Mỗi khi xuất hiện các cơn đau bụng quặn thắt đi kèm tiêu chảy hoặc nôn mửa, phản xạ thường thấy của rất nhiều người là tìm đến những món ăn thật thanh đạm để ruột được nghỉ ngơi. Trong số đó, thực đơn BRAT bao gồm chuối (Bananas), gạo hay cháo trắng (Rice), sốt táo (Applesauce) và bánh mì nướng (Toast) từ lâu đã trở thành lựa chọn quen thuộc của các gia đình. Nhiều người vẫn tin rằng đây là giải pháp vàng giúp hệ tiêu hóa mau chóng hồi phục sau những đợt rối loạn cấp tính.
Tuy nhiên, các khuyến cáo y khoa hiện đại đã chỉ ra rằng việc áp dụng thực đơn BRAT nghiêm ngặt và kéo dài không còn phù hợp trong điều trị viêm dạ dày ruột. Thay vì kiêng khem khắt khe với một danh sách thực phẩm nghèo nàn, người bệnh cần được bù nước đầy đủ và nhanh chóng quay trở lại chế độ ăn uống bình thường để cung cấp dưỡng chất tái tạo niêm mạc ruột. BRAT có thể mang lại cảm giác dễ chịu tạm thời, nhưng việc lạm dụng chế độ này lại tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng và làm chậm quá trình bình phục tự nhiên của cơ thể.
Nguồn gốc và sức hút kéo dài của thực đơn BRAT
Chế độ ăn BRAT được biết đến và áp dụng rộng rãi trong nhiều thập kỷ qua như một biện pháp xử trí đầu tay cho các triệu chứng rối loạn tiêu hóa. Bản thân bốn thành phần chuối, gạo, sốt táo và bánh mì nướng đều là những thực phẩm có hàm lượng chất xơ thô thấp, vị nhạt, ít chất béo và không gây kích thích mạnh lên dạ dày. Chính đặc tính mềm, dễ nuốt và dễ tiêu hóa này đã tạo nên niềm tin rằng hệ thống tiêu hóa đang tổn thương sẽ không phải làm việc quá sức khi tiếp nhận chúng.
Trong y văn trước đây, thực đơn BRAT từng được xem như một bước chuyển tiếp sau khi bệnh nhân trải qua giai đoạn mất nước cấp tính. Điển hình như trong một thử nghiệm lâm sàng năm 2002 tại khoa cấp cứu nhi so sánh thuốc chống nôn ondansetron với giả dược trên 145 bệnh nhi viêm dạ dày ruột nôn nhiều, phác đồ điều trị xuất viện thời điểm đó vẫn hướng dẫn trẻ tiếp tục bù nước đường uống tại nhà và bắt đầu áp dụng chế độ ăn BRAT sau 24 giờ đầu tiên [1]. Điều này cho thấy BRAT từng là một thói quen thực hành y khoa ăn sâu vào tiềm thức của cả nhân viên y tế lẫn phụ huynh.
Sức hấp dẫn của thực đơn này còn đến từ tâm lý sợ ăn vào sẽ đau bụng thêm hoặc nôn ói nhiều hơn. Khi đang bị tiêu chảy, việc tiêu thụ tinh bột đơn giản và thực phẩm nhạt giúp phân có xu hướng đặc hơn tạm thời, tạo cảm giác bệnh đang thuyên giảm. Tuy nhiên, việc phân thành khuôn giả tạo không đồng nghĩa với việc các tổn thương viêm nhiễm hay chức năng hấp thu của ruột đã hoàn toàn hồi phục.
Cơ chế tổn thương ruột và lý do cơ thể cần nhiều hơn BRAT
Để hiểu vì sao BRAT không còn là giải pháp tối ưu, cần nhìn nhận dưới góc độ sinh lý bệnh của đường ruột khi bị nhiễm trùng. Viêm dạ dày ruột cấp tính phần lớn do virus hoặc vi khuẩn gây ra, dẫn đến tổn thương các tế bào biểu mô lót trên bề mặt nhung mao ruột. Khi các vi nhung mao này bị bào mòn, khả năng tiết enzyme tiêu hóa và diện tích hấp thu nước cũng như chất điện giải sẽ suy giảm rõ rệt.
Trong bối cảnh đó, các tế bào biểu mô ruột có tốc độ phân chia và tái tạo rất nhanh, đòi hỏi một lượng lớn năng lượng, protein và các vi chất dinh dưỡng thiết yếu. Một thực đơn chỉ gói gọn trong chuối, cháo trắng, sốt táo và bánh mì nướng cung cấp chủ yếu là carbohydrate đơn giản, trong khi lại cực kỳ nghèo nàn về chất đạm, lipid, kẽm và các vitamin hòa tan trong dầu. Nếu kéo dài tình trạng thiếu hụt đạm và calo, các tế bào niêm mạc ruột sẽ không có đủ nguyên liệu để hàn gắn, từ đó có thể khiến hàng rào bảo vệ ruột lâu hồi phục hơn.
Bên cạnh đó, việc cơ thể tiếp nhận thức ăn đa dạng từ sớm còn đóng vai trò kích thích nhu động ruột sinh lý và thúc đẩy tuần hoàn máu tại các mạc treo ruột. Khi lòng ruột có sự hiện diện của các chất dinh dưỡng phong phú, các thụ thể nội tiết đường tiêu hóa được kích hoạt, hỗ trợ tái lập môi trường vi sinh vật có lợi. Do đó, việc duy trì một chế độ ăn kiêng quá nghiêm ngặt thực chất lại tước đi cơ hội phục hồi tối ưu của hệ tiêu hóa.
Bằng chứng từ các hướng dẫn y khoa và nghiên cứu lâm sàng
Trước những bằng chứng mới về dinh dưỡng học, các hiệp hội tiêu hóa nhi khoa quốc tế đã liên tục cập nhật khuyến cáo nhằm thay đổi thói quen điều trị cũ. Theo tài liệu hướng dẫn chẩn đoán và xử trí viêm dạ dày ruột cấp ở trẻ em tại Israel công bố năm 2010, giải pháp bù dịch đầu tay là sử dụng dung dịch bù nước đường uống (ORS) có độ thẩm thấu thấp hoặc giảm [2]. Hướng dẫn này khẳng định chế độ ăn đầy đủ, bao gồm cả đường lactose, nên được bắt đầu lại ngay sau 4 giờ bù nước [2]. Hướng dẫn cũng nêu rõ bệnh này thường tự giới hạn, không khuyến cáo cấy phân hay cấy máu thường quy, và thuốc kháng sinh không được khuyến nghị cho hầu hết các trường hợp ngoại trừ nhiễm khuẩn Shigella hoặc ba ngày đầu nhiễm Campylobacter [2].
Đến bản cập nhật hướng dẫn năm 2017 tại Israel, các chuyên gia tiếp tục nhấn mạnh rằng việc bù nước bằng dung dịch giảm áp lực thẩm thấu cần được tiến hành càng sớm càng tốt và phương pháp bù nước qua đường tiêu hóa vượt trội hơn so với truyền dịch qua đường tĩnh mạch [3]. Đáng chú ý, hướng dẫn năm 2017 khẳng định việc cho trẻ bú mẹ không được gián đoạn và việc cho ăn bình thường nên được tiếp tục mà không cần thay đổi chế độ ăn, bao gồm cả sữa [3]. Dữ liệu cho thấy trong môi trường bệnh viện, chế độ ăn không chứa lactose chỉ nên cân nhắc cho những trẻ nhỏ không bú mẹ [3]. Bản cập nhật này cũng lưu ý virus rota là tác nhân thường gặp nhất liên quan đến mất nước, và mức độ mất nước phản ánh mức độ nghiêm trọng cần được theo dõi sát [3].
Hiệu quả của việc bù nước bằng đường uống thay vì kiêng khem hay truyền dịch cũng được khẳng định trong một phân tích tổng hợp từ năm 1996 [4]. Nghiên cứu này đánh giá các thử nghiệm về giải pháp bù nước đường uống (ORT) dựa trên glucose ở trẻ nhỏ viêm dạ dày ruột tại các nước phát triển và ghi nhận tỷ lệ thất bại chung của ORT dẫn đến phải truyền dịch tĩnh mạch là rất thấp, chỉ chiếm 3,6% [4]. Bằng chứng cũng cho thấy trẻ được điều trị bằng ORT không gặp nguy cơ cao hơn về rối loạn tăng hay giảm natri máu do điều trị so với bệnh nhân truyền dịch [4].
Tại châu Âu, một tổng quan hệ thống năm 2014 cũng khẳng định viêm dạ dày ruột cấp là bệnh thường gặp nhưng nhìn chung nhẹ, dù mất nước là nguyên nhân chính dẫn đến nhập viện, và bù nước đường uống phải là liệu pháp đầu tay [5]. Tổng quan này cũng phân tích việc sử dụng gelatin tannate, một hợp chất có tính làm se, kháng khuẩn nhằm cầm tiêu chảy [5]. Kết quả từ một thử nghiệm ngẫu nhiên trên 40 người lớn (tuổi trung bình 43) cho thấy chất này có thể giảm một số triệu chứng trong 48 giờ đầu, và một nghiên cứu chất lượng kém trên 211 trẻ em (tuổi trung bình 2,5) báo cáo hiệu quả ở thời điểm 12 giờ, nhưng tổng quan kết luận hiện chưa có đủ bằng chứng để khuyến cáo dùng chất này cho trẻ em và bằng chứng ở người lớn còn rất thưa thớt [5].
Mặc dù bằng chứng ủng hộ việc ăn uống bình thường từ sớm rất rõ ràng, thực tế lâm sàng vẫn tồn tại khoảng cách lớn. Một khảo sát năm 2013 trên 641 bác sĩ nhi khoa tư nhân tại Pháp cho thấy, dù gần như tất cả bác sĩ đều khuyên cho ăn lại sớm sau khi dùng ORS, vẫn có tới 80% bác sĩ khuyên áp dụng chế độ ăn chống tiêu chảy cho trẻ trên 6 tháng tuổi [6]. Khảo sát cũng ghi nhận 16% đến 23% bác sĩ khuyến nghị sữa không chứa lactose tùy theo độ tuổi của trẻ, và các thuốc được kê phổ biến nhất lần lượt là racecadotril, diosmectite và men vi sinh [6]. Điều này phản ánh tâm lý ngần ngại và thói quen chỉ định các thực đơn kiêng khem như BRAT vẫn còn dai dẳng trong cộng đồng.
Những hiểu lầm phổ biến khi bị rối loạn tiêu hóa
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người bệnh và các bậc phụ huynh là quan niệm cần phải nhịn ăn hoàn toàn để đường ruột nghỉ ngơi. Nhiều người tin rằng việc nạp thức ăn vào khi bụng đang đau sẽ làm gia tăng gánh nặng cho dạ dày. Trên thực tế, việc nhịn ăn chỉ khiến cơ thể suy kiệt, lượng đường trong máu sụt giảm và làm chậm quá trình sửa chữa các tế bào tổn thương. Bù nước đúng cách kết hợp với việc ăn nhẹ từng lượng nhỏ thực phẩm thông thường mang lại lợi ích hồi phục vượt trội hơn nhiều so với việc để bụng đói.
Hiểu lầm thứ hai là việc kiêng khem tuyệt đối tất cả các sản phẩm từ sữa và chất đạm vì sợ khó tiêu. Hướng dẫn cập nhật năm 2017 đã nêu rõ chế độ ăn bình thường không cần thay đổi và vẫn duy trì sữa cũng như tiếp tục bú mẹ [3]. Chỉ trong môi trường nội trú bệnh viện đối với trẻ nhỏ không bú mẹ thì chế độ không lactose mới được đưa ra xem xét [3]. Đạm nạc từ thịt gia cầm, trứng hoặc cá nấu chín kỹ là nguồn cung cấp axit amin quý giá giúp tái tạo enzyme và niêm mạc ruột. Cắt bỏ hoàn toàn nhóm chất này để chỉ ăn cháo trắng hay bánh mì nướng sẽ khiến cơ thể thiếu hụt dưỡng chất nghiêm trọng.
Bên cạnh đó, không ít người lầm tưởng rằng một đợt viêm dạ dày ruột do virus sẽ để lại những di chứng tiêu hóa mạn tính lâu dài nên càng cần kiêng cữ khắt khe. Một nghiên cứu đoàn hệ năm 2009 trên 88 trẻ em (44 trẻ từng viêm dạ dày ruột do rotavirus và 44 trẻ đối chứng, theo dõi sau hơn 2 năm) đã ghi nhận có 7 trẻ (16%) trong nhóm từng nhiễm rotavirus và 3 trẻ (7%) ở nhóm chứng xuất hiện các rối loạn tiêu hóa chức năng liên quan đến đau bụng [7]. Với chỉ số p = 0.31, nghiên cứu kết luận nhiễm rotavirus dường như không làm tăng nguy cơ mắc các rối loạn tiêu hóa chức năng về lâu dài [7]. Do đó, người bệnh không cần quá lo lắng mà tự áp đặt các chế độ ăn hà khắc sau khi bình phục.
Ngoài ra, nguy cơ lây nhiễm trong gia đình khi có người bị viêm ruột cũng thường bị xem nhẹ. Nghiên cứu từ năm 1977 về tác nhân giống reovirus ở người (HRVLA - rotavirus) trên 64 người lớn tiếp xúc với 61 bệnh nhi viêm dạ dày ruột cho thấy có 26 người (41%) có bằng chứng nhiễm virus [8]. Nhiễm trùng xảy ra ở 55% người lớn tiếp xúc với trẻ có nhiễm tác nhân này, so với 17% ở nhóm tiếp xúc với trẻ không nhiễm [8]. Dù chỉ có 3 người lớn phát triển triệu chứng nhẹ, con số này cho thấy mầm bệnh lây lan rất mạnh [8]. Vì vậy, việc vệ sinh tay sạch sẽ quan trọng hơn nhiều so với việc chỉ tập trung vào việc kiêng ăn uống.
Nhận diện dấu hiệu nguy hiểm và nhóm đối tượng cần thận trọng
Dù viêm dạ dày ruột phần lớn có thể tự khỏi, việc theo dõi sát sao tình trạng mất nước là yếu tố sống còn để ngăn ngừa biến chứng. Theo các khuyến cáo y khoa, những dấu hiệu lâm sàng có giá trị dự báo tình trạng mất nước bao gồm sụt cân, thời gian đổ đầy mao mạch kéo dài, độ đàn hồi của da kém, giảm lượng nước tiểu và nhịp thở bất thường [2]. Khi xuất hiện các dấu hiệu này, việc cố gắng áp dụng chế độ ăn tại nhà hay dùng thực đơn BRAT không còn ý nghĩa mà cần phải đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế ngay.
Trẻ nhỏ dưới ba tuổi là đối tượng đặc biệt nhạy cảm, bởi gần như tất cả trẻ em đều sẽ trải qua ít nhất một đợt viêm dạ dày ruột cấp trước ba tuổi [2]. Ở lứa tuổi này, lượng dự trữ nước trong cơ thể rất thấp, biến chứng mất nước có thể diễn tiến nhanh chóng chỉ sau vài giờ nôn trớ và tiêu chảy liên tục. Người chăm sóc tuyệt đối không tự ý cho trẻ dùng các loại thuốc cầm tiêu chảy hay kháng sinh bừa bãi khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Người cao tuổi và người có các bệnh lý nền mạn tính như suy tim, bệnh thận hoặc đái tháo đường cũng cần hết sức cẩn trọng. Mất nước và rối loạn điện giải ở nhóm đối tượng này có thể kích hoạt các đợt cấp tính nguy hiểm của bệnh nền. Do đó, bất kỳ quyết định điều chỉnh dinh dưỡng nào cũng cần có sự tham vấn chặt chẽ của nhân viên y tế thay vì tự ý áp dụng các mẹo dân gian hay thực đơn truyền miệng.
Lộ trình chăm sóc dinh dưỡng đúng cách khi bị đau bụng, tiêu chảy
Thay vì bó hẹp khẩu phần trong bốn món của thực đơn BRAT, lộ trình chăm sóc dinh dưỡng khoa học cần được xây dựng dựa trên nguyên tắc bù nước trước, tái nạp năng lượng sớm và ăn uống đa dạng. Bước đầu tiên và quan trọng nhất trong những giờ đầu là bù lượng nước và điện giải đã mất bằng dung dịch ORS có độ thẩm thấu thấp [1, 2]. ORS cần được uống từng ngụm nhỏ, chậm rãi, đặc biệt nếu người bệnh có triệu chứng buồn nôn.
Sau khoảng 4 giờ bù dịch tích cực khi tình trạng mất nước đã được kiểm soát tạm thời, người bệnh nên được bắt đầu cho ăn trở lại [2]. Các món ăn trong giai đoạn này nên được chế biến mềm, lỏng, ấm và chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày. Có thể sử dụng chuối hoặc cháo gạo như một phần của bữa ăn vì chúng dễ nuốt, nhưng cần kết hợp thêm thịt nạc xay, súp rau củ nấu nhừ hoặc trứng để bổ sung đạm và vi chất. Trẻ em vẫn nên được duy trì bú mẹ hoặc uống sữa bình thường mà không cần pha loãng [3].
Cần tránh các thực phẩm chứa quá nhiều đường đơn, đồ uống có ga hoặc bánh kẹo ngọt vì nồng độ đường cao có thể làm tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột, khiến tình trạng tiêu chảy trở nên trầm trọng hơn. Các món ăn nhiều dầu mỡ, chiên xào nhiều gia vị cay nóng cũng nên tạm thời hạn chế để tránh gây kích ứng thêm cho đường tiêu hóa. Khi các triệu chứng đau bụng và tiêu phân lỏng giảm dần, người bệnh có thể từng bước quay trở lại chế độ ăn uống hoàn toàn bình thường theo nhu cầu của cơ thể.
Chế độ ăn BRAT gồm chuối, gạo, sốt táo và bánh mì nướng không còn là tiêu chuẩn vàng trong xử trí viêm dạ dày ruột cấp theo quan điểm y khoa hiện đại. Thay vì gò bó trong một thực đơn thiếu chất, người bệnh nên ưu tiên bù nước bằng dung dịch thẩm thấu thấp và sớm trở lại chế độ ăn thông thường giàu dinh dưỡng [1, 2]. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, theo dõi sát các dấu hiệu mất nước và tìm kiếm sự hỗ trợ y tế kịp thời khi cần thiết.