Đau mỏi cơ bắp không rõ nguyên nhân có thể là dấu hiệu thiếu vitamin D?

Nhiều người thường thức dậy với cảm giác ê ẩm khắp bắp chân, mỏi vai gáy hoặc đau nhức dọc các bắp thịt mà không rõ lý do. Tình trạng này hay bị gạt đi như một hệ quả thông thường của việc ngồi sai tư thế, thay đổi thời tiết hay căng thẳng kéo dài trong công việc.

Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện đại cho thấy những cơn đau mỏi cơ bắp âm ỉ kèm theo cảm giác nhanh mỏi sức hoàn toàn có thể là tín hiệu cảnh báo của tình trạng thiếu hụt vitamin D trong cơ thể. Khi lượng vitamin quan trọng này sụt giảm, hệ thống cơ xương khớp không chỉ mất đi sự hỗ trợ vững chắc mà bản thân các sợi cơ cũng chịu những biến đổi bất lợi.

Cơ chế tác động của vitamin D lên tế bào cơ bắp

Từ lâu, người ta vẫn mặc định vitamin D chỉ tham gia cố định canxi tạo xương. Thực tế, thụ thể tiếp nhận vitamin D (VDR) hiện diện trực tiếp ngay trong các mô và tế bào cơ xương ^[1]. Khi vitamin D gắn vào thụ thể này, nó tham gia điều hòa hàng loạt quá trình sao chép gen liên quan đến sự phân chia và biệt hóa của các tế bào cơ bắp ^[1].

Các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm trên dòng tế bào cơ xương C2C12 ghi nhận cả hai dạng 25OHD và dạng hoạt tính 1,25(OH)(2)D đều tác động phụ thuộc liều lượng lên sự biểu hiện của thụ thể VDR ^[1]. Tế bào cơ cũng tự vận hành hệ thống nội tiết vitamin D tại chỗ với sự tham gia của các enzyme chuyên trách như CYP24A1 và CYP27B1 ^[1]. Khi có mặt vitamin D hoạt tính, quá trình sinh trưởng của sợi cơ được điều tiết thông qua việc kìm hãm gen myc và cyclin-D1, đồng thời gia tăng các yếu tố bắt giữ chu kỳ tế bào như protein Rb và ATM ^[1].

Đáng chú ý, dạng hoạt tính của vitamin D còn làm giảm biểu hiện của myostatin – một chất vốn có vai trò ức chế sự phát triển kích thước cơ bắp – xuống còn 0,2 lần ^[1]. Nhờ đó, kích thước thiết diện ngang của các ống cơ có thể tăng lên gấp 1,8 lần dưới điều kiện nuôi cấy thực nghiệm ^[1]. Khi thiếu hụt vitamin D hoặc mất thụ thể VDR, quá trình sinh học này bị xáo trộn, dẫn đến hiện tượng teo sợi cơ và làm suy giảm chức năng vận động ^[1].

Các triệu chứng lâm sàng thường gặp qua nghiên cứu

Trên thực tế lâm sàng, các biểu hiện của thiếu hụt vitamin D ở người trưởng thành diễn ra rất đa dạng nhưng thường tập trung rõ rệt nhất ở nhóm cơ và khớp. Một nghiên cứu mô tả cắt ngang công bố năm 2020 tiến hành trên 481 bệnh nhân tại một bệnh viện tuyến cuối ở Kathmandu, Nepal đã làm rõ tỷ lệ xuất hiện các triệu chứng này ^[2].

Kết quả cho thấy có 78 bệnh nhân, chiếm tỷ lệ 16,2%, bị thiếu hụt vitamin D ở mức độ nghiêm trọng ^[2]. Trong nhóm thiếu hụt nghiêm trọng này, có tới 75,6% người biểu hiện các triệu chứng bất thường ra bên ngoài ^[2]. Triệu chứng phổ biến hàng đầu là cảm giác dễ mệt mỏi, ghi nhận ở 56,4% bệnh nhân ^[2]. Kế tiếp là tình trạng đau mỏi cơ toàn thân với tỷ lệ 52,6% ^[2]. Tình trạng chuột rút cơ bắp xuất hiện ở 47,4% người bệnh và đau nhức xương khớp chiếm 44,9% ^[2]. Một số trường hợp thiếu hụt nghiêm trọng còn có thêm biểu hiện rụng tóc ^[2].

Ở nhóm 257 bệnh nhân bị thiếu hụt vitamin D mức độ nhẹ hơn, tỷ lệ có triệu chứng là 65,8% ^[2]. Trong đó, cảm giác mệt mỏi xuất hiện ở 55,6% người, chuột rút cơ chiếm 36,6%, đau mỏi cơ toàn thân chiếm 32,7% và đau nhức xương khớp là 29,6% ^[2]. Tính chung trên toàn bộ 335 người bị thiếu hụt vitamin D ở cả hai mức độ, có 68,05% xuất hiện triệu chứng lâm sàng ^[2]. Tần suất gặp phải các cơn đau cơ và chuột rút cao hơn rõ rệt ở những người có nồng độ vitamin D trong máu tụt xuống mức rất thấp ^[2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra tỷ lệ thiếu vitamin D nói chung lên tới 69,6%, phổ biến hơn ở nữ giới với 54,6% so với 14,97% ở nam giới, và tập trung nhiều nhất ở độ tuổi từ 66 đến 75 ^[2].

Tuy nhiên, mối tương quan giữa triệu chứng và nồng độ vitamin D không phải lúc nào cũng đồng nhất ở mọi quần thể. Một nghiên cứu tiến hành vào tháng 9 năm 2012 trên 776 bệnh nhân chăm sóc ban đầu tại Đức cho thấy tỷ lệ thiếu vitamin D dưới 50 nmol/l là 45,1% và thiếu nghiêm trọng dưới 30 nmol/l là 9,8% ^[3]. Khi đánh giá bằng thang điểm nhìn visual analogue scale (0-10), các nhà nghiên cứu nhận thấy mức độ thiếu hụt vitamin D tương quan có ý nghĩa thống kê với tình trạng yếu cơ với giá trị p = 0,04 ^[3]. Bệnh nhân thiếu vitamin D cũng báo cáo tình trạng mệt mỏi (p = 0,02) và yếu cơ (p = 0,09) thường xuyên hơn nhóm không thiếu, dù thang điểm đau cơ xương khớp không cho thấy sự khác biệt rõ rệt ^[3]. Giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế cắt ngang và thực hiện tại một thời điểm nhất định trong năm ^[3].

Cơn đau cơ ở người dùng thuốc hạ mỡ máu statin

Mối liên hệ giữa vitamin D và chứng đau mỏi cơ bắp càng thể hiện rõ nét hơn ở những người đang sử dụng thuốc điều chỉnh lipid máu nhóm statin. Đau cơ là tác dụng phụ thường gặp nhất khiến nhiều người bệnh phải ngừng thuốc statin ^[4]. Bản thân tình trạng thiếu vitamin D đã được chứng minh là một nguyên nhân gây đau cơ và việc bù đắp lại lượng thiếu hụt này giúp làm biến mất các triệu chứng ở cơ ^[4].

Một nghiên cứu hồi cứu thực hiện trên 64 bệnh nhân được đo nồng độ 25-hydroxyvitamin D khi đang dùng statin cho thấy việc bổ sung vitamin D đem lại hiệu quả cải thiện rõ rệt ^[4]. Trong số 21 bệnh nhân thiếu vitamin D từng bị đau cơ dữ dội đến mức không dung nạp được statin, có 15 người đồng ý dùng lại thuốc sau khi đã được bù đủ vitamin D ^[4]. Kết quả có tới 14 người hoàn toàn không còn triệu chứng đau cơ và một người chỉ bị đau nhẹ ở mức chấp nhận được, vượt xa tỷ lệ dung nạp tự nhiên không qua điều trị với p = 0,01 ^[4]. Nghiên cứu cũng theo dõi đa hình gen SLCO1B1*5 – yếu tố làm tăng nguy cơ đau cơ lên gấp ba lần – nhưng nhận thấy nguy cơ từ biến thể gen này không làm thay đổi hiệu quả đáp ứng với vitamin D ^[4]. Giới hạn của công trình nằm ở cỡ mẫu hồi cứu còn tương đối nhỏ ^[4].

Để củng cố thêm mối liên hệ này, một nghiên cứu cắt ngang năm 2019 đã khảo sát 1.210 bệnh nhân đang điều trị bằng statin, chia thành nhóm 287 người có triệu chứng cơ bắp (SAMS) và nhóm 923 người đối chứng không có triệu chứng ^[5]. Kết quả ghi nhận mối liên quan đáng kể giữa tình trạng thiếu hoặc không đủ vitamin D với các triệu chứng cơ do statin ^[5]. Ngưỡng nồng độ vitamin D huyết thanh dưới 30 nmol/L đạt độ nhạy 77% và độ đặc hiệu 63,4% trong việc xác định các triệu chứng cơ bắp ở người dùng thuốc ^[5]. Về cơ chế sinh hóa, statin ức chế men HMG-CoA reductase, qua đó làm giảm tổng hợp cholesterol và gián tiếp làm giảm tiền chất 7-dehydrocholesterol cần thiết để da tạo vitamin D dưới ánh nắng ^[5].

Dẫu vậy, các chuyên gia y tế vẫn giữ thái độ thận trọng. Một tổng quan tài liệu hệ thống xuất bản năm 2011 trên cơ sở dữ liệu PubMed nhấn mạnh rằng mặc dù các nghiên cứu cắt ngang cho thấy bù vitamin D có thể đảo ngược tình trạng đau cơ do statin, số lượng và chất lượng nghiên cứu tổng thể thời điểm đó vẫn còn hạn chế ^[6]. Do đó, việc tự ý bổ sung vitamin D dự phòng cho mọi trường hợp dùng statin khi chưa có bằng chứng thiếu hụt trong máu là chưa đủ cơ sở khoa học khuyến cáo ^[6].

Yếu cơ, suy giảm lực kẹp và vai trò của phospho

Không dừng lại ở cảm giác nhức mỏi bề mặt, sự thiếu hụt vitamin D còn trực tiếp làm suy giảm sức mạnh cơ bắp và cấu trúc sợi cơ từ bên trong. Một công trình nghiên cứu công bố năm 2015 đã tiến hành so sánh những con chuột bị loại bỏ thụ thể vitamin D (VDRKO) và những con chuột bị gây thiếu hụt vitamin D qua khẩu phần ăn ^[7].

Kết quả cho thấy cả hai nhóm chuột này đều bị suy giảm đáng kể lực cầm nắm so với nhóm chuột đối chứng khỏe mạnh ^[7]. Tình trạng yếu cơ tiến triển tăng dần theo độ tuổi và theo thời gian bị thiếu hụt dinh dưỡng ^[7]. Phân tích mô học cơ bắp chỉ ra các sợi cơ ở chuột thiếu thụ thể VDR có kích thước nhỏ hơn hẳn và xuất hiện hiện tượng tăng số lượng nhân tế bào bất thường ^[7]. Đồng thời, nồng độ phân tử ức chế myostatin trong cơ tứ đầu đùi tăng lên hơn hai lần, cùng với sự gia tăng của chất chỉ điểm teo cơ MuRF1 ở nhóm chuột thiếu vitamin D ^[7]. Các nhà khoa học cũng phát hiện sự suy giảm hoạt động của các gen mã hóa cho kênh vận chuyển canxi mạng nội cơ tương (Serca), giải thích tại sao lực cơ bắp bị yếu đi rõ rệt ^[7].

Bên cạnh tổn thương tại sợi cơ, hiện tượng yếu cơ do thiếu vitamin D còn liên quan mật thiết đến sự cân bằng các chất điện giải trong cơ thể, đặc biệt là phospho. Một nghiên cứu trên động vật năm 2010 đã tạo mô hình chuột thiếu vitamin D nghiêm trọng trong 16 tuần bằng chế độ ăn tinh chế ^[8]. Các phép đo lực co cơ, thời gian co đỉnh và thời gian hồi phục cho thấy lực cơ bị giảm sút nghiêm trọng khi tình trạng thiếu vitamin D đi kèm với hạ phospho trong máu ^[8].

Đáng chú ý, chỉ trong vòng 2 ngày sau khi nồng độ phospho máu được điều chỉnh về mức bình thường, sức mạnh cơ bắp của chuột đã hồi phục hoàn toàn ^[8]. Ngược lại, nếu duy trì canxi và phospho huyết thanh ở mức chuẩn thì dù chuột có bị thiếu hụt vitamin D, tình trạng yếu cơ vẫn không xuất hiện ^[8]. Đồng thời, tình trạng hạ canxi đơn thuần kèm thiếu vitamin D không gây ra yếu cơ ^[8]. Điều này chứng minh rằng sự sụt giảm phospho máu đóng vai trò cốt lõi trong các than phiền về yếu cơ ở bệnh nhân thiếu vitamin D ^[8].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là hễ bị đau mỏi bắp thịt thì lập tức mua vitamin D liều cao về uống để tự điều trị. Cần nhớ rằng đau mỏi cơ có thể xuất phát từ hàng chục nguyên nhân khác nhau như căng cơ cơ học, viêm khớp, thiếu ngủ, thiếu nước hoặc tác dụng phụ của thuốc. Việc bổ sung bừa bãi khi nồng độ vitamin D trong máu vẫn đang bình thường không mang lại lợi ích giảm đau rõ ràng ^[6].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm vitamin D chỉ ảnh hưởng đến xương của trẻ nhỏ hay người già bị loãng xương. Như các dữ liệu đã chứng minh, vitamin D trực tiếp chi phối quá trình tạo sợi cơ, kích thước khối cơ và chức năng co bóp thông qua hệ thụ thể VDR [1, 8]. Việc bỏ qua kiểm tra vitamin D ở người trưởng thành bị đau nhức toàn thân dễ khiến tình trạng kéo dài dai dẳng không rõ căn nguyên.

Nhóm người nào nên thận trọng?

Những người đang sử dụng thuốc hạ mỡ máu statin mà xuất hiện đau cơ, cứng cơ hoặc mệt mỏi cần đi khám kiểm tra nồng độ 25(OH)D trong máu thay vì tự ý bỏ thuốc hạ lipid [2, 4]. Bác sĩ chuyên khoa sẽ đánh giá xem triệu chứng này có liên quan đến việc thiếu vitamin D hay không để đưa ra phác đồ điều chỉnh phù hợp [2, 6].

Những người cao tuổi, phụ nữ, người làm việc hoàn toàn trong nhà hoặc người có chế độ dinh dưỡng nghèo nàn là những đối tượng có tỷ lệ thiếu hụt vitamin D rất cao ^[2]. Khi nhóm này xuất hiện tình trạng yếu cơ, chuột rút hoặc giảm lực cầm nắm, việc tầm soát chỉ số vi chất huyết thanh là hết sức cần thiết [3, 8].

Tuy nhiên, người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm vitamin D liều cao mà không có sự chỉ định và theo dõi xét nghiệm định kỳ từ nhân viên y tế.

Ứng dụng thực tế bảo vệ sức khỏe cơ bắp

Để duy trì nồng độ vitamin D hợp lý, cơ thể cần sự kết hợp hài hòa giữa tiếp xúc ánh sáng tự nhiên và chế độ dinh dưỡng đa dạng. Nguồn vitamin D nội sinh được tổng hợp tự nhiên ở da khi tiếp xúc với tia cực tím từ ánh nắng mặt trời, sau đó đi qua gan và thận để chuyển hóa thành dạng hoạt tính có tác dụng sinh học ^[5].

Về mặt ăn uống, nên ưu tiên các thực phẩm chứa vitamin D như cá béo, trứng và các sản phẩm tăng cường. Khi chế biến, cần nhớ vitamin D tan trong chất béo, do đó nên sử dụng kèm một lượng nhỏ dầu thực vật hoặc chất béo lành mạnh để hỗ trợ hấp thu qua đường tiêu hóa ^[5]. Đồng thời, chế độ ăn cần cung cấp đầy đủ phospho và canxi thông qua các loại đậu, hạt và rau xanh để đảm bảo cơ bắp có đủ nguyên liệu duy trì lực co bóp ổn định [5, 8].

Nếu các cơn đau mỏi cơ bắp, chuột rút hoặc cảm giác nhanh kiệt sức vẫn kéo dài dù đã nghỉ ngơi đầy đủ, người bệnh nên chủ động đến các cơ sở y tế để xét nghiệm máu kiểm tra nồng độ vitamin D và nhận tư vấn điều trị an toàn từ bác sĩ.