Chế độ ăn Keto tác động thế nào đến nồng độ LDL-C?

Nỗi lo tăng mỡ máu khi theo đuổi chế độ ăn Keto

Chế độ ăn Keto (ketogenic) với đặc trưng cắt giảm tối đa tinh bột và tăng cường chất béo đang trở thành xu hướng giảm cân, cải thiện đường huyết phổ biến ^[1]. Nhiều người tìm đến thực đơn này với mong muốn kiểm soát cân nặng nhanh chóng hoặc hỗ trợ điều trị các vấn đề chuyển hóa ^[1]. Tuy nhiên, không ít người sau một thời gian áp dụng lại bàng hoàng khi cầm kết quả xét nghiệm mỡ máu với chỉ số cholesterol tăng vọt [1, 2].

Thực tế cho thấy phản ứng của nồng độ LDL-C (loại cholesterol thường được gọi là "cholesterol xấu") đối với chế độ ăn Keto có sự khác biệt rất lớn giữa các cá nhân [2, 6]. Trong khi một số người ghi nhận mức giảm triglyceride và tăng HDL-C có lợi, những người khác lại gặp phải tình trạng LDL-C tăng đột biến, thậm chí gấp nhiều lần mức bình thường ^[1].

Hiện tượng này khiến nhiều người băn khoăn: Liệu ăn nhiều chất béo có đang âm thầm làm tổn hại hệ tim mạch, và tại sao cùng một chế độ ăn mà người này bình thường còn người khác lại bị tăng mỡ máu nghiêm trọng?

Hiện tượng người đáp ứng siêu nhạy ở người gầy (LMHR)

Trong y văn gần đây, các nhà khoa học đã ghi nhận một nhóm đối tượng đặc biệt gọi là "người gầy đáp ứng siêu nhạy" (Lean Mass Hyper-Responders - LMHR) [1, 7]. Đây là những cá nhân thường có thể trạng gầy, khỏe mạnh về chuyển hóa, nhưng mức LDL-C lại tăng vọt sau khi hạn chế carbohydrate [1, 7]. Nhóm này thường mang bộ ba chỉ số đặc trưng gồm LDL-C từ 200 mg/dL trở lên, HDL-C từ 80 mg/dL trở lên và triglyceride từ 70 mg/dL trở xuống ^[2].

Hiện tượng tăng vọt này cho thấy mức độ tăng LDL-C có mối liên hệ nghịch với chỉ số khối cơ thể (BMI) [7, 8]. Điều này đồng nghĩa với việc người càng gầy, ít mỡ cơ thể khi ăn Keto lại càng dễ bị tăng vọt cholesterol hơn so với người thừa cân, béo phì [7, 8].

Sự gia tăng này không phải lúc nào cũng được dự liệu trước, khiến nhiều người theo đuổi chế độ ăn ngỡ ngàng khi đối mặt với chỉ số lipid máu cao bất thường ^[3]. Một số trường hợp thậm chí ghi nhận mức tăng từ 50% đến 100% hoặc nhiều hơn so với mức trước khi ăn kiêng ^[4].

Cơ chế sinh học: Mô hình năng lượng lipid

Để giải thích tại sao người gầy ăn ít tinh bột lại tăng vọt LDL-C, các nhà nghiên cứu đã đưa ra giả thuyết mang tên "Mô hình năng lượng lipid" (Lipid Energy Model - LEM) [5, 7]. Theo quan niệm truyền thông thường thấy, chất béo bão hòa là nguyên nhân chính làm tăng LDL-C ^[5]. Tuy nhiên, mô hình LEM chỉ ra rằng ở những người không béo phì khi ăn Keto, nguyên nhân cốt lõi là do nhu cầu vận chuyển năng lượng của cơ thể [5, 7].

Khi lượng carbohydrate bị hạn chế nghiêm trọng dẫn đến cạn kiệt glycogen dự trữ tại gan, cộng với việc người gầy có rất ít mỡ dự trữ, gan bắt buộc phải tăng cường xuất khẩu các hạt VLDL mang triglyceride vào máu để cung cấp năng lượng cho các tế bào [6, 7]. Quá trình các mô tiêu thụ triglyceride này sẽ biến đổi nhanh chóng các hạt VLDL thành hạt LDL tồn lưu trong tuần hoàn, làm nồng độ LDL-C đo được tăng vọt ^[2].

Cơ chế này cũng được củng cố bởi hoạt động của hormone tuyến giáp và thành phần cơ thể ^[6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chỉ số thành phần cơ thể cùng nồng độ hormone T3 tự do và T4 toàn phần có liên quan chặt chẽ với sự thay đổi LDL-C, trong khi lượng chất béo bão hòa nạp vào lại không phải là yếu tố chi phối chính ^[6].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận thực tế

Nhiều báo cáo lâm sàng và thử nghiệm đã mô tả chi tiết mức độ nghiêm trọng cũng như đặc điểm của hiện tượng tăng cholesterol trên chế độ Keto.

Một báo cáo năm 2023 ghi nhận trường hợp một nam giới 38 tuổi có cân nặng bình thường, trước đó có mức cholesterol trung bình và không có tiền sử rối loạn lipid máu di truyền ^[1]. Sau khi bắt đầu chế độ ăn Keto, nồng độ LDL-C của người này đã tăng gấp 4 lần, đạt mức kỷ lục 496 mg/dL ^[1]. Trường hợp này cho thấy chế độ ăn Keto có thể kích hoạt mức tăng lipid máu cực đoan ở người có thể trạng bình thường ^[1].

Một thử nghiệm can thiệp chéo năm 2022 trên 1 cá nhân (thiết kế n=1 lặp lại 2 lần) đã đánh giá tác động của lượng calo với 3 mức độ: duy trì cân nặng (2278 kcal/ngày), thiếu calo (1135 kcal/ngày) và dư calo (4116 kcal/ngày) trong 5 ngày mỗi chế độ ^[5]. Kết quả cho thấy LDL-C và ApoB tăng lên khi hạn chế calo nhưng lại giảm đi khi ăn dư thừa năng lượng, dù lượng chất béo bão hòa tiêu thụ khi ăn dư thừa cao hơn ^[5]. Dữ liệu từ chuỗi 24 trường hợp áp dụng phác đồ tương tự cũng cho thấy việc ăn dư thừa calo ngắn hạn làm giảm LDL-C trong bối cảnh ăn ít bột đường ^[5].

Một thử nghiệm chéo độc đáo khác công bố năm 2024 trên một đối tượng LMHR nhằm so sánh việc bổ sung carbohydrate với liệu pháp statin liều cao ^[2]. Sau 2 tuần chạy đà bằng chế độ Keto, người này được ăn bổ sung 12 chiếc bánh quy Oreo (cung cấp 100g carb/ngày) trong 16 ngày, đồng thời duy trì trạng thái ketosis bằng chất ngoại sinh ^[2]. Sau thời gian xả 3 tháng để mỡ máu tăng trở lại, đối tượng được dùng rosuvastatin 20 mg/ngày trong 6 tuần ^[2]. Kết quả: việc ăn bánh quy Oreo làm giảm LDL-C từ 384 mg/dL xuống 111 mg/dL (giảm 71%), trong khi dùng rosuvastatin 20 mg chỉ giúp giảm từ 421 mg/dL xuống 284 mg/dL (giảm 32,5%) ^[2].

Năm 2024, một nghiên cứu chéo 3 giai đoạn kéo dài 21 ngày mỗi giai đoạn trên 10 phụ nữ tiền mãn kinh khỏe mạnh, thể trạng gầy, đã ăn Keto trên 6 tháng ^[6]. Kết quả cho thấy chỉ số BMI và T3 tự do là những yếu tố dự báo độc lập và tương tác đối với sự thay đổi LDL-C, trong khi lượng chất béo bão hòa, chỉ số HOMA-IR, leptin hay adiponectin không liên quan đến biến động này ^[6].

Ngoài ra, một nghiên cứu đánh giá người trưởng thành bị rối loạn lipid máu xơ vữa cho thấy mức tăng đáng kể ApoB và LDL-C sau 90 ngày ăn Keto ^[4]. Một nghiên cứu khác trên trẻ em bị động kinh cũng ghi nhận sự gia tăng các lipoprotein chứa ApoB và giảm HDL-C sau 6 tháng theo chế độ ăn này ^[4].

Giới hạn của bằng chứng và các yếu tố gây nhiễu

Mặc dù các dữ liệu trên rất đáng chú ý, giới khoa học vẫn ghi nhận nhiều điểm hạn chế trong các bằng chứng hiện có.

Đầu tiên, nhiều phát hiện quan trọng đến từ các báo cáo ca bệnh đơn lẻ (n=1) hoặc chuỗi ca bệnh với số lượng người tham gia rất khiêm tốn [2, 4, 5, 7]. Các thử nghiệm ngắn hạn như đợt ăn 5 ngày hay 16 ngày chưa thể đại diện cho những biến đổi chuyển hóa và nguy cơ tim mạch khi theo đuổi chế độ ăn trong nhiều năm [5, 7].

Thứ hai, tác động của chế độ ăn Keto lên lipid máu không đồng nhất ^[4]. Một số nghiên cứu không ghi nhận sự thay đổi đáng kể về nồng độ cholesterol ^[4]. Sự khác biệt này có thể bắt nguồn từ thời gian can thiệp, loại chất béo tiêu thụ, hoặc sự cân bằng giữa lợi ích giảm cân và tác động bất lợi của thành phần dinh dưỡng ^[4].

Bên cạnh đó, việc chẩn đoán nhóm LMHR đôi khi bị cản trở bởi ảnh hưởng từ loại chất béo và lượng chất béo tiêu thụ ^[7]. Như trường hợp một bệnh nhân nam 47 tuổi nghi ngờ mắc LMHR kèm tăng triglyceride và LDL-C, nhưng thực tế hồ sơ lipid không đáp ứng định nghĩa LMHR và đã cải thiện hoàn toàn chỉ nhờ điều chỉnh chế độ ăn mà không cần dùng thuốc ^[7].

Hiểu lầm thường gặp về việc tăng cholesterol khi ăn Keto

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ số LDL-C tăng cao khi ăn Keto hoàn toàn không đáng lo ngại, vì cho rằng đây chỉ là hiện tượng "vận chuyển năng lượng" bình thường của cơ thể khi dùng mỡ làm nhiên liệu ^[4]. Mặc dù các nhóm cộng đồng trực tuyến đưa ra nhiều lý do giải thích cho hiện tượng này, y văn hiện nay vẫn chưa có kết luận chắc chắn rằng việc duy trì nồng độ LDL-C quá cao trên nền chế độ ăn ít tinh bột có an toàn tuyệt đối hay không ^[4].

Một hiểu lầm khác là cholesterol tăng chỉ do ăn quá nhiều mỡ bão hòa ^[5]. Thực tế nghiên cứu cho thấy những người gầy áp dụng chế độ ăn hạn chế carbohydrate ít mỡ bão hòa vẫn có thể xuất hiện kiểu hình tăng vọt LDL-C ^[3]. Ngoài ra, việc tăng LDL-C không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc tăng nguy cơ tim mạch ở cùng một mức độ giữa mọi cá nhân, do tính chất của các phân đoạn hạt LDL có thể khác nhau ^[8].

Nhóm đối tượng nên thận trọng

Những người có thể trạng gầy, chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp nhưng chuyển hóa bình thường cần hết sức cẩn trọng khi bắt đầu ăn Keto vì đây là nhóm có nguy cơ cao nhất bị tăng vọt LDL-C [7, 8].

Những người đã có mảng xơ vữa mạch máu hoặc có tiền sử bệnh tim mạch cũng cần theo dõi đặc biệt nghiêm ngặt ^[8]. Một báo cáo ca bệnh ghi nhận bệnh nhân nam 61 tuổi mắc đái tháo đường tuýp 1 xuất hiện kiểu hình LMHR sau khi ăn Keto, sau đó phát hiện mảng xơ vữa ở động mạch cảnh chung bên trái ^[8]. Ở trường hợp này, việc điều trị bằng rosuvastatin 20 mg mỗi ngày đã giúp chuyển đổi phân đoạn LDL-C từ dạng B (dễ gây xơ vữa hơn) sang dạng A (ít gây xơ vữa hơn), hỗ trợ kiểm soát nguy cơ mà không làm tăng nguy cơ nhiễm toan ceton do đái tháo đường ^[8].

Những người có nồng độ LDL-C tăng vượt ngưỡng 300 mg/dL cần được bác sĩ chuyên khoa nội tiết hoặc tim mạch thăm khám để loại trừ các bệnh lý tiềm ẩn về tuyến giáp, gan hoặc bệnh tự miễn ^[4].

Theo dõi và can thiệp thực tế

Để đảm bảo an toàn khi áp dụng chế độ ăn hạn chế tinh bột, việc kiểm tra mỡ máu định kỳ trước và trong quá trình ăn là vô cùng cần thiết ^[1]. Nếu phát hiện nồng độ LDL-C tăng bất thường, không nên chủ quan bỏ qua.

Về mặt y khoa, một số phương án điều trị có thể được cân nhắc dưới sự hướng dẫn của bác sĩ. Bệnh nhân có thể hưởng lợi từ liệu pháp ezetimibe giúp làm giảm sự hấp thu cholesterol từ ruột về gan ^[1]. Với người có mảng xơ vữa đã xác định, liệu pháp statin là can thiệp hợp lý và có lợi, đồng thời cần đánh giá các phân đoạn hạt LDL trước và sau điều trị để xác định chính xác gánh nặng xơ vữa ^[8].

Ở góc độ dinh dưỡng, việc tinh chỉnh thành phần bữa ăn như loại chất béo nạp vào hoặc bổ sung một lượng carbohydrate phù hợp có thể giúp đảo ngược tình trạng tăng vọt mỡ máu mà không nhất thiết phải phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc [3, 7].

Chế độ ăn Keto có thể mang lại những lợi ích nhất định về đường huyết hay cân nặng cho một số đối tượng, nhưng phản ứng mỡ máu ở mỗi cơ thể là rất khác nhau [2, 6]. Người thực hiện cần lắng nghe cơ thể, thường xuyên kiểm tra các chỉ số sinh hóa và trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để có hướng điều chỉnh an toàn, tránh biến chứng tim mạch lâu dài.