Dấu hiệu mất nước do tiêu chảy ở người cao tuổi vì sao dễ bị bỏ qua?

Nhiều gia đình thường có tâm lý chủ quan khi người cao tuổi trong nhà bị tiêu chảy cấp, cho rằng chỉ cần vài lần đi ngoài sẽ tự khỏi. Tuy nhiên, tình trạng mất nước ở người già diễn tiến rất thầm lặng và nguy hiểm hơn nhiều so với người trẻ tuổi. Không ít trường hợp người cao tuổi nhập viện trong tình trạng suy kiệt, tụt huyết áp nghiêm trọng chỉ sau một ngày rối loạn tiêu hóa mà người thân không hề hay biết ^[1].

Lý do chính khiến tình trạng này dễ bị bỏ qua là vì cơ chế cảnh báo tự nhiên của cơ thể người già đã suy giảm, đặc biệt là cảm giác khát nước không còn nhạy bén. Đồng thời, các dấu hiệu thực thể bên ngoài ở người cao tuổi rất mờ nhạt, nếu chỉ dựa vào cảm giác khát hoặc một vài biểu hiện đơn lẻ thì rất dễ chẩn đoán muộn, dẫn đến nguy cơ biến chứng nặng ^[1].

Vì sao người cao tuổi mất nước mà không thấy khát?

Ở người trẻ tuổi, khi lượng nước trong cơ thể giảm sút, nồng độ thẩm thấu trong máu tăng lên sẽ kích thích trung tâm điều khiển cảm giác khát ở vùng dưới đồi, thôi thúc họ tìm nước uống ngay lập tức. Ở người cao tuổi, thụ thể cảm nhận nồng độ thẩm thấu và phản xạ thần kinh này bị lão hóa, dẫn đến phản xạ khát bị trơ hoặc suy giảm nghiêm trọng.

Hệ quả là dù cơ thể đang rơi vào tình trạng thiếu dịch báo động do tiêu chảy, người cao tuổi vẫn không cảm thấy thèm nước và không chủ động đòi uống. Khi người chăm sóc không nhắc nhở hoặc không ép uống, thể tích tuần hoàn sẽ nhanh chóng sụt giảm sâu, gây cô đặc máu và đe dọa trực tiếp đến tính mạng ^[1].

Thêm vào đó, chức năng cô đặc nước tiểu của thận ở người già cũng suy thoái theo thời gian. Khi bị mất nước qua đường tiêu hóa, thận không thể giữ nước hiệu quả như thời trẻ, khiến lượng nước mất đi càng nhanh mà không có cơ chế bù trừ kịp thời.

Sự biến đổi của huyết áp, nhịp tim và nước tiểu khi thiếu dịch

Khi lượng nước trong lòng mạch tụt giảm nghiêm trọng do tiêu chảy cấp, hệ tim mạch là cơ quan đầu tiên phải gánh chịu áp lực bù trừ. Thể tích tuần hoàn giảm khiến tim phải đập nhanh hơn để duy trì lượng máu tưới đến các cơ quan quan trọng, biểu hiện qua mạch quay đập nhanh nhưng yếu [5, 6].

Huyết áp của người bệnh cũng biến động rõ rệt. Ban đầu, các mạch máu ngoại vi co lại để cố gắng giữ huyết áp trung tâm ^[2]. Khi tình trạng mất nước nặng hơn, huyết áp sẽ tụt sâu, đặc biệt là hạ huyết áp tư thế: người bệnh dễ bị hoa mắt, chóng mặt hoặc té ngã khi chuyển từ tư thế nằm sang ngồi hoặc đứng.

Màu sắc và thể tích nước tiểu phản ánh trực tiếp tình trạng giữ nước của cơ thể. Bình thường, nước tiểu có màu vàng rơm trong. Khi cơ thể mất nước, thận cố gắng tái hấp thu nước tối đa, khiến nước tiểu trở nên cô đặc, có màu vàng sậm, hổ phách hoặc nâu đậm, đồng thời lượng nước tiểu giảm rõ rệt.

Các nghiên cứu khoa học phát hiện điều gì về dấu hiệu mất nước?

Chẩn đoán mất nước trên lâm sàng từ lâu đã là thách thức lớn đối với y khoa. Một nghiên cứu công bố năm 2012 thực hiện tại khoa nội của một bệnh viện giảng dạy thực hành trên 27 bệnh nhân cao tuổi nhập viện vì bệnh lý cấp tính đã xem xét các dấu hiệu thực thể của mất nước ^[1]. Nghiên cứu xác định mất nước dựa trên áp lực thẩm thấu huyết thanh tính toán trên 295 mOsm/L ^[1].

Kết quả nghiên cứu năm 2012 cho thấy dấu hiệu khô nách có độ nhạy vừa phải là 44% nhưng có độ đặc hiệu xuất sắc đạt 89% để phát hiện mất nước ^[1]. Dấu hiệu mắt trũng và thời gian đổ đầy mao mạch kéo dài cũng cho thấy độ đặc hiệu tương đối tốt là 83% ^[1]. Về xét nghiệm, nồng độ natri huyết thanh trung bình của nhóm mất nước là 146 mEq/L, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 134 mEq/L ở nhóm không mất nước với p < 0.01 ^[1]. Các nhà nghiên cứu kết luận các dấu hiệu thực thể ở người già có độ đặc hiệu khá tốt nhưng độ nhạy kém, việc đánh giá độ ẩm hố nách có thể hỗ trợ phát hiện mất nước bên cạnh xét nghiệm natri máu ^[1].

Đối với bệnh nhân trên 5 tuổi mắc tiêu chảy cấp, một nghiên cứu quy mô lớn năm 2021 được tiến hành tại Bệnh viện Dhaka thuộc icddr,b trên 2.172 bệnh nhân ^[3]. Nghiên cứu phân loại mức độ mất nước dựa trên tỷ lệ phần trăm thay đổi cân nặng sau khi bù dịch gồm: không mất nước (dưới 3%), có mất nước (3-9%) và mất nước nặng (trên 9%) ^[3]. Dữ liệu hoàn chỉnh của 2.139 bệnh nhân (chiếm 98,5%) cho thấy mô hình chẩn đoán đạt hệ số tương quan nội lớp 0,90 ở mô hình đầy đủ và 0,82 ở mô hình rút gọn ^[3]. Diện tích dưới đường cong ROC để dự đoán mất nước nặng là 0,79 đối với mô hình đầy đủ và 0,73 đối với mô hình rút gọn, cả hai đều vượt trội so với phác đồ hiện hành của Tổ chức Y tế Thế giới với p < 0.001 ^[3].

Cũng từ nhóm nghiên cứu trên vào năm 2021, thang điểm NIRUDAK gồm 13 điểm đã được xây dựng và kiểm định nội bộ trên đoàn hệ 2.172 bệnh nhân trên 5 tuổi mắc tiêu chảy cấp ^[4]. Thang điểm này tích hợp các yếu tố: tuổi, giới tính, mắt trũng, mạch quay, độ sâu nhịp thở, độ đàn hồi da và số lần nôn trong 24 giờ ^[4]. Thang điểm dự đoán không mất nước (0-3 điểm), có mất nước (4-6 điểm) và mất nước nặng (7-13 điểm), đạt độ nhạy 0,78, độ đặc hiệu 0,61, diện tích dưới đường cong ROC đạt 0,76 và hệ số tương quan nội lớp là 0,88 ^[4].

Ở các nhóm tuổi khác, tổng quan năm 2008 từ 13 nghiên cứu trên trẻ dưới 5 tuổi tiêu chảy cấp chỉ ra rằng không có một triệu chứng đơn lẻ nào đủ để phân biệt tình trạng mất nước ^[2]. Nếp véo da mất chậm và co mạch ngoại vi có độ đặc hiệu tốt nhưng độ nhạy dưới 50%, và sự kết hợp của ít nhất 3 dấu hiệu lâm sàng mang lại giá trị phân biệt tốt nhất ^[2]. Tương tự, nghiên cứu năm 2015 trên 200 bệnh nhi khẳng định mô hình kết hợp 4 biến gồm mắt trũng, độ đàn hồi da, mạch quay yếu và tổng trạng có khả năng giải thích tốt nhất khi không có dấu hiệu đơn lẻ nào đủ chính xác ^[5]. Một nghiên cứu năm 1996 trên 135 trẻ em cũng xác nhận nếp véo da kéo dài, rối loạn tri giác, mắt trũng và khô niêm mạc miệng tương quan chặt chẽ nhất với tỷ lệ mất nước ^[6].

Hiểu lầm thường gặp khi chăm sóc người già bị tiêu chảy

Một sai lầm rất phổ biến là người nhà chỉ đợi người già than khát mới lấy nước cho uống. Như các bằng chứng đã chỉ ra, cảm giác khát ở đối tượng này đã suy giảm nghiêm trọng, khi họ thực sự cảm thấy khát thì cơ thể đã ở mức thiếu nước báo động.

Hiểu lầm thứ hai là đánh giá mất nước qua độ đàn hồi của da mu bàn tay bằng cách véo da. Ở người cao tuổi, quá trình lão hóa tự nhiên làm suy giảm collagen và mô liên kết dưới da, khiến nếp véo da thường tồn tại lâu dù người bệnh không hề mất nước. Thay vì nhìn vào da tay, dấu hiệu hố nách khô ráp lại có độ đặc hiệu lên tới 89% để nhận biết mất nước ở người già ^[1].

Nhiều người cũng nghĩ rằng người già chỉ nằm nghỉ mệt, ngủ li bì là phản ứng bình thường khi bị ốm. Thực tế, biến đổi trạng thái tâm thần kinh, ngủ gà, lú lẫn hoặc li bì chính là dấu hiệu của việc thiếu dịch tuần hoàn nghiêm trọng lên não bộ [3, 6].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Bệnh nhân cao tuổi có tiền sử bệnh tim mạch, suy tim, bệnh thận mạn tính hoặc đang dùng các thuốc hạ áp, thuốc lợi tiểu cần được giám sát chặt chẽ nhất khi bị tiêu chảy cấp. Tình trạng mất nước và rối loạn điện giải như tăng natri máu có thể kích hoạt các đợt suy thận cấp hoặc biến cố tim mạch đe dọa tính mạng ^[1].

Những người già bị sa sút trí tuệ, tai biến mạch máu não cũ hoặc nằm liệt giường mất khả năng tự giao tiếp cũng là đối tượng nguy cơ rất cao. Họ hoàn toàn phụ thuộc vào người chăm sóc và không thể tự bày tỏ nhu cầu uống nước.

Khi người bệnh xuất hiện tiêu chảy phân có máu, sốt cao kéo dài hoặc có tình trạng mất nước nặng, cần tránh tự ý điều trị tại nhà ^[7]. Các thuốc ức chế nhu động ruột tuyệt đối không được dùng cho người tiêu chảy phân có máu, mặc dù loperamide kết hợp simethicone có thể cải thiện triệu chứng ở người tiêu chảy phân nước ^[7].

Hướng dẫn bù nước và theo dõi đúng cách tại nhà

Phần lớn viêm dạ dày ruột cấp tính là do virus và tự khỏi, biện pháp điều trị cốt lõi là phòng ngừa và xử trí mất nước ^[7]. Liệu pháp bù nước bằng đường uống kết hợp cho ăn sớm là phương pháp được ưu tiên hàng đầu ^[7].

Người chăm sóc cần pha dung dịch bù nước oresol đúng theo tỷ lệ hướng dẫn trên bao bì, tuyệt đối không pha quá loãng hoặc quá đặc. Cho người bệnh uống từng ngụm nhỏ, uống rải rác liên tục trong ngày, ngay cả khi người bệnh nói không khát. Bổ sung men vi sinh probiotic có thể giúp rút ngắn thời gian mắc bệnh ^[7].

Theo dõi sát các chỉ số sinh tồn tại nhà:

• Đo huyết áp và đếm nhịp tim định kỳ: Nếu nhịp tim nhanh dần, mạch quay yếu hoặc huyết áp tụt so với mức bình thường thì phải cảnh giác [5, 6].
• Kiểm tra độ ẩm hố nách: Hố nách khô ráp là chỉ điểm đáng tin cậy của mất nước ở người cao tuổi ^[1].
• Quan sát lượng và màu sắc nước tiểu: Nếu người bệnh không đi tiểu trong vòng 6-8 giờ, hoặc nước tiểu chuyển màu sậm đặc, cần đưa đến cơ sở y tế ngay.
• Để phòng ngừa lây nhiễm tiêu chảy cấp, cần rửa tay bằng xà phòng đúng cách, chế biến thực phẩm an toàn và sử dụng nguồn nước sạch ^[7].

Nhận biết sớm tình trạng mất nước qua mạch, huyết áp, độ ẩm hố nách và nước tiểu giúp bảo vệ người cao tuổi trước những biến chứng nguy hiểm. Đừng đợi đến khi người già kêu khát mới bù nước; hãy chủ động theo dõi và tham khảo ý kiến bác sĩ khi người bệnh có bệnh lý nền kèm theo.