Đau lưng cấp tính xảy ra rất phổ biến sau khi bê vác nặng hoặc ngồi sai tư thế. Nhiều người phân vân việc lấy túi đá hay túi chườm ấm đắp lên vùng thắt lưng trước.
Câu trả lời trực tiếp là cả chườm lạnh và chườm nóng đều giảm đau và giảm co thắt cơ hiệu quả [1]. Tuy nhiên, chọn lạnh hay nóng phụ thuộc hoàn toàn vào trạng thái sưng viêm của mô vùng thắt lưng lúc đó [1]. Nếu vùng lưng đang sưng tấy, phù nề hoặc viêm cấp, bạn cần chườm đá trước để kìm hãm phản ứng viêm [1]. Khi không còn sưng viêm mà chủ yếu là co cứng cơ, chườm nóng mang lại hiệu quả vượt trội hơn [2].
Tình trạng phổ biến và nguyên tắc chọn nhiệt độ
Đau thắt lưng cấp tính là một trong những vấn đề sức khỏe thường gặp nhất, đặc biệt tại các quốc gia công nghiệp hóa, nơi 75% dân số trải qua tình trạng này ít nhất một lần trong đời [2]. Khoảng 90% các trường hợp đau thắt lưng thuộc nhóm không đặc hiệu, gây cản trở lớn đến sinh hoạt và công việc hằng ngày [3].
Liệu pháp nhiệt nóng và nhiệt lạnh từ lâu đã được sử dụng rộng rãi nhờ chi phí thấp, tác dụng giảm đau tại chỗ và hỗ trợ phục hồi chấn thương cấp hoặc mạn tính [4]. Riêng liệu pháp lạnh đã được ghi nhận sử dụng để kiểm soát cơn đau từ thời Hippocrates cho đến các chỉ định của bác sĩ và chuyên gia vật lý trị liệu ngày nay [5]. Lựa chọn đúng phương pháp có ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả điều trị cuối cùng của người bệnh [1].
Cơ chế tác động trái ngược lên mô sưng viêm
Dù cả nhiệt lạnh và nhiệt nóng đều làm dịu cơn đau và giảm co thắt cơ, chúng lại tạo ra các phản ứng sinh lý hoàn toàn trái ngược nhau bên dưới làn da [1]. Hiểu rõ sự đối lập này là chìa khóa để không làm chấn thương nặng thêm [1].
Liệu pháp lạnh làm giảm chuyển hóa mô, giảm lưu lượng máu, giảm phản ứng viêm, giảm phù nề và giảm độ giãn của mô liên kết [1]. Cơ chế giảm đau của nhiệt lạnh diễn ra thông qua việc cắt giảm tình trạng viêm sưng, giảm căng thẳng oxy hóa và làm chậm tốc độ dẫn truyền thần kinh trong các sợi thần kinh cảm giác đau [5]. Do đó, khi cơ thắt lưng mới tổn thương và đang có phản ứng viêm cấp hoặc sưng nề, chườm lạnh sẽ khóa các phản ứng này lại [1].
Ngược lại, liệu pháp nhiệt nóng làm tăng chuyển hóa mô, tăng lưu lượng máu, tăng phản ứng viêm, tăng phù nề và tăng độ giãn nở của mô liên kết [1]. Nhờ khả năng làm mềm mô và thúc đẩy tuần hoàn, chườm nóng giúp giải tỏa vùng cơ bị co rút rất tốt, nhưng lại có thể làm trầm trọng thêm tình trạng sưng viêm nếu áp dụng vào ổ viêm đang tiến triển [1].
Bằng chứng lâm sàng khi so sánh chườm nóng và chườm đá
Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2014 đã đánh giá trực tiếp hiệu quả của liệu pháp nhiệt nóng và nhiệt lạnh kết hợp cùng thuốc điều trị thông thường trên bệnh nhân đau thắt lưng cấp tính [2]. Nghiên cứu thực hiện trên 87 bệnh nhân có độ tuổi trung bình là 34,48 (từ 20 đến 50 tuổi), trong đó 51,72% là nữ giới [2].
Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành ba nhóm bằng nhau, mỗi nhóm 29 người và điều trị trong một tuần [2]. Nhóm thứ nhất chườm túi nước nóng kết hợp uống thuốc naproxen; nhóm thứ hai chườm đá kết hợp uống naproxen; nhóm đối chứng chỉ uống thuốc naproxen [2]. Mức độ đau được đánh giá bằng bảng câu hỏi chuyên dụng vào các ngày đầu tiên, ngày thứ 3, ngày thứ 8 và ngày thứ 15 [2].
Kết quả cho thấy cả hai nhóm dùng nhiệt nóng và nhiệt lạnh kèm thuốc đều giảm đau hiệu quả cho người bị đau lưng cấp [2]. Đáng chú ý, nhóm chườm túi nước nóng báo cáo mức độ đau giảm nhiều hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm chườm đá và nhóm chỉ dùng thuốc [2]. Cụ thể, điểm đau trung bình ở lần khám đầu tiên của nhóm chườm nóng là 12,70 và nhóm chườm lạnh là 12,06; đến ngày thứ 15 sau can thiệp, điểm đau giảm xuống chỉ còn 0,75 ở nhóm chườm nóng và 2,20 ở nhóm chườm lạnh [2].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng khác công bố năm 2018 cũng khảo sát vai trò của nhiệt nóng trên 60 bệnh nhân đau thắt lưng không đặc hiệu trong độ tuổi 18 đến 35 [3]. Các bệnh nhân được chia làm hai nhóm, một nhóm nhận kỹ thuật di động cột sống kết hợp bài tập kéo giãn chung, nhóm đối chứng nhận liệu pháp nhiệt nóng kết hợp bài tập kéo giãn chung [3]. Phân tích trước và sau điều trị cho thấy sự cải thiện có ý nghĩa thống kê về cả điểm số đau lẫn mức độ khuyết tật vận động [3].
Tác động của nhiệt độ lên da và các phương pháp lạnh chuyên sâu
Không phải cứ thay đổi nhiệt độ trên da là ngưỡng chịu đau cơ học sẽ thay đổi ngay lập tức ở người khỏe mạnh [4]. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2019 trên 22 sinh viên đại học khỏe mạnh từ 18 đến 35 tuổi đã kiểm tra mối liên hệ giữa nhiệt độ bề mặt da và ngưỡng chịu đau do áp lực [4]. Tình nguyện viên được đắp túi gel đông lạnh hoặc túi gel làm nóng lên đầu gối phải trong 20 phút [4]. Kết quả cho thấy nhiệt độ bề mặt da thay đổi rõ rệt và duy trì suốt 20 phút sau khi lấy túi chườm ra, nhưng không có sự khác biệt nào về ngưỡng chịu đau áp lực so với ban đầu [4]. Điều này cho thấy tác dụng của nhiệt thể hiện rõ nhất khi có tổn thương thực sự hơn là trên mô lành [4].
Trong y học chuyên sâu, nhiệt lạnh còn được ứng dụng ở mức độ mạnh hơn nhiều so với túi đá gia đình cho cả đau lưng cấp và mạn tính. Một báo cáo sơ bộ năm 2006 ghi nhận phương pháp áp lạnh toàn thân đưa người bệnh vào buồng lạnh dưới -100 độ C trong thời gian rất ngắn từ 2 đến 3 phút [6]. Qua 10 buổi điều trị trên bệnh nhân đau thắt lưng, hình ảnh nhiệt hồng ngoại vào ngày thứ 1, thứ 5 và thứ 10 cho thấy sự giảm nhẹ các trạng thái viêm nhờ thay đổi cấu trúc nhiệt độ da [6].
Đến năm 2023, một nghiên cứu bán thực nghiệm tiếp tục đánh giá liệu pháp áp lạnh toàn thân ở mức -160 độ C trên 41 bệnh nhân trưởng thành (18 đến 65 tuổi) bị đau thắt lưng mạn tính [7]. Người bệnh trải qua 20 buổi trong vòng 5 tuần [7]. Kết quả cho thấy điểm đau giảm đáng kể chỉ sau 4 buổi và cải thiện rõ rệt cả mức độ đau lẫn chức năng vận động sau 20 buổi mà không có tác dụng phụ nào [7]. Xét nghiệm máu ở buổi ban đầu, buổi thứ 10 và 20 còn chứng minh phương pháp này làm giảm chất chỉ điểm gây viêm IL-2 và làm tăng đáng kể chất kháng viêm IL-10 trong huyết thanh [7]. Một tổng quan năm 2021 cũng xác nhận áp lạnh toàn thân từ -5 độ C đến -160 độ C hoặc chườm lạnh tại chỗ đều đem lại kết quả khả quan cho các bệnh thoái hóa và đau thắt lưng mạn tính [5].
Thậm chí, một nghiên cứu năm 1992 từng thử nghiệm thủ thuật xâm lấn dùng kim làm lạnh đặc biệt đâm vào nhánh sau dây thần kinh thắt lưng ở nhiệt độ -140 độ C đến -180 độ C trên 1.997 bệnh nhân đau lưng cấp hoặc mạn tính [8]. Có 1.902 người điều trị 1 lần, số còn lại điều trị 2 đến 3 lần, giúp 1.742 người (87,2%) giảm đau ngay lập tức [8]. Khi tái khám cho 409 người sau trung bình 2,5 năm, có 371 người khỏi hoàn toàn và làm việc bình thường mà không gặp biến chứng tê bì hay teo cơ [8]. Tuy nhiên, đây là các kỹ thuật y khoa chuyên biệt tại bệnh viện, hoàn toàn khác với việc đắp túi chườm tại nhà.
Hiểu lầm thường gặp khi chườm lưng tại nhà
Sai lầm phổ biến đầu tiên là áp dụng liệu pháp tương phản, tức là chườm nóng và chườm lạnh luân phiên nhau liên tục. Các phân tích sinh lý và lâm sàng khẳng định việc chườm xen kẽ nóng và lạnh không mang lại thêm bất kỳ lợi ích điều trị nào so với việc chỉ dùng đơn độc nhiệt lạnh hoặc nhiệt nóng [1]. Thay vì đổi qua lại, người bệnh nên chọn đúng một loại nhiệt phù hợp với giai đoạn mô lúc đó [1].
Hiểu lầm thứ hai là đắp nhiệt quá lâu hoặc quá mức vì nghĩ càng nóng hay càng lạnh sẽ càng nhanh khỏi. Thực tế, mỗi phương pháp đều có giới hạn sinh lý và tiềm ẩn rủi ro tổn thương mô nếu lạm dụng [1]. Các khái niệm mới hiện nay hướng tới việc dùng nhiệt lạnh hoặc nhiệt nóng ở mức độ thấp nhưng duy trì liên tục để giảm đau hiệu quả mà vẫn giữ tỷ lệ tác dụng phụ ở mức thấp [1].
Ai nên thận trọng khi áp dụng nhiệt trị liệu?
Dù lành tính và dễ thực hiện, cả chườm đá và chườm nóng đều có thể gây biến chứng nếu dùng sai đối tượng [1].
Với liệu pháp lạnh, các biến chứng có thể gặp bao gồm tổn thương dây thần kinh, bỏng lạnh, hội chứng Raynaud (co mạch đầu chi), nổi mề đay do lạnh và làm chậm quá trình lành vết thương hở [1]. Những người có tiền sử dị ứng thời tiết lạnh hoặc rối loạn mạch máu ngoại vi cần tránh chườm đá trực tiếp [1].
Với liệu pháp nhiệt nóng, biến chứng nguy hiểm nhất là bỏng da [1]. Nguy cơ bỏng đặc biệt cao ở những bệnh nhân mắc bệnh đái tháo đường, bệnh đa xơ cứng, người tuần hoàn máu kém và người bị chấn thương tủy sống do khả năng cảm nhận nhiệt độ trên da bị suy giảm [1]. Ở người mắc bệnh viêm khớp dạng thấp, các phương pháp làm nóng sâu cần hết sức thận trọng vì có thể kích thích phản ứng viêm bùng phát mạnh hơn [1]. Ngoài ra, nếu sử dụng thủy trị liệu bằng bồn sục, người bệnh cần lưu ý nguy cơ nhiễm trùng da, đường tiết niệu và đường hô hấp; tuyệt đối không dùng nhiệt siêu âm cho người có khớp nhân tạo [1].
Cách áp dụng thực tế trong đời sống
Khi cơn đau thắt lưng cấp tính mới khởi phát, hãy quan sát và cảm nhận vùng lưng trước khi lấy túi chườm. Nếu chấn thương đi kèm cảm giác nóng rát tại chỗ, sưng nề mô mềm, hãy ưu tiên chườm túi đá hoặc túi gel lạnh để hạn chế dòng máu dồn về gây sưng và làm dịu dây thần kinh đau [1]. Thời gian mỗi lần đắp túi gel có thể duy trì khoảng 20 phút, đồng thời luôn bọc qua một lớp khăn để tránh bỏng lạnh [4].
Khi vùng lưng không có dấu hiệu sưng phù mà chủ yếu là cảm giác co cứng cơ, khó cúi ngửa, bạn nên dùng túi chườm nước ấm [2]. Việc duy trì chườm ấm trong khoảng một tuần kết hợp các bài tập kéo giãn nhẹ nhàng sẽ giúp tăng độ đàn hồi mô liên kết, tăng tưới máu và giảm đau rõ rệt hơn chườm lạnh [2].
Nhiệt trị liệu là công cụ hỗ trợ đắc lực bên cạnh phác đồ thuốc hoặc vật lý trị liệu, không phải là phương pháp thay thế hoàn toàn việc khám bệnh [2]. Nếu đau lưng kèm theo tê yếu chân hoặc bạn đang có các bệnh nền mạn tính, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và chỉ định thuốc an toàn.
