Bệnh trĩ là nguyên nhân hay hậu quả của táo bón kéo dài?

Nhiều người thường trải qua cảm giác khó chịu khi phải ngồi hàng chục phút trong nhà vệ sinh, cố sức rặn để tống khối phân khô cứng ra ngoài. Khi thấy xuất hiện các triệu chứng đau rát, chảy máu hay sa búi thịt ở vùng hậu môn, đa số lập tức quy kết rằng chính tình trạng táo bón kinh niên đã tạo ra bệnh trĩ. Tuy nhiên, mối quan hệ thực sự giữa hai tình trạng này phức tạp hơn rất nhiều so với suy nghĩ thông thường của cộng đồng.

Bệnh trĩ không đơn thuần chỉ là hậu quả một chiều của táo bón kéo dài, và bản thân trĩ cũng có thể trở thành yếu tố cản trở đường thoát của phân, làm tình trạng táo bón thêm nặng nề. Về bản chất sinh lý học, điểm mấu chốt gắn kết hai hiện tượng này chính là hành vi rặn đại tiện, gây tăng vọt áp lực trong xoang tĩnh mạch hậu môn và làm tổn thương hệ thống nâng đỡ mô đệm.

Cơ chế rặn đại tiện và áp lực xoang tĩnh mạch hậu môn

Để hiểu rõ mối liên kết, trước hết cần nhìn vào cấu trúc giải phẫu đặc biệt của vùng hậu môn - trực tràng. Tĩnh mạch trực tràng ở người không có các van một chiều như hệ tĩnh mạch ở chi dưới ^[1]. Khi áp lực trong ổ bụng tăng lên mạn tính kết hợp với tình trạng không có van này, dòng máu hồi lưu từ các xoang mạch bị hạn chế trong lúc đi tiêu, dẫn tới sự giãn nở bất thường của mạng mạch nối động - tĩnh mạch thuộc đám rối trĩ nội ^[1].

Hành vi rặn mạnh khi đại tiện tạo ra một áp lực nội ổ bụng rất lớn ^[1]. Khối phân khô cứng trong lòng trực tràng vừa trực tiếp cản trở máu tĩnh mạch trở về, vừa tác động một lực ma sát cơ học rất mạnh lên các đệm hậu môn ^[1]. Đệm hậu môn được gắn chặt với cơ thắt trong nhờ cơ dưới niêm mạc hậu môn và gắn với cơ dọc liên kết qua dây chằng Park ^[1]. Việc cố gắng rặn đại tiện kéo dài ở người bị táo bón khiến quá trình tống xuất diễn ra lặp đi lặp lại nhưng không hiệu quả, làm cản trở tuần hoàn tĩnh mạch của búi trĩ nhiều hơn nữa ^[1].

Bên cạnh đó, thói quen đi vệ sinh của đời sống hiện đại cũng góp phần làm gia tăng áp lực này. Tư thế ngồi bồn cầu thông thường không cho phép làm thẳng góc hậu môn - trực tràng, trong khi tư thế ngồi xổm nguyên thủy có thể triệt tiêu góc gập này ^[1]. Do góc gập không được mở thẳng, cơ thể bắt buộc phải nỗ lực rặn nhiều hơn và tạo áp lực ổ bụng lớn hơn mức bình thường nhằm vượt qua chướng ngại vật cản trở đường phân đi xuống ^[1]. Thời gian ngồi trên bồn cầu quá lâu, nâng vật nặng hoặc tập luyện thể lực gắng sức cũng là những tác nhân làm tăng quá mức áp lực ổ bụng ^[1].

Bằng chứng khoa học: Táo bón có thực sự sinh ra bệnh trĩ?

Mặc dù trong y học cổ điển, táo bón do thiếu hụt chất xơ luôn được xem là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến bệnh trĩ, nhưng các dữ liệu khoa học gần đây lại đặt ra nhiều hoài nghi ^[1]. Nhiều nghiên cứu dịch tễ học và sinh lý học hậu môn đã cho thấy bức tranh không hoàn toàn đồng nhất.

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 đã tổng hợp dữ liệu từ 19 nghiên cứu trên các cơ sở dữ liệu lớn bao gồm PubMed, Embase và CENTRAL, sử dụng thang đo Newcastle-Ottawa để đánh giá chất lượng nhằm làm rõ mối liên quan giữa táo bón chức năng và bệnh trĩ ^[2]. Kết quả phân tích cho thấy tỷ lệ táo bón ở nhóm bệnh nhân mắc trĩ cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng không mắc trĩ, với tỷ số chênh OR là 2,09 (khoảng tin cậy 95%: 1,27 - 3,44) ^[2]. Tuy nhiên, khi đối chiếu chiều ngược lại, tỷ lệ mắc trĩ ở nhóm bệnh nhân bị táo bón lại không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng, với tỷ số chênh OR là 2,37 (khoảng tin cậy 95%: 0,67 - 8,44) ^[2]. Điều này chứng minh rằng không phải cứ hễ ai bị táo bón mạn tính thì chắc chắn cũng sẽ phát triển bệnh trĩ.

Cũng trong phân tích gộp năm 2022, tất cả các nghiên cứu đo áp lực hậu môn đều ghi nhận áp lực hậu môn ở bệnh nhân trĩ cao hơn rõ rệt so với người khỏe mạnh ^[2]. Đáng chú ý, sau khi bệnh nhân được điều trị bằng thủ thuật thắt trĩ bằng vòng cao su, áp lực hậu môn vẫn duy trì ở mức cao hơn đáng kể với giá trị P = 0,001 ^[2]. Các nhà nghiên cứu nhận định tình trạng táo bón chức năng, rối loạn điều hòa phản xạ đại tiện và áp lực hậu môn cơ bản tăng cao xuất hiện phổ biến hơn ở người bệnh trĩ ^[2].

Trở lại năm 1988, một nghiên cứu kinh điển đã tiến hành so sánh thói quen đại tiện, biểu đồ áp lực hậu môn và độ giãn nở hậu môn giữa các nhóm đối tượng: 13 nam giới và 10 phụ nữ mắc trĩ sa, 12 phụ nữ bị táo bón nặng, cùng nhóm chứng gồm 14 nam và 11 nữ ^[3]. Kết quả ghi nhận những phụ nữ bị táo bón nặng phàn nàn rất nhiều về việc số lần đi tiêu ít, phải rặn nhiều và phân cứng, nhưng tuyệt đối không một ai trong số họ bị trĩ sa ^[3]. Bệnh nhân mắc trĩ có vùng áp lực cao ở hậu môn dài hơn và áp lực nghỉ tối đa lớn hơn đáng kể so với nhóm chứng (P < 0,01), trong đó áp lực nghỉ tối đa tăng rõ nhất ở nam giới mắc trĩ (P < 0,001) ^[3]. Ngược lại, nhóm phụ nữ táo bón mạn tính lại có biểu đồ áp lực và mức áp lực tối đa hoàn toàn bình thường, dẫn tới kết luận nghi ngờ quan điểm cho rằng táo bón đơn thuần là nguyên nhân trực tiếp gây ra trĩ ^[3].

Dữ liệu tổng hợp năm 2015 cũng chỉ ra những mâu thuẫn tương tự qua các thời kỳ nghiên cứu ^[4]. Khảo sát của Johanson và Sonnenberg trên các cơ sở dữ liệu quốc gia cho thấy dịch tễ của táo bón tăng dần theo tuổi tác, phổ biến hơn ở người da đen và nhóm có điều kiện kinh tế xã hội thấp, hoàn toàn trái ngược với phân bố của bệnh trĩ ^[4]. Nghiên cứu bệnh - chứng tiếp theo trên 325 cựu chiến binh được soi trực tràng cho thấy táo bón (xác định theo cả tiêu chí khách quan như tần suất phân, độ cứng phân, lực rặn, lẫn tiêu chí chủ quan) đều không có mối liên quan rõ rệt với bệnh trĩ ^[4]. Mặc dù một nghiên cứu cắt ngang khác của Riss và cộng sự trên 976 người nội soi đại tràng từng kết luận táo bón làm tăng nguy cơ mắc trĩ, nhưng nghiên cứu này lại gặp giới hạn lớn là không hiệu chỉnh các biến số gây nhiễu ^[4]. Trong khi đó, nghiên cứu bệnh - chứng của Johannsson và Sonnenberg so sánh 100 bệnh nhân phẫu thuật cắt trĩ với 100 người đối chứng cộng đồng và 100 người đối chứng tại bệnh viện đã chỉ ra rằng: bệnh nhân trĩ than phiền nhiều về cảm giác rặn quá sức và đi ngoài không hết, nhưng tần suất đi tiêu giữa các nhóm lại không có sự khác biệt ^[4].

Khi búi trĩ quay lại làm trầm trọng thêm chứng táo bón

Mối quan hệ giữa hai bệnh lý này không dừng lại ở tác động của táo bón lên tĩnh mạch trĩ, mà các búi trĩ tiến triển nặng cũng gây ảnh hưởng ngược lại đối với quá trình tống xuất phân ^[5].

Khi các búi trĩ nội bị sa ra ngoài ống hậu môn, chúng có thể tạo thành một khối cản trở cơ học một phần đường thoát của phân ^[5]. Tình trạng này khiến người bệnh luôn có cảm giác vướng víu, cản trở, thậm chí gây rỉ phân, dịch nhầy hoặc máu ra ngoài quần lót ^[5]. Cảm giác phân bị tắc nghẽn ở cửa hậu môn khiến người bệnh càng cố sức rặn, hoặc ngược lại, tâm lý sợ đau buốt khiến họ cố tình nhịn đi tiêu, từ đó tích tụ phân trong bóng trực tràng và gây ra táo bón nghẽn thứ phát ^[5].

Một nghiên cứu tiến cứu năm 2023 tại hai trung tâm trên các bệnh nhân trải qua phẫu thuật cắt trĩ độ 3 và độ 4 cho thấy có 29 bệnh nhân (chiếm 24,2%) có điểm số đánh giá táo bón trước phẫu thuật vượt trên mức 12 điểm ^[6]. Tỷ lệ này cao hơn hẳn so với tỷ lệ ghi nhận ở dân số chung ^[6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng những người có tần suất đi tiêu thưa thớt kết hợp với thói quen rặn nhiều hoặc ngồi quá lâu trong bồn cầu có nguy cơ mắc bệnh trĩ rất cao ^[6]. Mặc dù một số bệnh nhân trĩ vẫn có thói quen đi tiêu đều đặn mỗi ngày, các nhà nghiên cứu cho rằng táo bón không phải là nguyên nhân duy nhất nhưng chắc chắn là yếu tố nguy cơ kích hoạt rõ rệt ^[6].

Tình trạng hội chứng tắc nghẽn đường đại tiện thường xuất hiện phổ biến ở phụ nữ trung niên, từng sinh con nhiều lần, với tỷ lệ lên đến 23% so với mức chỉ khoảng 3,4% ở cộng đồng nói chung ^[6]. Những chấn thương tích lũy tại hệ thống nâng đỡ vùng chậu và tổn thương thần kinh sau các lần sinh thường qua ngả âm đạo, kết hợp với các hoạt động làm gia tăng áp lực ổ bụng mạn tính, sẽ đẩy nhanh cả sự sa giáng của búi trĩ lẫn rối loạn chức năng tống phân ^[6].

Phụ nữ mang thai: Đối tượng chịu tác động kép của áp lực ổ bụng

Thai kỳ là giai đoạn minh chứng rõ nét nhất cho mối liên hệ chặt chẽ giữa áp lực xoang tĩnh mạch, tình trạng ứ trệ tuần hoàn và chứng táo bón [4, 7].

Theo một tổng quan năm 2025, các bệnh lý hậu môn trực tràng xảy ra vô cùng phổ biến ở phụ nữ mang thai, với tỷ lệ mắc được ghi nhận dao động từ 45% đến 68%, và con số thực tế có thể cao hơn do nhiều người ngại ngùng không thăm khám ^[7]. Triệu chứng được ghi nhận nhiều nhất là đau hậu môn và táo bón ^[7]. Táo bón ảnh hưởng tới hơn 60% thai phụ, xuất phát chủ yếu từ sự thay đổi nội tiết tố, suy giảm hoạt động thể chất và việc sử dụng các viên bổ sung sắt ^[7]. Hành vi rặn khi đi ngoài càng làm trầm trọng thêm các tổn thương tại chỗ, thúc đẩy sự hình thành của bệnh trĩ, nứt kẽ hậu môn và huyết khối quanh hậu môn ^[7].

Nghiên cứu dịch tễ năm 2015 tại Thượng Hải (Trung Quốc) khảo sát trên 1.698 thai phụ đã xác định tỷ lệ táo bón chức năng là 13,01% ^[8]. Nghiên cứu giải thích cơ chế khiến phụ nữ mang thai đặc biệt dễ mắc trĩ: trước hết là lượng máu dồn về vùng chậu tăng cao trong thai kỳ; tiếp đó vào 3 tháng cuối, tử cung phát triển lớn chèn ép cơ học trực tiếp lên vùng chậu, ngăn cản máu tĩnh mạch từ búi trĩ chảy về tim ^[8]. Khi thai phụ liên tục rặn đại tiện do táo bón, áp lực ổ bụng tăng cao gây ứ trệ máu nghiêm trọng tại đám rối tĩnh mạch trực tràng và hậu môn, từ đó khởi phát hoặc làm nặng thêm bệnh trĩ ^[8]. Đặc biệt trong quá trình chuyển dạ sinh thường, áp lực rặn đẻ trong ổ bụng tăng vọt đột ngột khiến các búi trĩ chuyển biến rất xấu, dễ dẫn đến tình trạng phù nề, lộn búi trĩ ra ngoài, sa trĩ hoặc nghẹt búi trĩ gây đau đớn dữ dội ^[8].

Những hiểu lầm phổ biến về mối quan hệ giữa trĩ và táo bón

Hiểu lầm lớn nhất của đa số người dân là đánh đồng số ngày không đi tiêu với mức độ tổn thương của búi trĩ. Nhiều người cho rằng chỉ cần vài ngày mới đi tiêu một lần là chắc chắn sẽ mọc trĩ. Tuy nhiên, các nghiên cứu đã chứng minh rằng tần suất đi tiêu đơn thuần không tạo ra sự khác biệt lớn ở bệnh nhân trĩ so với người khỏe mạnh [6, 8]. Yếu tố then chốt gây tổn hại thực sự cho các búi trĩ chính là lực rặn, thời gian rặn và mức độ gia tăng áp lực trong xoang tĩnh mạch khi cố đẩy khối phân cứng ra ngoài [1, 8].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cho rằng phẫu thuật cắt trĩ hay thắt trĩ sẽ giải quyết triệt để vấn đề táo bón và áp lực hậu môn. Nghiên cứu phân tích gộp đã chỉ ra rằng sau thủ thuật thắt búi trĩ bằng vòng cao su, áp lực cơ thắt hậu môn của người bệnh vẫn tiếp tục duy trì ở mức cao bất thường (P = 0,001) ^[2]. Nếu bệnh nhân không điều chỉnh rối loạn vận động sàn chậu và hành vi rặn sai cách, áp lực xoang mạch vẫn sẽ tái diễn và nguy cơ tái phát trĩ sau phẫu thuật là rất lớn ^[2].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng tư thế ngồi đi vệ sinh nào cũng như nhau. Thói quen ngồi bệt trên bồn cầu hiện đại khiến trực tràng bị gập một góc nhất định, cản trở đường đi của phân và vô tình ép người đi tiêu phải dùng sức rặn nhiều hơn, tạo áp lực tiêu cực lên hệ thống xoang tĩnh mạch hậu môn vốn không có van bảo vệ ^[1].

Ai nên đặc biệt thận trọng với áp lực vùng hậu môn?

Việc kiểm soát áp lực ổ bụng và lực rặn đại tiện cần được chú trọng đặc biệt ở những nhóm đối tượng có nguy cơ tổn thương hệ thống mạch máu hậu môn cao:

• Phụ nữ mang thai, đặc biệt là trong giai đoạn 3 tháng cuối của thai kỳ và thời điểm chuyển dạ sinh nở [4, 7].
• Phụ nữ trung niên, người từng sinh nở nhiều lần bằng đường âm đạo do nguy cơ suy yếu sàn chậu và mắc hội chứng tắc nghẽn đường đại tiện ^[6].
• Bệnh nhân có tiền sử táo bón chức năng hoặc có biểu hiện đại tiện nghịch thường (rối loạn phản xạ giãn cơ sàn chậu khi rặn) ^[2].
• Những người thường xuyên có các hoạt động làm tăng mạn tính áp lực nội ổ bụng như người làm công việc khuân vác nặng, tập luyện thể lực gắng sức cường độ cao, hoặc người ngồi quá lâu trên bồn cầu mỗi ngày [1, 5].
• Người cao tuổi đang có các bệnh lý nền đường tiêu hóa hoặc sử dụng các loại thuốc gây tác dụng phụ làm phân khô cứng [3, 5].

Khi xuất hiện các triệu chứng như đại tiện ra máu tươi, đau rát hậu môn kéo dài, rỉ dịch nhầy hoặc sờ thấy khối sa bất thường, người bệnh không nên tự ý dùng thuốc mà cần đi khám chuyên khoa hậu môn - trực tràng để được đánh giá cẩn thận [3, 7].

Giải pháp thực tế giúp giải tỏa áp lực cho đường tiêu hóa

Để cắt đứt vòng xoắn bệnh lý giữa táo bón và bệnh trĩ, mục tiêu hàng đầu là làm mềm khối phân và loại bỏ hoàn toàn hành vi rặn gắng sức [1, 7].

Về chế độ ăn uống, việc tăng cường chất xơ từ các loại hạt và ngũ cốc nguyên cám đã được chứng minh có mối liên quan rõ rệt với việc giảm nguy cơ phát triển bệnh trĩ thông qua việc hạn chế tình trạng táo bón ^[4]. Đối với các trường hợp táo bón nhẹ và thoáng qua, việc chủ động tăng lượng nước uống hàng ngày, bổ sung chất xơ trong khẩu phần ăn, tăng cường vận động thể chất và rà soát để loại bỏ các loại thuốc có tác dụng phụ gây táo bón là những bước can thiệp ban đầu mang lại hiệu quả cao [3, 4]. Thai phụ gặp vấn đề về hậu môn trực tràng cũng cần ưu tiên áp dụng các biện pháp bảo tồn như uống đủ nước, sử dụng thuốc làm mềm phân theo chỉ định của bác sĩ và chườm lạnh tại chỗ để giảm phù nề ^[7].

Về thói quen đại tiện, người bệnh tuyệt đối không nên mang điện thoại hay sách báo vào nhà vệ sinh để tránh kéo dài thời gian ngồi trên bồn cầu [1, 5]. Khi đi tiêu, việc kê thêm một chiếc ghế nhỏ dưới chân để nâng cao đầu gối có thể mô phỏng lại tư thế ngồi xổm tự nhiên, giúp làm thẳng góc hậu môn - trực tràng và giúp phân di chuyển ra ngoài dễ dàng hơn mà không cần phải dùng lực rặn quá mạnh ^[1]. Đối với trường hợp táo bón mức độ vừa đến nặng, các loại thuốc nhuận tràng tạo khối hoặc thuốc làm mềm phân có thể được bác sĩ cân nhắc sử dụng một cách thận trọng để tránh gây tiêu chảy quá mức làm kích ứng vùng hậu môn ^[5]. Nếu có bệnh nền hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác, người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ phương pháp điều trị nào.

Bệnh trĩ và táo bón không phải là mối quan hệ nhân quả đơn thuần một chiều, mà là sự tác động qua lại chặt chẽ với hạt nhân là sự gia tăng áp lực xoang tĩnh mạch khi rặn đại tiện. Nhận thức đúng về cơ chế này giúp người bệnh từ bỏ thói quen rặn gắng sức, chủ động điều chỉnh tư thế và chế độ dinh dưỡng để bảo vệ hệ thống mạch máu hậu môn một cách bền vững.