Nhiều người thường xem việc tăng cân quá mức hay thân hình đẫy đà chỉ đơn thuần là vấn đề thẩm mỹ hoặc cùng lắm là yếu tố làm tăng nguy cơ tim mạch và tiểu đường. Tuy nhiên, các số liệu y khoa hiện đại đã chỉ ra rằng béo phì là yếu tố nguy cơ sinh u hàng đầu, chỉ đứng sau thói quen hút thuốc lá [1]. Khi lượng mỡ dư thừa tích tụ quá mức, cơ thể không chỉ nặng nề hơn mà còn rơi vào một trạng thái biến đổi chuyển hóa độc hại, âm thầm tiếp tay cho sự phát triển của nhiều dạng khối u ác tính.
Thực tế, tình trạng tích tụ mỡ thừa khiến mô mỡ bị rối loạn chức năng, kích hoạt phản ứng viêm mạn tính mức độ thấp kéo dài trên toàn hệ thống và gây xáo trộn sâu sắc việc bài tiết các hormone mỡ cùng hormone sinh dục nội sinh [2], [3]. Chính môi trường vi mô giàu tín hiệu viêm, sự suy giảm khả năng phòng vệ miễn dịch cùng sự gia tăng của các hormone tăng trưởng và steroid sinh dục đã trở thành bệ phóng kích thích các tế bào đột biến phân chia mất kiểm soát [4], [5], [6].
Mô mỡ bị rối loạn chức năng và sự thức tỉnh của hệ miễn dịch
Trong suy nghĩ của nhiều người, mô mỡ chỉ đóng vai trò là một kho thụ động dùng để dự trữ năng lượng dư thừa dưới dạng chất béo. Dưới góc độ sinh học hiện đại, mô mỡ thực chất là một cơ quan nội tiết và chuyển hóa cực kỳ năng động, giữ nhiệm vụ điều hòa cân bằng năng lượng và tổng hợp nhiều loại hormone quan trọng [4]. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), béo phì được định nghĩa khi chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 30 trở lên, một tình trạng đang bùng nổ khi toàn cầu ghi nhận hơn 1,5 tỷ người trưởng thành thừa cân và khoảng 600 triệu người mắc béo phì [4].
Khi mỡ tích tụ quá mức, các tế bào mỡ phải tăng nhanh về cả kích thước lẫn số lượng, dẫn đến hiện tượng phì đại và rối loạn chức năng chuyển hóa mô [7], [1]. Tình trạng phì đại này làm mạch máu không thể cung cấp đủ máu nuôi dưỡng, gây ra thiếu oxy cục bộ (hypoxia) tại mô mỡ [7]. Khi mô mỡ bị thiếu oxy, tế bào mỡ dần bị hoại tử, kích hoạt hệ miễn dịch bẩm sinh và thu hút một lượng lớn các tế bào miễn dịch bất thường ồ ạt thâm nhiễm vào vùng mô tổn thương [4], [7].
Chính sự xâm nhập bất thường này đã biến một cơ quan vốn điều hòa năng lượng thành một ổ viêm mạn tính mức độ thấp diễn ra liên tục, tạo điều kiện thuận lợi cho các tế bào tiền ung thư hình thành và xâm lấn mô lành xung quanh [4], [5].
"Cấu trúc vương miện" và cơn bão cytokine gây viêm
Một trong những cơ chế bệnh sinh then chốt liên kết béo phì với ung thư là sự xuất hiện của các đại thực bào bao quanh những tế bào mỡ hoại tử. Trong các nghiên cứu mô học, các đại thực bào thâm nhiễm này xếp thành những vòng tròn đặc thù gọi là cấu trúc hình vương miện (crown-like structures) quanh các tế bào mỡ chết [7]. Tại các cấu trúc này, tế bào miễn dịch hoạt động quá mức và giải phóng ồ ạt các chất trung gian gây viêm mạnh mẽ như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-6 (IL-6) và interleukin-1beta (IL-1beta) [7], [5].
Các cytokine tiền viêm này không chỉ giới hạn tại vùng mỡ thừa mà còn đi vào tuần hoàn chung, gây ra tình trạng viêm hệ thống mạn tính mức độ thấp [7]. Tình trạng này kéo dài sẽ kích thích các tế bào tổn thương tăng sinh, thúc đẩy quá trình tân sinh mạch máu (angiogenesis) nhằm mang oxy và dinh dưỡng nuôi khối u phát triển [5], [6]. Không những vậy, các tế bào đệm mạch máu trong mô mỡ cũng tham gia bài tiết thêm các chất gây viêm, tạo nên một chu trình kích thích ung thư khép kín và liên tục [1].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng của stress oxy hóa và tích tụ các gốc oxy phản ứng (ROS) có nguồn gốc từ các tế bào nội mô bị viêm, làm tổn thương các mối nối giữa tế bào nội mô và gây rối loạn ty thể [7]. Bệnh nhân béo bụng thường biểu hiện mức d-ROM (chỉ số đánh giá các gốc hydroperoxide phản ánh stress oxy hóa) cao hơn rõ rệt so với người bình thường [7]. Tình trạng stress oxy hóa và stress lưới nội chất do viêm kéo dài này làm tổn hại cấu trúc tế bào, từ đó gia tăng xác suất biến dị ác tính [5].
Gia tăng hormone sinh dục nội sinh và mất cân bằng adipokine
Bên cạnh hiện tượng viêm mạn tính, rối loạn hoạt động nội tiết tại mô mỡ là con đường trực tiếp thúc đẩy các dòng ung thư phụ thuộc hormone. Rối loạn chức năng mô mỡ ở người thừa cân, béo phì làm thay đổi nồng độ các hormone steroid sinh dục nội sinh (endogenous sex steroids) [2], [3]. Mô mỡ chứa nhiều enzyme chuyển đổi các tiền chất hormone thành dạng hoạt động, làm tăng nồng độ tuần hoàn của các steroid sinh dục trong cơ thể người béo phì [3]. Nồng độ các hormone sinh dục nội sinh cao kéo dài sẽ kích thích sự phân chia liên tục của các biểu mô nhạy cảm với hormone, đặc biệt là ở tuyến vú và hệ sinh dục [2], [3].
Cùng với hormone sinh dục, hệ thống các hormone do mỡ bài tiết (adipokine) cũng bị mất cân bằng trầm trọng [5], [3]. Bình thường, adiponectin là adipokine phong phú nhất trong máu, mang đặc tính chống viêm, chống tăng sinh tế bào và thúc đẩy quá trình chết tự nhiên của tế bào lỗi hỏng (pro-apoptotic) [4]. Tuy nhiên, ở người béo phì, nồng độ adiponectin trong máu lại bị sụt giảm nghiêm trọng [4], [3]. Khi thiếu hụt lá chắn chống viêm adiponectin, cơ thể mất đi một cơ chế tự vệ quan trọng trước các đột biến sinh u [4], [5].
Ngược lại, mức leptin và resistin – các adipokine có xu hướng kích thích viêm – lại tăng vọt ở người thừa cân [5], [3], [6]. Resistin hoạt động như một yếu tố tiền viêm, kích thích các tế bào miễn dịch sản xuất tín hiệu thúc đẩy tăng sinh mô liên kết, xơ hóa chất nền và tạo mạch máu mới để nuôi dưỡng tế bào ác tính [6]. Leptin tăng cao cũng trực tiếp thúc đẩy tế bào ung thư nhân lên, kích thích tân sinh mạch máu và hỗ trợ khối u thoát khỏi sự giám sát miễn dịch [5].
Vòng xoáy đề kháng insulin và suy giảm giám sát miễn dịch
Tác động cộng gộp giữa các cytokine viêm từ cấu trúc vương miện và adipokine bất thường dẫn đến một hậu quả chuyển hóa nặng nề: đề kháng insulin [7], [5]. Phân tử IL-6 do mô mỡ viêm tiết ra có khả năng làm nhiễu loạn quá trình truyền tín hiệu của thụ thể insulin thông qua việc sản sinh các protein gắn vào thụ thể này, gây suy giảm độ nhạy insulin tại gan và các mô ngoại biên [7]. Đồng thời, tình trạng gia tăng chất ức chế hoạt hóa plasminogen-1 (PAI-1) cùng tình trạng kháng insulin cũng tham gia vào quá trình sinh u và thúc đẩy bệnh tiến triển [3].
Khi cơ thể bị đề kháng insulin, nồng độ insulin và các yếu tố tăng trưởng tương tự insulin trong máu tăng cao, vô tình phát đi tín hiệu thúc đẩy sự tăng sinh liên tục của các tế bào tiền ác tính [5], [3]. Bên cạnh đó, tình trạng rối loạn chuyển hóa và độc tính mỡ (lipotoxicity) làm tổn hại số lượng và chức năng của các tế bào miễn dịch chịu trách nhiệm tuần tra [6]. Hậu quả là một môi trường ức chế miễn dịch được thiết lập, làm suy yếu năng lực giám sát và tiêu diệt khối u tự nhiên của cơ thể, tạo thời cơ cho các tế bào ung thư lẩn trốn và sinh sôi [5], [6].
Sự kết hợp giữa béo nội tạng và lối sống ít vận động còn làm mất cân bằng điều hòa giữa các hormone mỡ (adipokine) và hormone cơ (myokine) [8]. Bình thường, các myokine tiết ra khi cơ bắp vận động mang tác dụng kháng viêm và bảo vệ cơ thể, tạo thế cân bằng âm dương với các adipokine [8]. Khi ít vận động, sự suy yếu của các myokine kháng viêm càng làm phản ứng viêm do mô mỡ thống trị, mở đường cho hàng loạt bệnh lý ác tính như ung thư vú, đại trực tràng, gan, tụy, thực quản, thận và buồng trứng phát triển [5], [1], [8].
Hiểu lầm thường gặp về mỡ thừa và nguy cơ ung thư
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ khi cơ thể biểu hiện béo phì toàn thân rõ rệt hoặc chỉ số cân nặng vượt quá ngưỡng rất cao thì mới đối diện với nguy cơ ung thư. Nghiên cứu khoa học cho thấy béo bụng (tích tụ mỡ nội tạng) dù cân nặng tổng thể không quá cao vẫn kích hoạt phản ứng viêm vi thể và stress oxy hóa nghiêm trọng [7]. Mô mỡ nội tạng bao quanh các cơ quan trong ổ bụng giải phóng cytokine trực tiếp vào hệ tuần hoàn tĩnh mạch cửa, gây rối loạn chuyển hóa tại gan nhanh và mạnh hơn so với lớp mỡ dưới da thông thường [7], [5].
Một ngộ nhận phổ biến khác là xem mô mỡ chỉ là khối mỡ chết không hoạt động, có thể loại bỏ nhanh chóng bằng các biện pháp cơ học như hút mỡ thẩm mỹ là giải quyết được triệt để vấn đề sức khỏe. Rối loạn do béo phì là sự biến đổi phức tạp của vi môi trường tế bào, bao gồm sự thâm nhiễm của tế bào miễn dịch, thiếu oxy mô, stress ty thể và mất cân bằng các adipokine [4], [7], [6]. Do đó, việc cải thiện cần tác động vào chuyển hóa toàn thân thông qua lối sống thay vì chỉ đơn giản loại bỏ mỡ bề mặt [5], [3].
Cũng cần lưu ý rằng béo phì không trực tiếp biến một tế bào khỏe mạnh thành tế bào ung thư ngay lập tức. Mỡ thừa và phản ứng viêm mạn tính đóng vai trò là "chất xúc tác", tạo ra một mảnh đất màu mỡ và thuận lợi để các đột biến gen có sẵn hoặc mới phát sinh dễ dàng nhân lên, lẩn tránh hệ miễn dịch và hình thành khối u rõ rệt [4], [5], [6].
Ai nên đặc biệt thận trọng với tình trạng viêm do mỡ?
Những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 30 trở lên cần nhận thức rõ đây là nhóm đối tượng có nguy cơ chuyển hóa và sinh ung thư ở mức cao do lượng mỡ tích tụ quá mức [4]. Tuy nhiên, nhóm người có chỉ số BMI bình thường nhưng vòng eo lớn (béo bụng dạng quả táo) cũng cần đặc biệt cảnh giác trước sự gia tăng của stress oxy hóa và viêm nội tạng [7].
Người ít vận động thể lực, ngồi nhiều trong thời gian dài đối mặt với nguy cơ kép do cơ thể thiếu hụt các myokine chống viêm từ cơ bắp, khiến tác động gây hại của các adipokine tiền viêm từ mô mỡ chiếm ưu thế [8]. Ngoài ra, phụ nữ sau mãn kinh bị thừa cân cũng là đối tượng dễ bị tổn thương, bởi khi buồng trứng ngừng hoạt động, mô mỡ trở thành nguồn cung cấp chính các hormone steroid sinh dục nội sinh, duy trì kích thích tăng sinh các tế bào biểu mô tuyến vú hoặc nội mạc tử cung [2], [3].
Bên cạnh đó, những người đang mắc các hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường týp 2 hoặc có tiền sử gia đình mắc các bệnh ung thư tiêu hóa như ung thư gan, đại trực tràng, tụy càng cần theo dõi chặt chẽ lượng mỡ thừa và các chỉ số viêm hệ thống [5], [1].
Các bước áp dụng thực tế để dập tắt ngọn lửa viêm
Để hạn chế tình trạng viêm mạn tính và tái lập cân bằng nội tiết, điều chỉnh lối sống thông qua giảm cân bằng chế độ ăn và vận động thể lực là biện pháp đã được chứng minh có hiệu quả rõ rệt trong việc giảm nguy cơ ung thư [5], [3]. Việc cắt giảm năng lượng hợp lý, ưu tiên các thực phẩm giàu chất chống oxy hóa tự nhiên và hạn chế thực phẩm siêu chế biến giúp làm giảm kích thước tế bào mỡ, giảm hoại tử và ngăn chặn sự tích tụ của các đại thực bào gây viêm [7], [5].
Bên cạnh chế độ dinh dưỡng, duy trì rèn luyện thể chất thường xuyên đóng vai trò then chốt. Vận động cơ bắp giúp kích thích giải phóng các myokine có lợi, hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin, kiểm soát quá trình phân giải mỡ và thiết lập lại cân bằng âm dương với các adipokine gây viêm [8]. Sự kết hợp giữa dinh dưỡng và tập luyện giúp phục hồi nồng độ adiponectin trong máu – yếu tố tự nhiên có khả năng chống viêm, ức chế tế bào lạ và thúc đẩy tế bào lỗi hỏng tự tiêu biến [4], [5].
Tóm lại, mối liên hệ giữa béo phì và ung thư là một quá trình biến đổi chuyển hóa và miễn dịch phức tạp kéo dài nhiều năm. Kiểm soát cân nặng và duy trì vòng eo thon gọn không chỉ đơn thuần là tìm kiếm một vóc dáng cân đối, mà chính là cách chủ động dập tắt ngọn lửa viêm âm ỉ và triệt tiêu môi trường nuôi dưỡng các tế bào ác tính từ gốc rễ.
