sức lưu ý là người cao tuổi (đặc biệt trên 75 tuổi) và những người có các bệnh lý mạn tính đi kèm ^{[3] [4]}. Tổng quan y khoa năm 2025 chỉ ra tỷ lệ thiếu sắt rất cao ở người mắc bệnh viêm ruột (13%-90%), bệnh thận mạn tính (24%-85%), suy tim (37%-61%) và ung thư (18%-82%) ^[3].

Ngoài ra, những người đang sử dụng thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), người có chế độ ăn thiếu sắt hoặc mắc các chứng giảm hấp thu sắt (như viêm dạ dày teo, bệnh Celiac, người từng phẫu thuật thu nhỏ dạ dày giảm cân) cũng thuộc nhóm nguy cơ cao ^[3]. Ở những đối tượng này, khả năng bù đắp lượng sắt mất đi qua búi trĩ bị hạn chế nghiêm trọng, đòi hỏi phải được xét nghiệm tầm soát sớm ^{[3] [4]}.

Phác đồ xử trí và bổ sung sắt an toàn trong thực tế

Khi có biểu hiện đi cầu ra máu hoặc xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ như mệt mỏi kéo dài, thèm ăn đồ vật lạ, chân bồn chồn không yên, người bệnh cần đến cơ sở y tế để xét nghiệm máu kiểm tra công thức máu và dự trữ sắt (như ferritin huyết thanh) ^[3]. Các bác sĩ cũng sẽ cân nhắc chỉ định nội soi thực quản - dạ dày - tá tràng và nội soi đại tràng để xác định chính xác mức độ của búi trĩ cũng như loại trừ các tổn thương phối hợp khác trên toàn bộ ống tiêu hóa ^{[1] [7] [5]}.

Về nguyên tắc điều trị, liệu pháp bù sắt cần được bắt đầu ngay khi phát hiện thiếu sắt nhằm nhanh chóng lấp đầy kho dự trữ và khôi phục quá trình tạo hồng cầu bình thường, song song với việc điều trị cầm máu hoặc can thiệp ngoại khoa đối với búi trĩ ^{[2] [5] [4]}. Việc lựa chọn giữa uống sắt hay truyền sắt tĩnh mạch sẽ được bác sĩ quyết định dựa trên mức độ nặng và tốc độ khởi phát thiếu máu, chi phí, sự sẵn có của thuốc, khả năng dung nạp đường uống của bệnh nhân cũng như các yếu tố cản trở hấp thu (như viêm nhiễm, kém hấp thu hoặc dị ứng sắt tiêm truyền) ^[4].

Trong điều kiện phù hợp, sắt đường uống là lựa chọn hiệu quả, sẵn có, chi phí thấp và dễ dung nạp ^[4]. Tuy nhiên, người bệnh tuyệt đối không tự ý mua viên sắt uống kéo dài mà không có sự theo dõi của bác sĩ để tránh việc che lấp triệu chứng của các bệnh tiêu hóa nguy hiểm hoặc gây lắng đọng sắc tố sắt tại niêm mạc tá tràng ^{[1] [5]}. Bên cạnh tuân thủ phác đồ y khoa, người bệnh nên duy trì chế độ ăn uống cân bằng, giàu thực phẩm tạo máu và uống đủ nước, ăn nhiều chất xơ để làm mềm phân, giảm áp lực lên búi trĩ khi đại tiện.

Chảy máu do bệnh trĩ dù chỉ rỉ rả mỗi ngày nhưng nếu kéo dài sẽ âm thầm rút cạn kho dự trữ sắt, thậm chí dẫn đến suy tim và tăng áp phổi đe dọa tính mạng ^{[2] [3]}. Người bệnh không nên vì tâm lý e ngại vùng nhạy cảm mà trì hoãn việc khám chuyên khoa tiêu hóa để xử trí dứt điểm nguồn chảy máu ^{[1] [2]}. Nếu bạn đang có bệnh nền tim mạch, thận mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ để có phác đồ kiểm tra và bổ sung sắt an toàn, phù hợp nhất ^{[3] [4]}.