Nhiều người thường cảm thấy hoang mang, lo lắng khi bất ngờ sờ thấy những cục u nhỏ nổi cộm dưới hàm hoặc hai bên cổ trong lúc đang bị viêm họng, rát cổ. Một số người thậm chí nghĩ ngay đến nguy cơ mắc các bệnh lý ác tính nguy hiểm và vội vã tìm đến các cơ sở y tế để xin làm xét nghiệm.

Thực tế, hiện tượng đau họng đi kèm nổi hạch cổ đa phần là phản ứng tự nhiên và hoàn toàn lành tính của hệ thống miễn dịch [1], [2]. Tình trạng này hầu hết là tạm thời và sẽ tự động biến mất khi nguyên nhân nhiễm khuẩn đường hô hấp được kiểm soát tốt [1], [3].

"Trạm gác" miễn dịch và cơ chế sưng hạch khi viêm họng

Hạch bạch huyết đóng vai trò như các "trạm kiểm soát" lọc bỏ các tác nhân gây hại trong cơ thể. Khi vi khuẩn hoặc virus tấn công niêm mạc hầu họng, các tế bào miễn dịch tại hạch cổ sẽ nhanh chóng kích hoạt để thực hiện nhiệm vụ bảo vệ cơ thể [4].

Quá trình tăng sinh tế bào phản ứng bên trong hạch nhằm chống lại tác nhân gây nhiễm trùng đường hô hấp trên chính là cơ chế cơ bản làm hạch sưng to [4]. Một hạch cổ được định nghĩa y khoa là phì đại khi mô hạch có đường kính vượt quá 1 cm [1]. Ở trạng thái khỏe mạnh bình thường, việc sờ thấy hạch cổ cũng không phải là hiếm, với tỷ lệ ghi nhận được từ 38% đến 45% ở trẻ nhỏ [1].

Khi vùng hầu họng xảy ra hiện tượng viêm nhiễm, dịch bạch huyết dẫn lưu mang theo các kháng nguyên lạ về hạch khu vực. Tại đây, phản ứng miễn dịch bùng nổ khiến hạch to lên, căng và có thể hơi đau khi ấn vào, phản ánh rằng hàng rào phòng ngự của cơ thể đang làm việc tích cực [3], [4].

Điểm mặt những thủ phạm phổ biến gây sưng hạch cổ

Đại đa số các đợt viêm hạch cổ cấp tính xuất hiện đối xứng hai bên bắt nguồn từ các bệnh lý nhiễm virus đường hô hấp trên quen thuộc [1], [3]. Các loại virus thường gặp nhất bao gồm rhinovirus, virus cúm (influenza virus), virus á cúm (parainfluenza virus), virus hợp bào hô hấp (RSV), adenovirus và các chủng coronavirus thông thường [3], [4], [5].

Bên cạnh virus, nguyên nhân phổ biến khác gây đau họng và nổi hạch đối xứng hai bên là nhiễm khuẩn do liên cầu khuẩn gây viêm họng (streptococcal pharyngitis) [1], [2]. Các tác nhân này gây kích ứng toàn bộ niêm mạc vòm họng và kéo theo sự phản ứng đồng loạt của các chuỗi hạch bạch huyết cổ trước cũng như cổ sau [5].

Trong khi đó, nếu người bệnh bị viêm hạch cấp tính khu trú ở một bên cổ, thủ phạm chủ yếu lại là vi khuẩn [1], [3]. Các thống kê y khoa chỉ ra rằng vi khuẩn tụ cầu (Staphylococcus aureus) hoặc liên cầu khuẩn nhóm A (Streptococcus pyogenes) chịu trách nhiệm cho 40% đến 80% các trường hợp viêm hạch cổ cấp tính một bên [1], [2]. Ngoài ra, các nhiễm trùng răng miệng, viêm nướu hoặc áp xe nha chu cũng có thể khiến các vi khuẩn kỵ khí xâm nhập và gây sưng đau hạch một bên [4].

Nhận biết hạch bình thường và hạch do vi khuẩn

Để nhận biết phản ứng sưng hạch lành tính do virus thông thường, người bệnh có thể dựa vào một số đặc điểm lâm sàng điển hình. Hạch viêm do virus thường xuất hiện ở cả hai bên cổ, kích thước to nhẹ, ấn thấy hơi đau tức và vùng da bên trên hạch không có hiện tượng tấy đỏ [3], [5]. Đợt viêm hạch này hầu như không bao giờ hóa mủ tạo thành ổ áp xe và thường tự thoái lui một cách tự nhiên sau khoảng 7 đến 10 ngày [3], [5]. Người bệnh thường có các triệu chứng đi kèm của viêm đường hô hấp như sốt nhẹ, chảy nước mũi, ho hoặc đau tai [3], [4].

Ngược lại, tình trạng viêm hạch do vi khuẩn thường có biểu hiện rầm rộ hơn rất nhiều. Hạch do vi khuẩn thường phì đại đột ngột ở một bên cổ, phổ biến nhất là vùng dưới hàm với kích thước thường dao động từ 2 đến 3 cm [3]. Vùng da bao phủ phía trên hạch bị sưng nề, tấy đỏ, ấn vào thấy rất đau và nóng rát [3]. Bệnh nhân nhiễm liên cầu khuẩn nhóm A thường sốt cao, đau họng dữ dội, mệt mỏi, chán ăn và vùng mặt hoặc dưới hàm sưng phù rõ rệt [3]. Những hạch vi khuẩn này nếu không được xử lý đúng cách có nguy cơ chuyển thành hạch mủ hoặc áp xe [4].

Những bệnh lý đặc biệt khiến hạch cổ sưng kéo dài

Không phải mọi trường hợp nổi hạch cổ đều thuyên giảm nhanh chóng sau 10 ngày. Điển hình là bệnh tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm trùng do virus Epstein-Barr (EBV) gây ra [3], [6]. Trong một nghiên cứu theo dõi tiến cứu trên 150 bệnh nhân nhiễm virus EBV cấp tính, các triệu chứng kinh điển được ghi nhận gồm đau họng nặng, mệt mỏi kiệt sức, viêm họng và nổi hạch cổ [6].

Nghiên cứu trên chỉ ra rằng sau 1 tháng theo dõi, hầu hết các triệu chứng thông thường và chỉ số xét nghiệm đều trở về mức ổn định, tuy nhiên tình trạng sưng hạch cổ, viêm họng và cảm giác mệt mỏi lại cải thiện rất chậm chạp [6]. Virus cự bào (CMV) và EBV cũng là hai tác nhân phổ biến gây ra tình trạng nổi hạch toàn thân cấp tính, tức là sưng từ hai nhóm hạch trở lên ở các vùng giải phẫu không liên tục trên cơ thể [3], [4].

Bên cạnh đó, các bệnh lý bán cấp hoặc mạn tính cũng có thể gây hạch cổ dai dẳng, chẳng hạn như bệnh mèo cào (cat scratch disease), nhiễm vi khuẩn lao (mycobacterial infection) hoặc nhiễm ký sinh trùng toxoplasma [1], [2]. Ở người lớn, các hội chứng tự viêm hiếm gặp như hội chứng sốt chu kỳ, viêm loét miệng, viêm họng và viêm hạch cổ (PFAPA) dù hiếm nhưng cũng có thể xuất hiện trên nền tảng suy giảm miễn dịch chọn lọc IgA, gây ra các đợt sốt tái diễn đi kèm đau họng và sưng hạch [7].

Hiểu lầm tai hại: Tự ý dùng thuốc và lạm dụng xét nghiệm

Một thói quen rất phổ biến của nhiều người khi thấy đau họng nổi hạch là tự mua thuốc kháng sinh hoặc kháng viêm steroid để uống với hy vọng hạch nhanh lặn. Tuy nhiên, các báo cáo khoa học đã nhấn mạnh rằng đa số các trường hợp viêm hạch cổ là tự giới hạn và không đòi hỏi bất kỳ biện pháp điều trị can thiệp đặc hiệu nào [1], [2]. Việc thực hiện hàng loạt các xét nghiệm cận lâm sàng cũng là không cần thiết đối với phần lớn người bệnh bị sưng hạch cổ do virus [1], [2].

Đặc biệt, việc tùy tiện sử dụng thuốc chống viêm nhóm steroid để giảm đau họng có thể tiềm ẩn những hiểm họa khôn lường [8]. Mặc dù viêm họng chiếm khoảng 3,1% các lượt khám ngoại trú và hầu hết là lành tính, việc lạm dụng steroid có thể làm lu mờ các triệu chứng của các bệnh lý ác tính tiềm ẩn như bệnh bạch cầu cấp dòng lympho (ALL) hoặc ung thư hạch (lymphoma) [8]. Các ghi nhận lâm sàng cho thấy có những trường hợp bệnh nhi dùng steroid trị viêm họng sau đó mới phát hiện mắc bệnh ác tính, khiến việc chẩn đoán chuẩn xác bị trì hoãn nguy hiểm [8]. Do đó, việc dùng thuốc giảm đau truyền thống an toàn hơn và không gây ảnh hưởng đến phác đồ điều trị nếu có bệnh lý ác tính kèm theo [8].

Dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm không được chủ quan

Mặc dù sưng hạch cổ thường là đáp ứng viêm lành tính, người bệnh không được bỏ qua các "dấu cờ đỏ" cảnh báo nguy cơ bệnh lý nghiêm trọng [1]. Yếu tố giải phẫu của hạch mang tính gợi ý rất cao: các hạch nằm ở vùng thượng đòn (trên xương đòn) hoặc vùng cổ sau có nguy cơ ác tính cao hơn rất nhiều so với hạch sưng ở vùng cổ trước [1].

Người bệnh cần nhanh chóng đến bệnh viện kiểm tra nếu phát hiện các đặc điểm nghi ngờ bệnh lý ác tính hoặc bệnh mạn tính:

  • Hạch cứng như cao su, không đau, cố định hoặc dính chùm vào nhau [4].
  • Sưng hạch đi kèm với các triệu chứng toàn thân như sụt cân không rõ nguyên nhân, sốt kéo dài dai dẳng, vã mồ hôi trộm về đêm hoặc suy dinh dưỡng [4].
  • Hạch sưng to không đáp ứng sau đợt điều trị bằng kháng sinh thích hợp [4].
  • Xuất hiện hạch ở nhiều vị trí ngoài vùng cổ như nách, bẹn, hoặc kèm theo gan to, lách to [3], [4], [8].
  • Có dấu hiệu xuất huyết dưới da, xuất hiện các vết bầm tím bất thường hoặc đốm xuất huyết trên cơ thể [4].

Lời khuyên chăm sóc và theo dõi hạch cổ tại nhà

Khi bị đau họng và sờ thấy hạch cổ nhỏ mềm, điều quan trọng nhất là bạn cần giữ bình tĩnh để theo dõi tiến triển. Hãy để hệ miễn dịch làm việc và hỗ trợ cơ thể bằng cách nghỉ ngơi hợp lý, súc miệng nước muối sinh lý hàng ngày và uống đủ nước ấm để làm dịu niêm mạc họng.

Hầu hết các hạch viêm do cảm lạnh hay viêm họng thông thường sẽ tự nhỏ lại trong khoảng thời gian từ 7 đến 10 ngày tương ứng với thời gian thoái lui của nhiễm trùng virus [3], [5]. Tránh việc liên tục dùng tay nắn bóp, ấn mạnh vào hạch vì hành động này có thể gây thêm kích ứng mô hạch, làm tổn thương viêm lâu lành hơn.

Nếu hạch xuất hiện ở một bên cổ, tấy đỏ, sưng to nhanh trên 2 cm hoặc đau nhức dữ dội, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tai mũi họng để được bác sĩ kê đơn kháng sinh phù hợp, bao phủ được cả tụ cầu và liên cầu khuẩn [1], [3]. Tuyệt đối không tự ý dùng kháng sinh bừa bãi hay tự mua corticoid để uống mà không có sự chỉ định của nhân viên y tế [8].