Nhiều người có thói quen thức dậy với cảm giác họng khô khốc, nuốt nước bọt thấy đau nhói hoặc rát buốt khó chịu. Tình trạng này rất phổ biến, thường khiến chúng ta nghĩ ngay đến việc cơ thể bị thiếu nước sau một đêm dài hay do nằm phòng điều hòa lạnh. Tuy nhiên, cảm giác đau rát này cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo của bệnh lý trào ngược axit từ dạ dày lên vùng họng.
Nếu bạn chỉ bị khô rát nhẹ và cảm giác này dịu đi gần như ngay lập tức sau khi uống một ly nước ấm, nguyên nhân phần lớn chỉ là do thiếu nước hoặc thở bằng miệng khi ngủ. Ngược lại, nếu cơn đau họng kéo dài dai dẳng, đi kèm cảm giác vướng víu, đắng miệng hoặc cần phải hắng giọng liên tục, thủ phạm rất có thể là trào ngược dạ dày thực quản hoặc trào ngược họng thanh quản.
Cơ chế khiến cổ họng khô rát do thiếu nước ban đêm
Trong suốt giấc ngủ kéo dài từ 6 đến 8 tiếng, cơ thể không được dung nạp thêm chất lỏng nhưng quá trình bài tiết qua hơi thở và tuyến mồ hôi vẫn diễn ra liên tục. Khi cơ thể không được cấp đủ nước vào ban ngày, lượng nước bọt tiết ra trong đêm sẽ giảm sút đáng kể. Nước bọt đóng vai trò như một lớp màng bôi trơn tự nhiên, bảo vệ niêm mạc hầu họng khỏi ma sát và vi khuẩn.
Khi khoang miệng và hầu họng thiếu độ ẩm, lớp niêm mạc mỏng manh bao phủ phía sau vòm họng sẽ bị khô lại và căng rát. Tình trạng này càng trở nên trầm trọng hơn ở những người có thói quen ngáy, nghẹt mũi do viêm xoang hoặc ngủ há miệng. Luồng không khí liên tục đi trực tiếp qua miệng mà không qua đường lọc ẩm của mũi sẽ làm bốc hơi toàn bộ lớp dịch nhầy mỏng, khiến các tế bào biểu mô họng bị kích ứng trực tiếp.
Tuy nhiên, tổn thương do thiếu nước đơn thuần thường chỉ mang tính cơ học và bề mặt. Niêm mạc họng trong trường hợp này không bị viêm loét sâu hay phù nề nghiêm trọng. Khi bạn thức dậy, hớp từng ngụm nước ấm và cử động nuốt vài lần, độ ẩm nhanh chóng được tái lập, các mô họng mềm mại trở lại và cảm giác rát buốt thường sẽ biến mất chỉ sau 15 đến 30 phút.
Bản chất trào ngược họng thanh quản và trào ngược dạ dày
Khác hoàn toàn với tình trạng thiếu nước, cảm giác đau rát do trào ngược xuất phát từ sự tấn công hóa học của axit và các enzym tiêu hóa lên niêm mạc đường hô hấp. Trào ngược họng thanh quản là thuật ngữ y khoa chỉ tình trạng dịch dạ dày trào ngược lên và dẫn đến các triệu chứng không điển hình ở đường hô hấp tiêu hóa trên [1]. Tình trạng này xảy ra khi các thành phần chứa trong dạ dày vượt qua cơ thắt thực quản trên để xâm nhập trực tiếp vào vùng hầu họng và thanh quản [2].
Trào ngược họng thanh quản là bệnh lý gây viêm niêm mạc vùng thanh hầu và đường hô hấp trên do các chất dịch trong dạ dày trào ngược vượt qua giới hạn của thực quản [3]. Niêm mạc thực quản vốn có lớp màng bảo vệ tương đối khỏe để chống chọi với axit, nhưng niêm mạc vùng thanh quản và họng lại vô cùng mỏng manh. Tổn thương ở niêm mạc thanh quản có thể là kết quả của sự trào ngược dịch dạ dày tá tràng, xảy ra sau một đợt trào ngược đơn lẻ hoặc diễn tiến thành đợt mạn tính [4].
Cơ chế bệnh sinh của tình trạng này rất phức tạp, được cho là liên quan đến cả cơ chế trào ngược trực tiếp gây tổn thương mô lẫn các cơ chế phản xạ thần kinh của cơ thể [3]. Khi dịch dạ dày chứa axit clohydric và men pepsin tiếp xúc với biểu mô thanh quản, nó phá vỡ hàng rào tế bào, gây viêm sưng mô học [5]. Tình trạng viêm này tạo ra những cơn đau rát sâu, âm ỉ và không thể biến mất chỉ bằng việc uống nước lọc thông thường.
Dấu hiệu nhận biết đau họng do trào ngược và khô họng
Để phân biệt giữa hai tình trạng này, người bệnh cần chú ý kỹ tới các triệu chứng đi kèm và thời gian cơn đau thuyên giảm trong ngày. Với người bị thiếu nước hoặc khô họng do ngủ há miệng, cảm giác rát buốt mang tính bề mặt, họng khô khốc nhưng không kèm theo đờm đặc hay cảm giác vướng víu. Sau khi uống nước ấm, súc miệng hoặc đánh răng, cổ họng sẽ nhanh chóng dễ chịu và giọng nói không bị thay đổi.
Ngược lại, các biểu hiện của trào ngược họng thanh quản rất đa dạng và dễ nhầm lẫn. Bệnh nhân thường gặp các triệu chứng như khàn tiếng mạn tính, cảm giác có khối vướng ở cổ họng, đau họng, ho mạn tính, hen suyễn và co thắt thanh quản kịch phát [1]. Thậm chí, trào ngược còn gây ra cảm giác có dị vật trong họng, khó nuốt, chảy dịch mũi sau, ứ đọng đờm nhầy quá mức và liên tục phải hắng giọng [6].
Một điểm khác biệt mang tính then chốt là bệnh nhân trào ngược họng thanh quản hoàn toàn có thể không hề xuất hiện triệu chứng ợ nóng [6]. Nhiều người lầm tưởng rằng phải có cảm giác nóng rát xương ức hay ợ chua mới là trào ngược, nhưng trên thực tế dịch axit có thể âm thầm bốc lên vùng họng trong đêm. Mô hình trào ngược cũng có sự khác nhau: trào ngược dạ dày thực quản điển hình thường xảy ra nhiều hơn ở tư thế nằm vào ban đêm hoặc trong giấc ngủ, trong khi trào ngược họng thanh quản lại thường diễn ra vào ban ngày ở tư thế đứng [2]. Do đó, người bệnh có thể vừa chịu tác động của trào ngược đêm gây đau họng lúc sáng sớm, vừa chịu tác động trào ngược ngày gây hắng giọng liên tục.
Các nghiên cứu y khoa về nguyên nhân đau họng kéo dài
Nghiên cứu y học đã chỉ ra rằng các bệnh lý trào ngược chiếm một tỷ lệ rất lớn trong số những người tìm kiếm sự chăm sóc y tế vì các vấn đề về họng. Ước tính có tới 15% tổng số lượt bệnh nhân đến khám tại các phòng khám chuyên khoa tai mũi họng là bắt nguồn từ các biểu hiện của trào ngược họng thanh quản [4]. Con số này cho thấy trào ngược là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây kích ứng thanh quản kéo dài mà người bệnh thường bỏ qua.
Một nghiên cứu mô tả cắt ngang kéo dài trong 3 năm, từ tháng 1 năm 2014 đến tháng 12 năm 2016, được thực hiện trên 1.580 bệnh nhân bị đau họng mạn tính kéo dài trên 12 tuần dù đã dùng các thuốc điều trị thông thường, tại một viện đào tạo chăm sóc cấp ba ở miền Đông Ấn Độ [7]. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra các nguyên nhân phổ biến nhất gây ra tình trạng đau họng mạn tính lần lượt là viêm amidan - họng mạn tính, rối loạn trào ngược dạ dày thực quản, viêm tuyến dưới hàm và rối loạn trào ngược họng thanh quản [7]. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng ghi nhận các nguyên nhân khác như dị ứng, rối loạn tâm thần, xơ hóa dưới niêm mạc miệng, các bệnh nội khoa phối hợp như đái tháo đường, suy giáp, hội chứng tăng urê máu hay viêm khớp [7]. Trong nhóm bệnh nhân này, tỷ lệ nữ giới hơi cao hơn nam giới với tỷ lệ nữ trên nam là 1,25; đồng thời có khoảng 39% người bệnh hút thuốc lá mạn tính và 31% nghiện rượu [7].
Trào ngược họng thanh quản phổ biến đến mức nó được xem là một yếu tố căn nguyên đơn độc hoặc đồng yếu tố phát triển của nhiều rối loạn đường hô hấp tiêu hóa trên [5]. Tổn thương do bệnh lý này có thể liên quan đến các tổn thương mô bệnh học thực thể đặc hiệu, chẳng hạn như sự hình thành các u hạt ở mỏm thanh âm [5]. Thậm chí, vi khuẩn Helicobacter pylori cũng đã được tìm thấy ở nhiều vị trí thuộc đường hô hấp trên, bao gồm cả niêm mạc thanh quản và vùng liên phễu ở những người có bệnh cảnh liên quan [2].
Giới hạn chẩn đoán và những sai lầm thường gặp
Mặc dù trào ngược là nguyên nhân phổ biến, việc chẩn đoán bệnh lý này trên lâm sàng không hề đơn giản. Việc xác định chẩn đoán đòi hỏi bác sĩ phải khai thác bệnh sử thật chính xác, có thể kết hợp nội soi họng thanh quản bằng ống mềm cũng như tiến hành đo pH thực quản và họng lưu động [1]. Trong đó, phương pháp đo pH lưu động 24 giờ sử dụng hai đầu dò được xem là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán trào ngược họng thanh quản [2].
Tuy nhiên, các triệu chứng lâm sàng của trào ngược họng thanh quản lại không đặc hiệu và hình ảnh tổn thương trên thanh quản không phải lúc nào cũng tương quan chặt chẽ với mức độ nặng của triệu chứng mà bệnh nhân cảm nhận [6]. Trên thực tế khám chữa bệnh, chẩn đoán trào ngược họng thanh quản thường được đưa ra chủ yếu dựa vào các triệu chứng than phiền của bệnh nhân cùng các dấu hiệu thực thể như phù nề và sung huyết đỏ ở thanh quản [4].
Chính vì các biểu hiện như đỏ thanh quản, phù nề hay dày niêm mạc thanh quản sau rất hay gặp nên các bác sĩ tai mũi họng và bác sĩ đa khoa thường có xu hướng kê đơn thuốc chống trào ngược theo kinh nghiệm cho người bệnh [8]. Thế nhưng y văn hiện nay vẫn chưa hoàn toàn thống nhất, và có rất ít thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên tiến cứu chứng minh hiệu quả tuyệt đối của thực hành điều trị thử nghiệm này [8]. Các triệu chứng như ho, khàn tiếng hay rát họng hoàn toàn có thể bắt nguồn từ bệnh dị ứng, hen phế quản hoặc hội chứng rối loạn phát âm do căng cơ [8]. Nếu chỉ vội vàng quy kết mọi triệu chứng khó chịu ở cổ họng vào buổi sáng cho trào ngược, người bệnh có thể phải điều trị không cần thiết và làm chậm trễ việc phát hiện các bệnh lý tiềm ẩn khác [8].
Ai nên thận trọng khi bị đau rát họng buổi sáng?
Cảm giác đau rát họng vào buổi sáng tưởng chừng vô hại nhưng có thể là dấu hiệu cảnh báo cần thăm khám y tế cẩn trọng ở nhiều nhóm đối tượng. Những người làm việc cần sử dụng giọng nói liên tục như giáo viên, ca sĩ, nhân viên tư vấn cần hết sức cảnh giác vì tình trạng viêm trào ngược kéo dài có thể dẫn đến tổn thương cấu trúc dây thanh như u hạt mỏm thanh âm [5].
Những người có thói quen hút thuốc lá mạn tính và lạm dụng rượu bia cũng cần đặc biệt lưu tâm. Nghiên cứu thực tế cho thấy tỷ lệ người bị đau họng mạn tính có hút thuốc lên tới 39% và uống rượu chiếm 31% [7]. Các chất kích thích này vừa làm giảm trương lực cơ thắt thực quản khiến axit dễ trào ngược ban đêm, vừa trực tiếp đốt cháy và gây teo niêm mạc họng, khiến tình trạng viêm loét họng buổi sáng trở nên nặng nề hơn.
Ngoài ra, những người mắc các bệnh lý nền chuyển hóa mạn tính như đái tháo đường, suy giáp hoặc các bệnh khớp cũng thuộc nhóm có tỷ lệ cao mắc chứng đau họng kéo dài [7]. Nếu triệu chứng đau họng buổi sáng kéo dài trên 12 tuần không thuyên giảm dù đã uống nhiều nước và dùng các viên ngậm làm dịu họng, người bệnh không nên chủ quan tự ý mua thuốc uống mà cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để nội soi kiểm tra toàn diện [7].
Hướng dẫn chăm sóc và khắc phục thực tế mỗi ngày
Nếu bạn nghi ngờ tình trạng đau rát họng mỗi sáng xuất phát từ thói quen sinh hoạt và thiếu nước, việc điều chỉnh lối sống có thể đem lại hiệu quả cải thiện nhanh chóng. Hãy đảm bảo uống đủ nước rải đều trong cả ngày, tránh để dồn uống quá nhiều nước ngay sát giờ đi ngủ vì có thể gây đầy bụng và tăng nguy cơ trào ngược ban đêm. Đặt một máy tạo độ ẩm trong phòng ngủ nếu bạn thường xuyên bật điều hòa hoặc máy sưởi, đồng thời tập thói quen thở bằng mũi để bảo vệ niêm mạc họng.
Đối với những trường hợp nghi ngờ hoặc được chẩn đoán mắc trào ngược họng thanh quản, chiến lược can thiệp cần kết hợp chặt chẽ giữa thay đổi lối sống, sử dụng thuốc và can thiệp ngoại khoa khi cần thiết [3]. Bệnh nhân cần điều chỉnh chế độ ăn uống như: không ăn tối quá muộn, tránh ăn trong vòng 3 tiếng trước khi đi ngủ, hạn chế tối đa thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ chua cay, cà phê và sô-cô-la. Kê cao đầu giường khoảng 10-15 cm khi ngủ cũng giúp trọng lực giữ axit nằm yên trong dạ dày.
Về mặt y khoa, phác đồ điều trị phổ biến hiện nay đối với bệnh nhân có biểu hiện trào ngược thanh quản là điều trị theo kinh nghiệm bằng thuốc ức chế bơm proton uống 2 lần mỗi ngày trong thời gian từ 1 đến 2 tháng [4]. Việc sử dụng thuốc ức chế axit bằng nhóm ức chế bơm proton trong thời gian dài được xem là trụ cột chính trong điều trị bệnh lý này [2]. Nếu bệnh nhân không đáp ứng với phác đồ này, các bác sĩ sẽ phải đánh giá lại để tìm các nguyên nhân gây kích thích thanh quản khác ngoài trào ngược [4]. Đối với những trường hợp trào ngược nặng, phẫu thuật tạo nếp gấp đáy vị nội soi có thể được xem xét và mang lại hiệu quả cao nhất ở những người từng có đáp ứng tốt với thuốc ức chế axit [4].
Đau rát họng vào mỗi sáng sớm có thể chỉ là phản ứng tạm thời của cơ thể khi thiếu nước, nhưng cũng có thể là biểu hiện che giấu của hội chứng trào ngược axit đường hô hấp. Việc lắng nghe cơ thể, nhận diện chính xác các dấu hiệu đi kèm và chủ động đi khám chuyên khoa tai mũi họng sẽ giúp bạn tìm ra đúng nguyên nhân để điều trị dứt điểm, bảo vệ toàn diện cho cổ họng và giọng nói của mình.
