Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm đường huyết ở ngưỡng tiền tiểu đường thường chỉ chú trọng cắt giảm tinh bột hoặc tập thể dục nhiều hơn. Gần đây, không ít người truyền tai nhau rằng việc uống bổ sung vitamin D có thể phục hồi độ nhạy insulin và ngăn ngừa tiến triển thành bệnh tiểu đường tuýp 2. Liệu giải pháp này có thực sự hiệu quả hay chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ?

Các dữ liệu y khoa hiện nay cho thấy bổ sung vitamin D có thể mang lại lợi ích cải thiện độ nhạy insulin và hỗ trợ chức năng tế bào beta tuyến tụy, nhưng tác dụng này thể hiện rõ rệt nhất ở những người vốn đã bị thiếu hụt vitamin D từ trước [1], [2]. Đối với người có mức vitamin D bình thường, hiệu quả này không nhất quán và bằng chứng khoa học giữa các thử nghiệm lâm sàng vẫn còn nhiều tranh luận trái chiều [3], [4].

Tiền tiểu đường và tình trạng thiếu hụt vitamin D

Tiền tiểu đường là giai đoạn rối loạn đường huyết trung gian trước khi tiến triển thành bệnh tiểu đường tuýp 2 [5], [3]. Ở giai đoạn này, tình trạng kháng insulin đã bắt đầu âm thầm diễn ra trong cơ thể [1]. Kháng insulin là hiện tượng các tế bào giảm phản ứng với hormone insulin, khiến tuyến tụy phải tăng cường tiết thêm insulin để duy trì nồng độ glucose trong máu ở mức ổn định [5], [2].

Song song với gánh nặng đường huyết, tình trạng thiếu hụt vitamin D cũng là một vấn đề sức khỏe phổ biến trên toàn cầu [6], [3]. Thống kê tại Mỹ từng ghi nhận có tới 77% dân số gặp phải tình trạng thiếu hụt vitamin D, được định nghĩa khi nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh dưới 30 ng/mL [7]. Đáng chú ý, ở những người được chẩn đoán tiền tiểu đường, tỷ lệ thiếu hụt loại vi chất này thường ở mức rất cao [6], [2].

Nhiều khảo sát dịch tễ học đã chỉ ra mối liên hệ nghịch giữa nồng độ vitamin D trong máu với mức đường huyết lúc đói, tình trạng rối loạn dung nạp glucose, chỉ số HbA1c và hội chứng chuyển hóa [6], [7]. Trong một nghiên cứu quan sát trên 7.904 người của tác giả Ford và cộng sự, nồng độ 25(OH)D trong máu có mối liên hệ nghịch rõ rệt với hội chứng chuyển hóa [6]. Tình trạng thiếu vitamin D càng nặng, các chỉ số kháng insulin đo lường bằng HOMA2-IR, chỉ số QUICKI hay nồng độ insulin lúc đói càng xấu đi [6].

Cơ chế tác động: Vitamin D bảo vệ tuyến tụy và cải thiện độ nhạy insulin

Về mặt sinh học, vitamin D không chỉ là vi chất giúp hấp thu canxi cho xương mà còn giữ vai trò điều hòa chuyển hóa glucose và phản ứng viêm trong cơ thể [2], [4]. Khi cơ thể thiếu hụt vitamin D, khả năng hấp thu canxi suy giảm, dẫn đến tình trạng cường cận giáp thứ phát, từ đó làm giảm bài tiết insulin và gia tăng kháng insulin ngoại vi [2]. Ngược lại, việc cung cấp đủ vitamin D hỗ trợ trực tiếp quá trình tiết insulin phụ thuộc glucose từ tế bào beta của tuyến tụy [4].

Các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm đã làm sáng tỏ đường dẫn truyền tín hiệu mà vitamin D tác động lên mô đích [5]. Trên mô hình động vật, việc bổ sung vitamin D3 giúp giảm bớt sự thoái hóa của các tiểu đảo Langerhans tại tuyến tụy, bảo tồn quần thể tế bào đảm nhiệm vai trò sản xuất insulin [5].

Đồng thời, vitamin D can thiệp trực tiếp vào các thụ thể truyền tín hiệu nội bào [5]. Hoạt chất này giúp làm giảm sự phosphoryl hóa của IRS-1 (cơ chất thụ thể insulin 1) tại vị trí Ser307 – một biến đổi vốn gây ức chế hoạt động của insulin [5]. Nó cũng gia tăng biểu hiện của thụ thể hạt nhân PPAR-gamma, giảm hiện tượng viêm thông qua việc ức chế phosphoryl hóa tiểu phần NF-kappaB p65 tại vị trí Ser536, và cải thiện tỷ lệ các chất trung gian gây viêm như IL-6/IL-10 [5].

Bên cạnh đó, các đánh giá y khoa năm 2024 còn ghi nhận vitamin D có khả năng cải thiện tình trạng kháng insulin thông qua việc làm tăng nồng độ osteocalcin trong huyết thanh [1]. Đây là một loại protein chỉ dấu của quá trình chu chuyển xương, có liên quan mật thiết đến sự nhạy cảm của các mô với insulin [1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu can thiệp trên người và động vật

Để chứng minh tác dụng cụ thể, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm từ quy mô tế bào đến lâm sàng [5], [2], [8]. Năm 2023, một nghiên cứu trên 24 cá thể chuột cống trắng Wistar đực đã đánh giá chi tiết can thiệp này [5]. Các nhà khoa học chia thành 6 chuột khỏe mạnh làm nhóm đối chứng và 18 chuột được gây tình trạng tiền tiểu đường bằng chế độ ăn giàu chất béo, nhiều đường kết hợp liều thấp streptozotocin [5].

Sau đó, nhóm tiền tiểu đường được chia ngẫu nhiên thành ba nhánh can thiệp trong 12 tuần: nhóm không điều trị, nhóm dùng vitamin D3 liều 100 IU/kg trọng lượng cơ thể và nhóm dùng vitamin D3 liều 1.000 IU/kg trọng lượng cơ thể, trong khi vẫn duy trì chế độ ăn giàu chất béo và đường [5]. Kết quả cho thấy vitamin D3 cải thiện các thông số kiểm soát đường huyết phụ thuộc theo liều lượng, giúp giảm đường huyết lúc đói, giảm nồng độ đường trong nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT), giảm albumin gắn glycat, hạ nồng độ insulin và giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR [5].

Trên cơ thể người, một nghiên cứu theo dõi tiến cứu kéo dài 6 tháng (thực hiện từ năm 2008 đến 2010) trên 66 bệnh nhân tiền tiểu đường có độ tuổi trung bình 52,2 ± 9,9 tuổi đã cho thấy hiệu quả can thiệp rõ nét [2]. Tại thời điểm ban đầu, có tới 93,9% người tham gia bị thiếu hụt vitamin D với nồng độ dưới 25 ng/mL [2]. Sau liệu trình bù đắp bằng vitamin D đường uống, nồng độ vitamin D trong máu tăng lên đáng kể, đi kèm sự sụt giảm rõ rệt về nồng độ insulin, chỉ số HbA1c và chỉ số kháng insulin HOMA-IR [2].

Bằng chứng thuyết phục ở quy mô lớn hơn được ghi nhận qua một phân tích gộp năm 2018 tổng hợp từ 28 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược, bao gồm 3.848 người lớn có nguy cơ tiểu đường tuýp 2 (tiền tiểu đường, thừa cân hoặc béo phì) [8]. Kết quả phân tích cho thấy việc bổ sung vitamin D giúp giảm đáng kể mức HbA1c trung bình 0,48% (khoảng tin cậy 95%: -0,79 đến -0,18), giảm đường huyết tương lúc đói 0,46 mmol/L (khoảng tin cậy 95%: -0,74 đến -0,19), và giảm chỉ số HOMA-IR 0,39 (khoảng tin cậy 95%: -0,68 đến -0,11) so với nhóm chứng [8].

Bức tranh trái chiều: Vì sao vẫn còn nhiều tranh cãi?

Mặc dù có nhiều kết quả khả quan, cộng đồng y khoa vẫn chưa đạt được sự đồng thuận tuyệt đối về vai trò của vitamin D đối với chuyển hóa đường [3], [4]. Một tổng quan hệ thống năm 2023 rà soát 2.645 công bố trong 10 năm chỉ chọn lọc được 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng đạt chuẩn [3]. Trong 8 nghiên cứu này, có tới 7 thử nghiệm kết luận rằng bổ sung vitamin D không làm giảm tình trạng kháng insulin cũng như không làm giảm nguy cơ tiến triển thành bệnh tiểu đường tuýp 2 ở người tiền tiểu đường, và chỉ có duy nhất 1 thử nghiệm ghi nhận cải thiện đường huyết lúc đói cùng chỉ số HOMA-IR [3].

Nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khác trên người khỏe mạnh hoặc người tiền tiểu đường cũng không ghi nhận được hiệu quả rõ rệt của vitamin D lên tình trạng kháng insulin hay tỷ lệ mắc tiểu đường [4]. Nhận định tổng quan từ năm 2013 cho rằng các bằng chứng chưa đủ mạnh để đưa ra khuyến cáo sử dụng vitamin D đại trà nhằm mục đích phòng ngừa hay điều trị bệnh tiểu đường tuýp 2 [4].

Sự bất đồng này được giải thích bởi nhiều yếu tố gây nhiễu trong thiết kế nghiên cứu [6], [3]. Sự khác biệt về chủng tộc, chỉ số khối cơ thể (BMI), mức độ tiếp xúc với ánh nắng mặt trời và mức đường huyết nền tạo ra những phản ứng rất khác nhau giữa các nhóm người [1], [6]. Chẳng hạn, các nghiên cứu của Reis hay Wareham từng không tìm thấy mối liên quan giữa nồng độ 25(OH)D với hội chứng chuyển hóa hoặc chỉ số đường huyết 2 giờ sau ăn [6]. Hơn nữa, nhiều nghiên cứu trước đây có cỡ mẫu nhỏ, thời gian theo dõi ngắn, thiếu nhóm đối chứng, hoặc liều can thiệp chưa đủ để nâng nồng độ vitamin D lên mức tối ưu [7].

Phân tích gộp cũng nhấn mạnh rằng hiệu quả của vitamin D lên các chỉ số đường huyết chịu tác động lớn bởi độ tuổi, việc có dùng kèm canxi hay không, tình trạng thiếu hụt ban đầu và thời gian bổ sung [8]. Hướng dẫn thực hành lâm sàng năm 2024 của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) đã nêu rõ: việc sử dụng vitamin D cho người tiền tiểu đường có tiềm năng mang lại lợi ích giảm tỷ lệ mắc tiểu đường tuýp 2, nhưng điều này chỉ giới hạn ở những nhóm đối tượng cụ thể [1].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem vitamin D như một "thần dược" có thể thay thế thuốc điều trị hoặc thay thế việc thay đổi lối sống [3], [4]. Thực tế, thay đổi lối sống thông qua dinh dưỡng và vận động thể lực vẫn là biện pháp cốt lõi và quan trọng hàng đầu trong việc ngăn chặn bệnh tiểu đường [2], [3]. Vitamin D chỉ đóng vai trò hỗ trợ chuyển hóa khi cơ thể thực sự bị thiếu [1], [2].

Nhiều người cho rằng cứ uống vitamin D liều càng cao thì đường huyết sẽ càng hạ nhanh. Tuy nhiên, các nghiên cứu lâm sàng cho thấy lợi ích phụ thuộc vào việc đưa nồng độ vi chất này trong máu về mức tối ưu chứ không phải việc lạm dụng quá liều [2], [8], [7]. Uống tùy tiện không theo dõi nồng độ huyết thanh có thể không mang lại hiệu quả mà còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc vi chất.

Một quan niệm sai lầm khác là những người thừa cân, béo phì chỉ cần uống liều thông thường như người có thể trạng bình thường. Do vitamin D là loại vitamin tan trong chất béo và tích lũy chủ yếu tại mô mỡ, những người có chỉ số BMI cao thường có mức vitamin D tự do trong máu thấp hơn [6]. Vì vậy, việc đánh giá tình trạng kháng insulin và nhu cầu vi chất luôn cần hiệu chỉnh dựa trên chỉ số khối cơ thể [6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người tiền tiểu đường không nên tự ý mua và sử dụng các sản phẩm vitamin D liều cao mà chưa có kết quả xét nghiệm máu xác định tình trạng thiếu hụt [2], [7]. Nồng độ 25(OH)D huyết thanh dưới 30 ng/mL được coi là không đủ, và dưới 25 ng/mL hoặc dưới 10 ng/mL là tình trạng thiếu hụt từ trung bình đến nghiêm trọng [6], [2], [7].

Những người có tiền sử bệnh lý tim mạch, sỏi thận, hoặc các rối loạn liên quan đến chuyển hóa canxi và tuyến cận giáp cần đặc biệt thận trọng [2]. Việc bổ sung vitamin D làm tăng hấp thu canxi, do đó nếu dùng chung với các chế phẩm canxi bổ sung mà không kiểm soát có thể gây ra hiện tượng tăng canxi huyết hoặc ảnh hưởng đến chức năng thận [2], [8].

Những cá nhân có các bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh chuyển hóa cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa [4]. Bác sĩ sẽ đánh giá các chỉ số như nồng độ đường huyết 1 giờ sau ăn (1hPG) – chỉ số thường liên quan đến tình trạng kháng insulin cao và nguy cơ tiến triển thành tiểu đường – để đưa ra lộ trình can thiệp toàn diện [6].

Gợi ý áp dụng khoa học và an toàn

Để tối ưu hóa nồng độ vitamin D và hỗ trợ kiểm soát đường huyết, người tiền tiểu đường nên chủ động thực hiện các bước sau:

Trước hết, hãy đề nghị bác sĩ kiểm tra nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong máu trong các đợt khám sức khỏe định kỳ hoặc xét nghiệm đường huyết [2], [7]. Nếu kết quả cho thấy bạn thuộc nhóm thiếu hụt (dưới 25-30 ng/mL), việc bổ sung đường uống theo chỉ định y khoa sẽ giúp cải thiện đáng kể độ nhạy insulin và các chỉ số đường huyết [2], [8].

Bên cạnh viên uống bổ sung khi có chỉ định, cơ thể có thể tự tổng hợp vitamin D qua da dưới tác động của ánh nắng mặt trời tự nhiên [4]. Việc kết hợp vận động ngoài trời vào buổi sáng vừa giúp kích thích tổng hợp vitamin D nội sinh, vừa là phương pháp thay đổi lối sống hiệu quả nhất để cải thiện độ nhạy insulin của cơ bắp [2], [4].

Về chế độ ăn, người bệnh nên lựa chọn các thực phẩm giàu dưỡng chất tự nhiên và hỗ trợ kiểm soát cân nặng [6], [2]. Do vitamin D tan trong dầu, nếu sử dụng viên bổ sung, bạn nên dùng cùng các bữa ăn có chứa một lượng chất béo lành mạnh để tối ưu hóa sự hấp thu của đường tiêu hóa.

Tóm lại, bổ sung vitamin D có thể là một mảnh ghép hỗ trợ giá trị giúp cải thiện độ nhạy insulin và bảo tồn chức năng tế bào beta tụy ở những người tiền tiểu đường bị thiếu hụt vi chất này [1], [5], [2]. Tuy nhiên, đây không phải là phương pháp thay thế hoàn toàn cho chế độ ăn uống khoa học và thói quen vận động thể chất [2], [3]. Người bệnh nên thăm khám y tế để có phác đồ cá nhân hóa, vừa bảo đảm an toàn vừa đạt hiệu quả kiểm soát chuyển hóa tốt nhất [1].