Nhiều người có thói quen chọn nước ngọt ăn kiêng thay thế nước ngọt thông thường nhằm cắt giảm năng lượng và giữ dáng. Tuy nhiên, không ít người sau khi sử dụng lại gặp phải tình trạng đầy hơi, sình bụng và khó chịu đường tiêu hóa kéo dài. Đây là băn khoăn rất phổ biến ở nhóm người có hệ tiêu hóa nhạy cảm.
Các nghiên cứu khoa học cho thấy các chất phụ gia và chất tạo ngọt nhân tạo có thể tác động trực tiếp lên hệ vi sinh đường ruột và niêm mạc ống tiêu hóa [1], [2]. Ở những người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), sự xáo trộn này dễ làm gia tăng phản ứng viêm mức độ thấp và kích hoạt triệu chứng chướng bụng, đau quặn bụng [1].
Mối liên hệ giữa chất tạo ngọt và hội chứng ruột kích thích
Hội chứng ruột kích thích là rối loạn chức năng tiêu hóa mạn tính phổ biến, ghi nhận tỷ lệ mắc khoảng 10% đến 20% trong cộng đồng [3]. Tại các nước phương Tây, con số này dao động trong khoảng 10% đến 15%, trong khi các quốc gia đang phát triển ghi nhận tỷ lệ thấp hơn [1]. Bệnh nhân IBS thường xuyên phải đối mặt với các đợt đau bụng tái phát, chướng bụng và thay đổi thói quen đại tiện như tiêu chảy, táo bón hoặc xen kẽ cả hai [1], [3].
Đáng chú ý, có khoảng 2/3 số người mắc IBS nhận thấy triệu chứng bệnh khởi phát hoặc trở nên tồi tệ hơn sau khi tiêu thụ thực phẩm [3]. Hiện nay, y học vẫn chưa tìm ra dấu ấn sinh học đặc hiệu để chẩn đoán IBS mà chủ yếu dựa vào triệu chứng lâm sàng [1]. Chế độ ăn uống hạn chế các hợp chất có thể lên men như chế độ ăn giảm FODMAP (loại trừ các nhóm polyol) thường được áp dụng rộng rãi để kiểm soát bệnh [1], [3].
Cơ chế tác động lên vi sinh vật đường ruột
Hệ vi sinh vật đường ruột đóng vai trò quan trọng trong sinh lý bệnh của hội chứng ruột kích thích [4]. Ở người khỏe mạnh, thảm vi sinh đường ruột duy trì một trạng thái cân bằng nội môi vững chắc. Khi mất cân bằng xảy ra, tính đa dạng tổng thể của quần xã vi khuẩn bị suy giảm, dẫn đến sự suy giảm khả năng phục hồi của đường ruột trước các tác nhân gây căng thẳng từ bên ngoài [5].
Chất phụ gia thực phẩm nói chung và chất tạo ngọt nói riêng khi đưa vào đường tiêu hóa có thể gây mất cân bằng vi sinh vật (dysbiosis) và phá vỡ cân bằng nội môi [1]. Sự thay đổi này làm biến đổi tính thấm của hàng rào ruột, làm suy yếu lớp bảo vệ niêm mạc và kích hoạt phản ứng miễn dịch cục bộ [1], [2]. Khi tính thấm biểu mô bị ảnh hưởng, hiện tượng viêm cấp độ thấp xảy ra kèm theo sự gia tăng nhạy cảm nội tạng, khiến các thụ thể thần kinh tại ruột phản ứng quá mức với sự tích tụ khí bình thường [1], [4].
Bên cạnh đó, việc tiêu thụ chất tạo ngọt nhân tạo kéo dài còn tác động lên các thụ thể cảm nhận dưỡng chất tại ruột [2]. Các thụ thể này đóng vai trò cầu nối trung gian giữa thành phần thức ăn, hệ vi khuẩn và quá trình điều hòa trục não - ruột, các peptide kháng khuẩn cùng phản ứng tiết cytokine gây viêm [2]. Hậu quả của chuỗi phản ứng này là sự vận động bất thường của nhu động ruột, quá trình vận chuyển ion bị rối loạn, từ đó dẫn đến cảm giác sình bụng và rối loạn phân [2], [4].
Bằng chứng khoa học về các chất tạo ngọt nhân tạo
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2016 đã tiến hành tìm kiếm các tài liệu liên quan đến chất tạo ngọt nhân tạo trên cơ sở dữ liệu PubMed và Embase [3]. Từ 617 bài báo tìm thấy, các nhà nghiên cứu đã chọn lọc được 26 bài phù hợp để phân tích chuyên sâu [3]. Kết quả cho thấy dữ liệu hiện có về tác động của chất tạo ngọt lên đường tiêu hóa người còn khá hạn chế [3]. Hai khía cạnh ghi nhận được tác động rõ nhất là nhu động ruột và hệ vi sinh vật đường ruột, dù phần lớn các dữ liệu này bắt nguồn từ các thử nghiệm in vivo trên động vật [3]. Các tác động lên nhu động ruột diễn ra gián tiếp thông qua việc tăng tiết incretin, trong khi các tác động lên hệ vi khuẩn đường ruột vẫn còn nhiều kết quả trái chiều do sự không đồng nhất về liều lượng và quần thể nghiên cứu [3].
Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2017 trên chuột CD-1 nhằm khảo sát tác động của acesulfame kali (Ace-K) - loại chất tạo ngọt nhân tạo phổ biến - đã ghi nhận những biến đổi rõ rệt [6]. Các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp giải trình tự gen 16S rRNA và phân tích chuyển hóa GC-MS sau 4 tuần chuột sử dụng Ace-K [6]. Kết quả cho thấy Ace-K làm xáo trộn cấu trúc quần xã vi sinh vật đường ruột và biến đổi cấu hình chuyển hóa trong phân [6]. Đáng chú ý, hiện tượng tăng cân và biến đổi gen vi khuẩn liên quan đến chuyển hóa năng lượng phụ thuộc vào giới tính, chỉ làm tăng cân ở chuột đực mà không xuất hiện ở chuột cái [6]. Nghiên cứu này cũng nhắc lại phát hiện trước đó rằng chất tạo ngọt saccharin có thể làm biến đổi hệ vi khuẩn và gây dung nạp glucose kém [6].
Nghiên cứu tổng quan năm 2020 về phụ gia thực phẩm nhấn mạnh rằng nhiều chất tạo ngọt nhân tạo có thể đóng vai trò là yếu tố tiềm ẩn thúc đẩy khởi phát hoặc làm trầm trọng thêm các triệu chứng của IBS thông qua việc biến đổi vi sinh vật ruột [1]. Tương tự, nghiên cứu năm 2022 cũng khẳng định các chất phụ gia và chất tạo ngọt có thể là yếu tố môi trường kích thích viêm mạn tính và làm thay đổi tính thấm đường ruột, đặc biệt nguy hại cho người có cơ địa viêm ruột [7].
Lợi ích giả thuyết và giới hạn của bằng chứng hiện nay
Dù mang lại nhiều nghi ngại, chất tạo ngọt nhân tạo cũng được xem xét ở một số khía cạnh sinh học khác. Nghiên cứu năm 2022 chỉ ra rằng việc sử dụng chất tạo ngọt nhân tạo ngắn hạn có khả năng thúc đẩy bài tiết GLP-2 mà không làm tăng lưu lượng máu [8]. GLP-2 là tín hiệu cân bằng nội môi quan trọng, hỗ trợ hấp thu dưỡng chất, duy trì và sửa chữa niêm mạc ruột [8]. Một số bệnh nhân mắc hội chứng ruột ngắn, đặc biệt là bệnh Crohn, có thể hưởng lợi từ cơ chế bảo vệ niêm mạc tương tự như chất tương tự GLP-2 là teduglutide [8].
Mặc dù vậy, giới hạn lớn nhất của y văn hiện nay là sự khan hiếm các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn thực hiện trực tiếp trên người [1], [3], [7]. Phần lớn các phát hiện sinh học về xáo trộn khuẩn ruột, tổn thương niêm mạc hay biến đổi phản ứng miễn dịch mới chỉ được chứng minh trên mô hình tế bào (in vitro) hoặc động vật (in vivo) [1], [7]. Kết quả giữa các nghiên cứu vẫn còn mâu thuẫn tùy thuộc vào loại chất tạo ngọt, thời gian sử dụng và liều lượng nạp vào cơ thể [3], [2]. Do đó, chưa thể kết luận tuyệt đối rằng mọi loại nước ngọt ăn kiêng đều gây hại như nhau trên tất cả người dùng.
Hiểu lầm thường gặp về nước ngọt không calo
Nhiều người lầm tưởng nước ngọt ăn kiêng hoàn toàn "vô hại" đối với đường tiêu hóa vì chúng không chứa đường tinh luyện và không sinh năng lượng. Thực tế, vị ngọt nhân tạo vẫn kích hoạt các thụ thể cảm nhận dưỡng chất tại ruột giống như đường thông thường [2]. Sự kích thích này can thiệp vào quá trình giải phóng hormone ruột, peptide kháng khuẩn và kích thích tiết các chất gây viêm [2].
Một hiểu lầm khác là triệu chứng sình bụng sau khi uống nước ngọt ăn kiêng chỉ do khí gas carbon dioxide (CO2). Mặc dù khí gas gây căng giãn dạ dày cơ học tức thì, chính sự biến đổi của vi khuẩn đường ruột và sự gia tăng tính nhạy cảm thần kinh nội tạng mới là nguyên nhân khiến cảm giác đau tức và chướng hơi kéo dài âm ỉ ở người bệnh đường ruột [1], [4].
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) là đối tượng hàng đầu cần cẩn trọng với các sản phẩm chứa phụ gia và chất tạo ngọt nhân tạo [1]. Do ngưỡng cảm nhận đau nội tạng thấp và hệ vi sinh vốn đã mất cân bằng, nhóm người này rất dễ bùng phát cơn đau quặn và rối loạn đại tiện [1], [5]. Các chuyên gia khuyến cáo người bệnh IBS nên chủ động loại trừ các chất phụ gia thực phẩm khỏi khẩu phần ăn cũng như thực phẩm bổ sung [1].
Người mắc bệnh viêm ruột (IBD) bao gồm viêm loét đại tràng và bệnh Crohn cũng cần hạn chế tối đa các chất tạo ngọt nhân tạo và chất nhũ hóa [7]. Những chất này có thể phá vỡ hàng rào niêm mạc ruột, kích hoạt phản ứng miễn dịch bất thường và thúc đẩy đợt viêm cấp tính trên nền cơ địa nhạy cảm [7]. Bệnh nhân IBD được khuyên nên tuân thủ chế độ dinh dưỡng cá nhân hóa dưới sự hướng dẫn của chuyên gia [7].
Lời khuyên áp dụng vào thực tế
Người tiêu dùng, đặc biệt là những người thường xuyên bị đầy hơi khó tiêu, cần hình thành thói quen đọc kỹ nhãn thành phần thực phẩm. Nên nhận biết và ghi chép lại các phản ứng của cơ thể đối với các chất tạo ngọt không calo như aspartame, sucralose, acesulfame kali hay saccharin [1], [6].
Nếu đang gặp các vấn đề về tiêu hóa, người bệnh nên thử ngưng toàn bộ nước ngọt ăn kiêng và các sản phẩm chế biến sẵn chứa phụ gia tạo ngọt trong một thời gian để theo dõi mức độ cải thiện triệu chứng. Thay vào đó, hãy ưu tiên bổ sung nước lọc, duy trì chế độ dinh dưỡng tự nhiên và cân bằng. Trong trường hợp các triệu chứng chướng bụng, đau bụng hoặc thay đổi phân kéo dài không rõ nguyên nhân, người bệnh cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn điều trị phù hợp, không nên tự ý phụ thuộc vào các sản phẩm ăn kiêng công nghiệp.
Chất tạo ngọt không calo là giải pháp tiện lợi để giảm đường, nhưng không hoàn toàn trung tính với hệ tiêu hóa. Những xáo trộn tiềm tàng lên hệ vi sinh vật và thụ thể ruột có thể là nguồn cơn gây sình bụng, nhất là ở người có hội chứng ruột kích thích. Việc lắng nghe phản ứng của cơ thể và điều chỉnh chế độ ăn uống tự nhiên luôn là chìa khóa bảo vệ sức khỏe đường ruột bền vững.
