Đau nhói vùng gối mỗi khi bước lên hoặc xuống cầu thang là tình trạng rất nhiều người gặp phải trong sinh hoạt hàng ngày. Không ít người lập tức nghĩ đến bệnh thoái hóa khớp gối toàn bộ do tuổi tác, nhưng thực tế nguyên nhân có thể nằm ở một cấu trúc cụ thể hơn ngay mặt trước đầu gối.
Triệu chứng đau mặt trước gối khi leo cầu thang, ngồi xổm hoặc ngồi lâu thường là dấu hiệu điển hình của hội chứng đau khớp chè - đùi (tình trạng tổn thương, quá tải vùng sụn và khớp giữa xương bánh chè với xương đùi), chứ không phải lúc nào cũng là viêm hay thoái hóa toàn bộ khớp gối [1] [2]. Việc nhận diện đúng tình trạng này thông qua các biểu hiện khi bước cầu thang đóng vai trò quan trọng để bảo vệ khớp gối đúng cách.
Câu trả lời ngắn: Phân biệt qua vị trí và hoàn cảnh khởi phát đau
Khi đau khớp gối xuất hiện rõ rệt lúc bước lên hoặc bước xuống cầu thang, thủ phạm phổ biến là hội chứng đau khớp chè - đùi [3] [4]. Điểm đặc trưng của bệnh lý này là cơn đau khu trú ở vùng mặt trước đầu gối, ngay phía sau hoặc xung quanh xương bánh chè [1] [2] [4]. Cơn đau thường bùng phát hoặc tăng nặng khi thực hiện các động tác đòi hỏi gập gối chịu lực như leo cầu thang, ngồi xổm hoặc ngồi gập gối trong thời gian dài [1] [2].
Trong nghiên cứu lâm sàng, để xác định hội chứng đau khớp chè - đùi, các chuyên gia thường loại trừ những nguyên nhân gây đau gối khác như viêm khớp (bao gồm thoái hóa khớp), tổn thương sụn chêm, mất vững dây chằng, viêm gân hoặc viêm bao hoạt dịch [2]. Khác với chấn thương cấp tính, cơn đau của hội chứng chè - đùi thường khởi phát mà không có chấn thương rõ ràng trước đó và có thể kéo dài dai dẳng ít nhất 3 tháng [2]. Tình trạng này đặc biệt phổ biến ở những người vận động nhiều, thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi, nhất là nữ giới [2].
Tại sao bước cầu thang lại làm lộ rõ cơn đau bánh chè?
Khớp chè - đùi là bộ phận chịu tải lớn khi cơ tứ đầu đùi (cơ mặt trước đùi) hoạt động mạnh [5]. So với việc đi bộ trên mặt phẳng, động tác leo cầu thang tạo ra môi trường cơ học khắc nghiệt hơn rất nhiều cho vùng tiếp xúc giữa xương bánh chè và xương đùi ngay từ những góc gập gối nhỏ [6].
Một nghiên cứu công bố năm 2009 thực hiện trên 8 khớp gối hiến tặng đã đo đạc trực tiếp áp lực khớp ở góc gập gối 12 độ và 30 độ khi mô phỏng lực cơ của động tác đi bộ và leo cầu thang [6]. Kết quả cho thấy ngay ở góc gập gối 12 độ, việc leo cầu thang tạo ra áp lực đỉnh cao hơn, lực phân bố lệch nhiều hơn về phía ngoài và xương bánh chè bị nghiêng ra ngoài nhiều hơn đáng kể so với đi bộ [6]. Khi gối gập đến 30 độ, cả áp lực trung bình, áp lực đỉnh, diện tích tiếp xúc và độ nghiêng của xương bánh chè khi leo cầu thang đều cao hơn rõ rệt so với đi bộ trên mặt phẳng [6].
Chính sự gia tăng áp lực tiếp xúc, lực đẩy lệch ra ngoài và độ nghiêng của xương bánh chè là lời giải thích về mặt cơ sinh học cho việc tại sao cơn đau mặt trước gối lại thường xuyên xuất hiện khi bước cầu thang [6]. Bên cạnh đó, hội chứng này thường bắt nguồn từ sự lệch trục nhẹ của cơ chế duỗi gối hoặc do các vi chấn thương lặp đi lặp lại vì vận động quá mức [3] [4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về phản ứng của đầu gối khi leo thang?
Nhiều công trình nghiên cứu đã đi sâu phân tích cách những người bị đau khớp chè - đùi di chuyển trên cầu thang và phát hiện ra những cơ chế bù trừ tự nhiên nhưng đầy rủi ro của cơ thể.
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2002 đã tiến hành chụp cộng hưởng từ (MRI) và phân tích chuyển động trên 10 người có hội chứng đau khớp chè - đùi và 10 người khỏe mạnh không đau khi bước lên và xuống cầu thang [5]. Nghiên cứu phát hiện mức ứng suất (lực trên một đơn vị diện tích) tại khớp chè - đùi không có sự khác biệt giữa hai nhóm [5]. Tuy nhiên, nhóm bị đau đã giữ cho áp lực này ở mức bình thường bằng cách tự giảm nhịp bước đi chậm lại và giảm mô-men lực duỗi gối, từ đó làm giảm lực phản hồi tại khớp khi bước lên cầu thang [5].
Thói quen thay đổi dáng đi để né tránh cơn đau tiếp tục được làm rõ trong một nghiên cứu năm 2015 trên 29 người trưởng thành bị đau khớp chè - đùi và 25 người khỏe mạnh trong độ tuổi từ 18 đến 30 [7]. Phân tích chuyển động 3 chiều trong hai ngày riêng biệt cho thấy nhóm bị đau khớp đã giảm đáng kể độ gập gối tối đa khi bước lên cầu thang [7]. Dù việc hạn chế gập gối giúp giảm đau tạm thời, nó lại làm giảm khả năng hấp thụ xung lực chủ động của khớp, dẫn đến tốc độ dồn tải lực lên khớp tăng cao [7]. Nhóm nghiên cứu cảnh báo việc lặp đi lặp lại tốc độ tải lực cao này không tốt cho sự phân bổ cơ học chi dưới và có thể dẫn đến những biến đổi thoái hóa, gây hại cho khớp gối về lâu dài [7].
Một nghiên cứu khác cùng năm 2015 thực hiện trên 31 nữ vận động viên phong trào bị đau khớp chè - đùi và 31 nữ vận động viên không đau cũng ghi nhận sự thay đổi trong lực phản hồi từ mặt đất theo phương thẳng đứng khi leo thang [8]. Kết quả chỉ ra đỉnh lực đầu tiên và tốc độ tải lực có mối liên hệ chặt chẽ với mức độ đau cũng như sự suy giảm chức năng khớp gối [8]. Trong đó, đỉnh lực đầu tiên khi chân chạm bậc thang là yếu tố dự báo tới 36,5% mức độ đau và 28,7% mức độ hạn chế chức năng ở người bệnh [8].
Về tỷ lệ mắc bệnh trong thực tế, một khảo sát năm 2011 trên 418 nữ vận động viên từ 15 đến 35 tuổi ở 5 môn thể thao đã ghi nhận 70 người mắc hội chứng đau khớp chè - đùi [2]. Tỷ lệ mắc bệnh cụ thể bao gồm: 26,31% ở người leo núi đá (10/38 người), 20,38% ở vận động viên bóng chuyền (21/103 người), 16,66% ở người chạy bộ (7/42 người), 13,68% ở cầu thủ bóng đá (26/190 người) và 13,33% ở vận động viên đấu kiếm (6/45 người) [2].
Hiểu lầm thường gặp trong chẩn đoán và theo dõi bệnh
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là phụ thuộc hoàn toàn vào các phương pháp chẩn đoán hình ảnh hiện đại hoặc mong muốn can thiệp phẫu thuật để dứt điểm cơn đau. Thực tế, chẩn đoán hội chứng đau khớp chè - đùi chủ yếu dựa vào việc khai thác tiền sử triệu chứng và thăm khám lâm sàng trực tiếp, trong khi các công cụ hỗ trợ chẩn đoán khác mang lại khá ít thông tin [4].
Một nghiên cứu năm 2023 trên 48 người (chia làm 4 nhóm, bao gồm người khỏe mạnh và người bị đau khớp chè - đùi cả hai bên gối) đã thử nghiệm khả năng phát hiện bệnh bằng hình ảnh nhiệt hồng ngoại kết hợp nghiệm pháp chườm lạnh 10 phút hoặc chườm nóng 15 phút [1]. Kết quả cho thấy ở trạng thái cơ bản bình thường và cả khi kích thích lạnh, chụp nhiệt hồng ngoại không thể phát hiện ra hội chứng đau khớp chè - đùi hai bên [1]. Sự khác biệt chỉ xuất hiện trong giai đoạn phục hồi sau khi kích thích nhiệt nóng, khi nhóm bệnh nhân có nhiệt độ vùng gối cao hơn (khả năng phục hồi nhiệt kém hơn) so với người bình thường [1]. Điều này củng cố thêm thực tế rằng thăm khám thủ công (như đo góc Q, thực hiện nghiệm pháp Zohlen) và đánh giá triệu chứng vẫn giữ vai trò nền tảng [1] [4].
Một sai lầm khác là thói quen đi cầu thang với cái chân duỗi hơi cứng, ít gập gối để bớt đau [7]. Như các dữ liệu cơ sinh học đã chứng minh, cách đi đối phó này làm mất khả năng giảm xóc tự nhiên của đầu gối, khiến lực dội lên khớp nhanh và mạnh hơn, từ đó có nguy cơ thúc đẩy quá trình thoái hóa khớp thực sự [7].
Ai nên thận trọng với triệu chứng đau gối khi leo thang?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là phụ nữ trẻ, thanh thiếu niên và những người tham gia các hoạt động thể thao đòi hỏi sức bật, gập gối liên tục như leo núi, bóng chuyền, chạy bộ, bóng đá [2]. Đây là những đối tượng dễ bị quá tải khớp chè - đùi nhất [2].
Những người có thói quen ngồi làm việc quá lâu trong tư thế gập gối hoặc thường xuyên phải ngồi xổm, leo cầu thang nhiều lần trong ngày cũng thuộc nhóm nguy cơ cao làm bùng phát cơn đau quanh xương bánh chè [1] [2].
Người có cấu trúc cơ chi dưới mất cân bằng hoặc lệch trục duỗi gối cần hết sức thận trọng [3] [4]. Ngoài ra, bất kỳ ai xuất hiện cơn đau mặt trước gối kéo dài hoặc đi kèm biểu hiện của các tổn thương khác như sưng khớp, kẹt khớp, lỏng lẻo dây chằng cần đi khám bác sĩ chuyên khoa để loại trừ viêm thoái hóa khớp, rách sụn chêm hay viêm gân [2]. Người có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị các bệnh lý khác nhất thiết phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ biện pháp dùng thuốc kháng viêm nào.
Áp dụng thực tế: Bảo vệ và phục hồi khớp gối đúng cách
Tin vui là trong đại đa số các trường hợp mắc hội chứng đau khớp chè - đùi, người bệnh cần tránh can thiệp phẫu thuật [4]. Phương pháp điều trị tiêu chuẩn bao gồm tập vật lý trị liệu, sử dụng thuốc kháng viêm (theo chỉ định y tế) và chườm đá lạnh [4].
Hiệu quả của vật lý trị liệu đã được chứng minh qua nghiên cứu năm 2006 trên 11 đối tượng (6 bệnh nhân đau khớp chè - đùi và 5 người khỏe mạnh) [3]. Sau quá trình can thiệp vật lý trị liệu, các bệnh nhân có sự cải thiện rõ rệt về trục tư thế của cơ chi dưới và chức năng khớp gối [3]. Đo điện cơ đồ (EMG) cho thấy cơ rộng trong (phần cơ đùi trong giúp giữ thẳng xương bánh chè) hoạt động hiệu quả hơn trong các bài tập cơ lệch tâm, đồng thời tăng cường hoạt động của cả cơ rộng trong và cơ rộng ngoài khi bước cầu thang [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có cỡ mẫu nhỏ (11 người) nên các bài tập cần được cá nhân hóa dưới sự hướng dẫn của chuyên gia [3].
Trong sinh hoạt hàng ngày, người bệnh có thể áp dụng các nguyên tắc sau:
- Kiên trì tập phục hồi chức năng: Tập trung vào các bài tập chỉnh sửa lực tiếp đất và tăng cường sức mạnh cơ đùi (đặc biệt là cơ rộng trong) để giảm đau và cải thiện chức năng khớp khi leo thang [3] [8].
- Tránh tự ý đi cứng chân: Không nên cố giữ thẳng gối khi bước cầu thang để né đau vì sẽ làm tăng tốc độ dồn lực gây hại khớp; thay vào đó có thể bước chậm rãi để giảm tải lực phản hồi một cách an toàn [7] [5].
- Kiểm soát hoạt động gây quá tải: Hạn chế ngồi xổm, ngồi gập gối quá lâu và giảm bớt tần suất leo cầu thang khi đang trong đợt đau cấp [1] [2]. Chườm đá sau khi vận động để làm dịu triệu chứng [4].
Đau khớp gối khi leo cầu thang là tín hiệu cảnh báo sớm tình trạng quá tải và lệch trục tại vùng sụn bánh chè - đùi hơn là dấu hiệu thoái hóa toàn bộ khớp gối không thể đảo ngược [3] [6] [4]. Động lực của bản thân người bệnh và sự tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ tập luyện vật lý trị liệu chính là chìa khóa quyết định để đạt được sự phục hồi lâu dài [4]. Khi cơn đau kéo dài, người bệnh nên đến các cơ sở y tế để được thăm khám lâm sàng chính xác và nhận phác đồ điều trị phù hợp [4].
