Nhiều người bệnh mỡ máu cao khi được chỉ định dùng thuốc nhóm statin thường than phiền về tình trạng nhức mỏi, yếu cơ hoặc chuột rút sau một thời gian điều trị. Trước sự khó chịu này, không ít người đã tìm đến coenzyme Q10 (thường gọi tắt là CoQ10) như một liệu pháp cứu cánh để làm dịu cơn đau mà không cần bỏ thuốc.

Dù được quảng bá rất phổ biến, câu trả lời từ y học chứng cứ hiện nay vẫn chưa hoàn toàn thống nhất: Coenzyme Q10 có thể giúp giảm đau cơ ở một số nhóm bệnh nhân nhất định trong các thử nghiệm nhỏ, nhưng các phân tích gộp tổng hợp quy mô lớn lại cho thấy hiệu quả giảm đau thực tế chưa vượt trội rõ rệt so với giả dược [1].

Vì sao thuốc hạ mỡ máu lại gây nhức mỏi cơ bắp?

Thuốc nhóm statin hoạt động bằng cách ức chế men 3-hydroxy-3-methylglutaryl coenzyme A (HMG-CoA) reductase, một mắt xích then chốt trong chuỗi sinh tổng hợp axit mevalonic để tạo ra cholesterol [2]. Tuy nhiên, chuỗi sinh hóa mevalonate này không chỉ tạo ra cholesterol mà còn là con đường cơ thể dùng để tổng hợp các phân tử hoạt tính sinh học quan trọng khác, tiêu biểu là coenzyme Q10, hay còn gọi là ubiquinone hoặc ubidecarenone [2].

Coenzyme Q10 là một chất chống oxy hóa tự nhiên đóng vai trò thiết yếu trong chuỗi vận chuyển điện tử tại ty thể, tham gia trực tiếp vào quá trình phosphoryl hóa oxy hóa và tạo năng lượng ATP cho tế bào [3], [2]. Trong hệ cơ vân, CoQ10 đóng góp đáng kể vào quá trình chuyển giao và cung cấp năng lượng cho các sợi cơ co bóp nhịp nhàng [2].

Khi người bệnh dùng statin kéo dài, sự ức chế tổng hợp nội sinh có thể làm suy giảm nồng độ CoQ10 trong huyết thanh và làm gián đoạn quá trình chuyển hóa năng lượng ở ty thể của tế bào cơ [3]. Sự thiếu hụt năng lượng và rối loạn chức năng ty thể này từ lâu đã được giới y khoa giả thuyết là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới hiện tượng tổn thương cơ hoặc đau cơ do statin gây ra [4], [3].

Tình trạng đau cơ là tác dụng không mong muốn thường gặp nhất, xuất hiện ở khoảng 10% đến 15% người dùng thuốc statin [5]. Sự khó chịu này khiến nhiều bệnh nhân tự ý bỏ thuốc, với tỷ lệ ngừng điều trị lên tới 25,4% ở nhóm phòng ngừa tiên phát biến cố tim mạch [5].

Các thử nghiệm lâm sàng ban đầu nói gì về CoQ10?

Để kiểm chứng xem việc bù đắp CoQ10 có giúp phục hồi chức năng cơ hay không, các nhà nghiên cứu đã thực hiện các thử nghiệm đối chứng trực tiếp trên người bệnh. Trong một thử nghiệm mù đôi công bố năm 2007 trên 32 bệnh nhân gặp tác dụng phụ ở cơ do statin, các tình nguyện viên được chia ngẫu nhiên dùng 100 mg CoQ10 mỗi ngày (18 người) hoặc 400 IU vitamin E mỗi ngày (14 người) trong 30 ngày [6]. Kết quả cho thấy nhóm dùng CoQ10 đã giảm 40% mức độ nghiêm trọng của cơn đau cơ và giảm 38% mức độ đau cản trở sinh hoạt hàng ngày [6]. Ngược lại, nhóm dùng vitamin E không ghi nhận bất kỳ sự cải thiện có ý nghĩa nào khi mức độ đau tăng 9% và mức độ cản trở sinh hoạt giảm 11% không có ý nghĩa thống kê [6].

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi khác công bố năm 2014 được tiến hành trên 50 bệnh nhân điều trị bằng statin có xuất hiện triệu chứng đau cơ ở mức độ nhẹ đến trung bình [5]. Nhóm can thiệp gồm 25 bệnh nhân được uống CoQ10 với liều 50 mg mỗi lần, ngày 2 lần (tổng 100 mg/ngày) liên tục trong 30 ngày, trong khi 25 người còn lại dùng giả dược [5]. Đánh giá bằng thang đo BPI cho thấy điểm số mức độ đau ở nhóm dùng CoQ10 giảm từ 3,9 xuống 2,9, tương đương mức giảm tương đối 33,1% [5].

Điểm số đau cản trở sinh hoạt thường ngày ở nhóm này cũng giảm từ 4,0 xuống 2,6, tương đương mức giảm tương đối 40,3% [5]. Nhìn chung, việc bổ sung CoQ10 đã giúp thuyên giảm triệu chứng cơ bắp ở 75% số người bệnh tham gia nghiên cứu [5]. Trong khi đó, các chỉ số này ở nhóm dùng giả dược hoàn toàn không có sự thay đổi rõ rệt [5].

Đáng chú ý, các loại statin và liều lượng sử dụng trong các nghiên cứu ban đầu khá đa dạng, từ simvastatin 10 đến 80 mg, atorvastatin 10 đến 20 mg, pravastatin 10 đến 40 mg cho đến lovastatin 40 mg [3]. Mức độ đau cơ giảm không đi kèm với bất kỳ sự thay đổi hay tương quan nào đối với nồng độ men cơ creatine kinase trong máu của người bệnh [5], [3].

Bức tranh trái ngược từ các phân tích tổng hợp quy mô lớn

Mặc dù các nghiên cứu đơn lẻ quy mô nhỏ ghi nhận tín hiệu rất khả quan, các báo cáo tổng quan y khoa lại chỉ ra tính mâu thuẫn lớn giữa các bằng chứng. Một bài tổng quan y khoa công bố năm 2008 chỉ ra rằng mặc dù statin làm giảm rõ rệt CoQ10 trong huyết thanh và bổ sung CoQ10 giúp nâng cao nồng độ này, nhưng tác động thực tế của statin lên nồng độ CoQ10 bên trong mô cơ vẫn còn nhiều tranh cãi [4]. Trong số ba thử nghiệm ngẫu nhiên đầu tiên được phân tích, chỉ có một nghiên cứu ủng hộ dùng CoQ10, trong khi hai nghiên cứu còn lại không tìm thấy lợi ích điều trị [4]. Do đó, các tác giả năm 2008 kết luận bằng chứng hiện có chưa đủ để khuyến cáo dùng thường quy CoQ10 cho bệnh lý cơ do statin [4].

Sự tranh luận càng rõ nét hơn khi các phân tích gộp (meta-analysis) được thực hiện để tổng hợp dữ liệu từ nhiều thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên thế giới.

Năm 2015, một phân tích gộp rà soát các nghiên cứu từ năm 1987 đến năm 2014 đã thu thập dữ liệu từ 6 thử nghiệm với tổng cộng 302 bệnh nhân đang điều trị bằng statin [7]. Trong đó, 5 nghiên cứu với 253 bệnh nhân đánh giá triệu chứng đau cơ cho thấy việc bổ sung CoQ10 chỉ tạo ra xu hướng giảm nhẹ chứ không đạt mức khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng (chỉ số SMD -0,53; khoảng tin cậy 95%: -1,33 đến 0,28; P = 0,20) [7]. Phân tích này cũng không tìm thấy bất kỳ mối liên hệ liều - đáp ứng nào giữa hàm lượng CoQ10 nạp vào và sự cải thiện đau cơ hay nồng độ men creatine kinase (CK) [7].

Tuy nhiên, đến năm 2018, một phân tích gộp cập nhật gồm 12 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 575 bệnh nhân (294 người dùng CoQ10 và 281 người dùng giả dược) lại đưa ra kết luận hoàn toàn ngược lại [8]. Kết quả cho thấy nhóm bổ sung CoQ10 cải thiện rõ rệt nhiều triệu chứng cơ bắp liên quan đến statin so với giả dược, bao gồm giảm đau cơ (WMD -1,60; P < 0,001), giảm yếu cơ (WMD -2,28; P = 0,006), giảm chuột rút (WMD -1,78; P < 0,001) và giảm mệt mỏi cơ bắp (WMD -1,75; P < 0,001) [8]. Dù vậy, nồng độ men creatine kinase huyết tương vẫn không hề suy giảm sau khi bổ sung hoạt chất này [8].

Trái ngược với hy vọng từ báo cáo năm 2018, một phân tích gộp mới hơn được công bố vào năm 2022 đã xem xét lại toàn diện các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng giả dược [1]. Tổng hợp từ 8 nghiên cứu với 472 bệnh nhân cho thấy việc dùng thêm CoQ10 không mang lại lợi ích vượt trội so với giả dược trong việc làm giảm mức độ đau cơ (SMD -0,59; khoảng tin cậy 95%: -1,54 đến 0,36; P = 0,22) [1]. Đồng thời, men cơ CK ở nhóm dùng CoQ10 thậm chí còn tăng nhẹ 3,29 U/L nhưng không có ý nghĩa thống kê (P = 0,84) [1].

Men creatine kinase và bài toán đo lường tổn thương cơ

Một điểm chung xuyên suốt hầu hết các công trình nghiên cứu là sự bất đồng giữa cảm giác đau thực tế của người bệnh và chỉ số men creatine kinase (CK) trong xét nghiệm máu. Creatine kinase là một enzyme giải phóng vào máu khi sợi cơ bị tổn thương hoặc hoại tử cấu trúc.

Phân tích gộp năm 2015 trên 226 người bệnh ghi nhận men CK tăng thêm 11,69 U/L sau khi uống CoQ10 so với nhóm chứng, nhưng mức biến thiên này không có ý nghĩa thống kê với P = 0,38 [7]. Tương tự, phân tích năm 2018 với 575 bệnh nhân cũng ghi nhận chỉ số CK không hề suy giảm sau can thiệp (WMD 0,09; P = 0,23) [8]. Báo cáo năm 2022 cũng khẳng định sự thay đổi của enzyme này là không đáng kể giữa hai nhóm thử nghiệm [1].

Điều này chứng minh rằng việc dùng CoQ10 không làm đảo ngược hay tác động trực tiếp đến sự phóng thích men cơ CK vào tuần hoàn máu [1], [8]. Các nhà khoa học cũng ghi nhận không có mối tương quan trực tiếp nào giữa điểm số giảm đau trên bảng hỏi lâm sàng và nồng độ men cơ trong máu [3]. Vì thế, người bệnh không thể dựa vào cảm giác đỡ đau tạm thời để tự suy đoán rằng cơ bắp đã hết tổn thương hoàn toàn.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng CoQ10 kèm statin

Nhiều người lầm tưởng rằng uống CoQ10 có thể thay thế hoàn toàn cho thuốc hạ mỡ máu statin. Đây là quan niệm rất nguy hiểm, bởi CoQ10 bản chất chỉ là chất chống oxy hóa hỗ trợ hô hấp tế bào ty thể chứ không có khả năng ức chế mạnh men HMG-CoA reductase để kiểm soát nồng độ cholesterol máu như statin [5], [2]. Trong nghiên cứu lâm sàng, việc dùng CoQ10 không làm thay đổi các chỉ số cholesterol của người bệnh [5].

Một hiểu lầm phổ biến khác là càng uống liều cao thì cơ bắp càng nhanh hết đau mỏi. Dữ liệu khoa học từ phân tích gộp năm 2015 đã chỉ rõ: không có mối liên quan giữa việc tăng liều CoQ10 với mức độ thuyên giảm đau cơ hay thay đổi nồng độ men CK [7]. Việc tự ý tăng liều quá mức không đem lại hiệu quả cao hơn mà chỉ làm tăng chi phí điều trị không cần thiết.

Nhiều bệnh nhân cũng tin rằng CoQ10 là "thần dược" chữa khỏi hoàn toàn mọi dạng bệnh lý cơ do statin. Thực tế, CoQ10 chỉ được xem xét như một biện pháp bổ trợ tiềm năng cho các triệu chứng cơ nhẹ đến trung bình ở một số cá thể nhất định [8], [5]. Việc bổ sung này hoàn toàn không chữa khỏi dứt điểm nguyên nhân gốc rễ và không phải người bệnh nào cũng đáp ứng tốt với hoạt chất này [1], [4].

Ai nên thận trọng và cần tham khảo ý kiến bác sĩ?

Người đang điều trị bằng thuốc hạ mỡ máu tuyệt đối không được tự ý ngừng statin khi thấy xuất hiện triệu chứng đau cơ [6]. Thuốc statin đóng vai trò sống còn trong dự phòng biến cố tim mạch nguyên phát và thứ phát, việc đột ngột ngưng thuốc có thể làm tăng nguy cơ tai biến mạch máu não hoặc nhồi máu cơ tim [6], [5].

Những bệnh nhân có các bệnh nền mạn tính đi kèm hoặc đang phải dùng nhiều loại thuốc điều trị cùng lúc cần trao đổi kỹ với bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bổ sung thêm bất kỳ sản phẩm chứa CoQ10 nào. Nếu cơn đau cơ xuất hiện dồn dập, đau dữ dội kèm theo yếu liệt cơ hoặc nước tiểu sẫm màu, người bệnh phải đi khám ngay lập tức vì đây có thể là dấu hiệu cảnh báo tiêu cơ vân cấp, một biến chứng nghiêm trọng mà CoQ10 không thể xử lý.

Thực phẩm bổ sung CoQ10 không thể thay thế cho các chẩn đoán y khoa chính thức. Bác sĩ điều trị có thể cần thực hiện các xét nghiệm đánh giá chức năng gan, thận, men cơ định kỳ hoặc cân nhắc điều chỉnh liều statin, đổi sang một nhóm statin khác thay vì chỉ dựa vào sản phẩm bổ trợ [5], [3].

Gợi ý áp dụng thực tế và theo dõi điều trị

Nếu sau khi tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị và được đồng thuận dùng thử CoQ10 như một liệu pháp bổ trợ, người bệnh có thể tham khảo mức liều đã được áp dụng trong các nghiên cứu lâm sàng tích cực [6], [5]. Liều dùng phổ biến đem lại chuyển biến trong các thử nghiệm là 100 mg mỗi ngày, có thể uống một lần 100 mg hoặc chia nhỏ làm 50 mg mỗi lần, ngày 2 lần [6], [5].

Khoảng thời gian can thiệp được theo dõi trong các thử nghiệm lâm sàng thường kéo dài liên tục trong vòng 30 ngày [6], [5]. Do CoQ10 là một hợp chất tan trong chất béo, thời điểm thích hợp nhất để sử dụng là trong hoặc ngay sau bữa ăn có chứa một lượng dầu mỡ vừa phải để cơ thể hấp thu tối ưu.

Người bệnh nên tự ghi nhật ký theo dõi mức độ đau cơ và mức độ ảnh hưởng của cơn đau đến sinh hoạt thường ngày trước và sau khoảng 4 tuần áp dụng [6], [5]. Bên cạnh đó, duy trì lối sống khoa học với chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước mỗi ngày và tập thể dục nhẹ nhàng phù hợp với thể trạng là nền tảng giúp hệ cơ xương khớp duy trì độ dẻo dai.

Hiệu quả của CoQ10 trong việc giảm đau cơ do thuốc statin hiện vẫn còn hai luồng ý kiến trái chiều giữa các nghiên cứu lâm sàng nhỏ và các phân tích gộp lớn [1], [8]. Người bệnh không nên xem CoQ10 là giải pháp thay thế thuốc statin và tuyệt đối không tự ý ngưng đơn thuốc điều trị [6], [5]. Việc thảo luận trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa tim mạch luôn là bước đi an toàn và cần thiết nhất để tìm ra giải pháp điều chỉnh phù hợp cho sức khỏe của bạn.