Thức dậy với vùng thắt lưng ê ẩm, cứng đờ khiến nhiều người lập tức đổ lỗi cho chiếc nệm cũ, tư thế ngủ sai hoặc làm việc quá sức ngày hôm trước. Hầu hết đều chọn cách nằm nghỉ thêm hoặc dán cao với hy vọng cơn đau tự biến mất.
Thực tế, đau lưng buổi sáng có thể chỉ là căng cơ học thông thường, nhưng cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm của bệnh viêm cột sống dính khớp [1]. Việc phân biệt đúng cơn đau lưng do viêm và đau lưng cơ học ngay từ đầu đóng vai trò quyết định giúp người bệnh tránh nguy cơ tàn phế hoặc dính khớp vĩnh viễn [2].
Cơn đau lưng buổi sáng ẩn chứa những vấn đề gì?
Trong y khoa, đau thắt lưng mạn tính ở người trẻ tuổi thường được chia thành hai nhóm chính: đau lưng cơ học (như căng cơ, sai tư thế) và đau lưng do viêm [1]. Điểm khác biệt cốt lõi giữa hai tình trạng này nằm ở phản ứng của cơ thể với việc nghỉ ngơi và vận động [1].
Nếu đau lưng do căng cơ thông thường sẽ dịu đi khi bạn nằm nghỉ, thì đau lưng do viêm trong bệnh viêm cột sống dính khớp lại diễn biến hoàn toàn ngược lại [1]. Cơn đau và tình trạng cứng khớp luôn tồi tệ nhất vào buổi sáng sớm hoặc ban đêm, không hề thuyên giảm khi nằm nghỉ nhưng lại cải thiện rõ rệt khi người bệnh bắt đầu vận động, tập thể dục [2].
Đặc biệt, tình trạng cứng khớp buổi sáng kéo dài trên 30 phút là một trong những dấu hiệu độc lập giúp nhận diện đau lưng do viêm [1]. Ngoài ra, người bệnh thường bị đánh thức vào nửa sau của đêm vì đau lưng và có cảm giác đau vùng mông luân phiên từ bên này sang bên kia [1].
Vì sao viêm cột sống dính khớp lại gây cứng lưng lúc giao ngày?
Viêm cột sống dính khớp là một bệnh lý tự miễn hệ thống có liên quan đến yếu tố di truyền HLA B27, hiện chưa rõ nguyên nhân gốc rễ [3]. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng viêm tại cột sống, khớp cùng chậu (vị trí nối giữa cột sống và xương chậu) và các khớp ngoại vi lớn [4].
Khi quá trình viêm diễn ra dai dẳng ở khung xương trục, cơ thể có thể xuất hiện phản ứng xơ hóa và lâu dần dẫn đến hiện tượng dính khớp hoàn toàn [2]. Hậu quả là cột sống mất khả năng di động và biến dạng gù lưng [2].
Trạng thái bất động kéo dài trong lúc ngủ đêm hoặc nằm nghỉ ban ngày làm quá trình ứ đọng phản ứng viêm tăng lên, khiến cơn đau và độ cứng khớp bùng phát mạnh mẽ nhất ngay khi thức giấc [5]. Khi người bệnh đứng dậy đi lại, sự vận động giúp giải phóng sự trì trệ tại khớp, làm giảm đau và giảm cứng khớp [4]. Không chỉ dừng lại ở xương khớp, bệnh còn có thể gây tổn thương ngoài khớp như viêm màng bồ đào (viêm mống mắt cấp), hở van động mạch chủ hoặc các bệnh viêm ruột, làm giảm tuổi thọ nếu không được kiểm soát [2].
Các nghiên cứu khoa học phân biệt đau do viêm và đau cơ học thế nào?
Để giúp bác sĩ và người bệnh không nhầm lẫn giữa hai loại đau lưng, nhiều công trình nghiên cứu đã lượng hóa các triệu chứng lâm sàng thành bộ tiêu chuẩn cụ thể.
Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã đánh giá bệnh sử của 213 bệnh nhân dưới 50 tuổi bị đau lưng mạn tính, bao gồm 101 người mắc viêm cột sống dính khớp và 112 người bị đau thắt lưng cơ học [1]. Kết quả chỉ ra rằng không có một triệu chứng đơn lẻ nào đủ sức phân biệt hoàn toàn hai bệnh lý này [1]. Tuy nhiên, khi kết hợp bộ 4 tiêu chí gồm: cứng khớp buổi sáng trên 30 phút, đau lưng cải thiện khi tập thể dục nhưng không giảm khi nghỉ ngơi, thức giấc vì đau lưng chỉ vào nửa sau của đêm, và đau mông luân phiên, độ chính xác tăng lên rõ rệt [1]. Nếu người bệnh có ít nhất 2 trong 4 dấu hiệu này, độ nhạy chẩn đoán đạt 70,3% và độ đặc hiệu đạt 81,2% [1]. Khi có từ 3 trên 4 dấu hiệu trở lên, tỷ số khả dĩ dương tính tăng vọt từ 3,7 lên 12,4 [1]. Dù vậy, nghiên cứu có giới hạn là thực hiện trên bệnh nhân đã xác định bệnh, cần thêm nghiên cứu tiến cứu ở giai đoạn bệnh sớm [1].
Trước đó, một nghiên cứu có đối chứng năm 1977 trên 138 đối tượng đã sử dụng bộ 5 đặc điểm bệnh sử: đau lưng khởi phát âm ỉ, xảy ra ở người dưới 40 tuổi, kéo dài ít nhất 3 tháng, kèm cứng khớp buổi sáng và giảm đau khi vận động [6]. Công trình này ghi nhận việc khai thác kỹ 5 yếu tố trên mang lại độ nhạy tới 95% và độ đặc hiệu 85% trong chẩn đoán phân biệt viêm cột sống dính khớp [6].
Tuy nhiên, trên thực tế cộng đồng, rất nhiều người mang bệnh mà không hề hay biết. Một khảo sát quy mô lớn năm 1980 đã phát bảng câu hỏi cho 10.150 công nhân tại một khu công nghiệp (59% là nam giới) và thu về 2.892 phiếu trả lời [7]. Trong số 1.880 người (chiếm 65% người trả lời) báo cáo có tiền sử đau lưng, có 124 người hội tụ đủ 5 đặc điểm của đau lưng do viêm nêu trên và 367 người có 4 trên 5 đặc điểm [7]. Khi đánh giá mù phim chụp X-quang khung chậu của 342 người có triệu chứng, các nhà khoa học phát hiện 16 trường hợp (gồm 12 nam giới) mắc viêm cột sống dính khớp xác định (viêm khớp cùng chậu độ III, độ IV hoặc độ II có kèm gen HLA B27) [7]. Đáng chú ý, chỉ duy nhất 1 người trong số 16 bệnh nhân này biết mình mắc bệnh từ trước, dù đa số đã từng đi khám ở cả cơ sở y tế lẫn ngoài y tế [7].
Biểu hiện đau cũng có sự khác biệt giữa hai giới. Một nghiên cứu năm 1994 phân tích đặc điểm đau trên 99 bệnh nhân viêm cột sống dính khớp (62 nam, 37 nữ) từ 17 đến 70 tuổi ở các giai đoạn viêm khớp cùng chậu khác nhau [5]. Kết quả cho thấy cứng khớp thắt lưng buổi sáng là triệu chứng bắt buộc phải có, và cơn đau chiếm ưu thế tuyệt đối vào lúc nghỉ ngơi (cả ban đêm lẫn ban ngày) [5]. Ở phụ nữ, cường độ đau thường dữ dội hơn, tính chất âm ỉ và khu trú ở vùng bẹn, bụng dưới hoặc khớp mu [5]. Cơn đau còn có xu hướng lan xuống đùi và cẳng chân ở một hoặc cả hai bên trong thời gian ngắn hoặc kéo dài, đồng thời dễ bị kích phát bởi yếu tố thời tiết và sự nghỉ ngơi [5].
Hiểu lầm phổ biến khiến người trẻ dễ bị chẩn đoán nhầm
Sai lầm lớn nhất của người có thói quen tập thể thao hoặc lao động chân tay là luôn nghĩ đau lưng do chấn thương cơ học. Y văn từng ghi nhận báo cáo ca bệnh năm 2014 về một nam vận động viên trẻ tuổi bị đau khớp cùng chậu mạn tính [2]. Ban đầu, bệnh nhân bị chẩn đoán nhầm là mất vững và rối loạn chức năng khớp cùng chậu, sau đó lại bị chẩn đoán là gãy xương do mỏi (stress fracture) tại khớp cùng chậu [2].
Phải đến khi làm các xét nghiệm chuyên sâu hơn, bác sĩ mới xác định anh mắc bệnh lý cột sống huyết thanh âm tính và chẩn đoán xác định viêm cột sống dính khớp [2]. Trường hợp này là lời cảnh tỉnh cho cả người bệnh lẫn thầy thuốc: ngay cả ở những người rèn luyện thể lực thường xuyên, cơn đau lưng dai dẳng buổi sáng vẫn có thể là bệnh lý thấp khớp chứ không đơn thuần là căng cơ hay chấn thương thể thao [2].
Ai cần đặc biệt cảnh giác với cơn đau lưng sáng sớm?
Viêm cột sống dính khớp chủ yếu tấn công nam giới trẻ tuổi, phổ biến nhất trong độ tuổi từ 15 đến 30, hoặc khởi phát ở người dưới 40 tuổi [2], [6]. Tuy nhiên, phụ nữ và trẻ em vẫn có nguy cơ mắc bệnh [4].
Ở phụ nữ và trẻ em, bệnh đôi khi không bắt đầu bằng đau lưng mà khởi phát âm thầm ở các khớp ngoại vi (như khớp tay, chân), hoặc hiếm gặp hơn là biểu hiện đầu tiên bằng một đợt viêm mống mắt cấp tính gây đỏ, đau mắt [4]. Do đó, bất kỳ ai dưới 40 tuổi có cơn đau lưng âm ỉ kéo dài trên 3 tháng, đau tăng khi nghỉ và giảm khi vận động đều cần đi khám chuyên khoa Cơ Xương Khớp để tầm soát [6].
Những người có bệnh nền dạ dày, gan, thận hoặc đang dùng thuốc điều trị khác cần tuyệt đối thận trọng, phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thuốc giảm đau, kháng viêm nào. Bài viết chỉ cung cấp thông tin tham khảo, hoàn toàn không thay thế cho chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Cách xử trí và kiểm soát đau lưng đúng hướng trong đời sống
Khi đã được bác sĩ chẩn đoán xác định viêm cột sống dính khớp, người bệnh hoàn toàn có thể giữ mức độ tàn phế ở mức tối thiểu và có tuổi thọ gần như bình thường nếu tuân thủ phác đồ điều trị sớm [8]. Hai trụ cột quan trọng nhất trong kiểm soát bệnh là dùng thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) theo đơn và duy trì vật lý trị liệu, vận động thể chất kịp thời [8].
Thuốc kháng viêm không steroid giúp ức chế phản ứng viêm tại khớp, cắt cơn đau và giảm độ cứng khớp, từ đó tạo điều kiện để người bệnh thực hiện được các bài tập thể dục [4]. Trong nhóm thuốc này, hoạt chất indomethacin giữ vị trí quan trọng [4]. Ở ca bệnh nam vận động viên năm 2014, sau khi được bác sĩ chuyên khoa thấp khớp kê đơn uống indomethacin hàng ngày kết hợp lộ trình quay lại chạy bộ, nhảy và nâng tạ từ từ, bệnh nhân đã hết đau hoàn toàn trong vòng 4 tuần [2]. Sau 1 năm theo dõi, người này gần như không còn triệu chứng và làm việc bình thường trong môi trường lao động nhẹ [2]. Bên cạnh đó, dạng thuốc indomethacin giải phóng kéo dài với hệ thống liều 12 giờ cho phép chỉ cần uống 1 đến 2 lần mỗi ngày, giúp người bệnh tuân thủ điều trị dễ dàng hơn [4].
Trong sinh hoạt hàng ngày, thay vì nằm lì trên giường khi thấy đau lưng buổi sáng, người bệnh nên thực hiện các động tác khởi động nhẹ nhàng ngay khi thức dậy để làm mềm khớp [8]. Cần tránh nằm nghỉ tĩnh tại quá lâu vào ban ngày và giữ ấm cơ thể khi thời tiết thay đổi, vì đây là hai yếu tố trực tiếp làm cơn đau bùng phát và lan rộng xuống chân [5].
Đau lưng khi mới ngủ dậy không phải lúc nào cũng là hệ quả vô hại của một giấc ngủ sai tư thế. Việc lắng nghe cơ thể để nhận biết dấu hiệu cứng khớp kéo dài trên 30 phút và cơn đau giảm đi khi vận động sẽ giúp bạn phân biệt sớm bệnh lý viêm cột sống với căng cơ thông thường [1]. Hãy chủ động thăm khám chuyên khoa khi cơn đau kéo dài để bảo vệ sự linh hoạt của cột sống và duy trì chất lượng cuộc sống lâu dài [4].
