Cảm giác đầy bụng, ậm ạch khó tiêu vùng thượng vị là phiền toái mà rất nhiều người từng gặp phải sau những bữa ăn nhiều đạm hoặc khi làm việc căng thẳng. Đa số thường tặc lưỡi bỏ qua, tự mua vài liều men tiêu hóa hoặc thuốc giảm tiết axit về uống vì nghĩ đó chỉ là rối loạn tiêu hóa thông thường. Tuy nhiên, nếu tình trạng đầy bụng kéo dài nhiều tuần và bắt đầu đi kèm hiện tượng sụt cân không chủ đích, đây không còn là chuyện sinh hoạt đơn thuần mà có thể là tín hiệu cảnh báo tổn thương nghiêm trọng tại đường tiêu hóa trên.
Câu trả lời dứt khoát cho thắc mắc này là: người bệnh cần đến bệnh viện thực hiện nội soi thực quản - dạ dày - tá tràng càng sớm càng tốt khi đầy bụng đi kèm sụt cân hoặc xuất hiện các dấu hiệu báo động khác. Khó tiêu ở người trưởng thành có thể do nguyên nhân chức năng lành tính, nhưng sự góp mặt của sụt cân là một trong những "cờ đỏ" quan trọng nhất để sàng lọc bệnh lý ác tính, đòi hỏi phải quan sát trực tiếp niêm mạc ống tiêu hóa nhằm không bỏ sót các tổn thương nguy hiểm [1], [2].
Hiểu đúng về khó tiêu và dấu hiệu "cờ đỏ"
Khó tiêu chưa qua thăm dò là thuật ngữ y khoa chỉ những người có biểu hiện đau tức hoặc khó chịu tái diễn ở vùng bụng trên nhưng chưa thực hiện các xét nghiệm hay nội soi để loại trừ viêm loét và ung thư dạ dày [1], [3]. Tại châu Á, tỷ lệ người mắc chứng khó tiêu chưa qua thăm dò dao động trong khoảng từ 8% đến 30% [1]. Khi tiến hành chẩn đoán sâu hơn, đa phần bệnh nhân thuộc nhóm khó tiêu chức năng, song có khoảng 30% đến 40% thực sự mang các tổn thương thực thể [1].
Khó tiêu chức năng là tình trạng bệnh nhân có đầy đủ cảm giác trướng tức, no sớm, nóng rát thượng vị nhưng niêm mạc đường tiêu hóa hoàn toàn không có tổn thương cấu trúc khi quan sát qua máy nội soi [1], [4]. Ngược lại, khó tiêu do nguyên nhân thực thể xuất phát từ các vết loét, viêm teo niêm mạc, polyp hoặc các khối u biểu mô tuyến [1], [4]. Do các triệu chứng lâm sàng giữa viêm dạ dày thông thường và khó tiêu chức năng có sự trùng lặp rất lớn—như ghi nhận trong một nghiên cứu khảo sát 9.125 bệnh nhân viêm dạ dày mạn tính tại Nhật Bản dựa trên tiêu chuẩn Rome III—việc phân biệt chỉ bằng cảm giác bên ngoài gần như bất khả thi [1].
Chính vì vậy, y học xây dựng danh mục các "dấu hiệu cảnh báo đỏ" (alarm features) nhằm nhận diện sớm những người có nguy cơ cao cần can thiệp nội soi ngay [1]. Các dấu hiệu này bao gồm: sụt cân ngoài ý muốn, nôn tái diễn hoặc dai dẳng, nuốt khó tăng dần, nuốt đau, chảy máu đường tiêu hóa, thiếu máu thiếu sắt không rõ nguyên nhân, sờ thấy khối u ở bụng hoặc hạch ngoại vi, vàng da, tiền sử gia đình có người mắc ung thư đường tiêu hóa trên, và khởi phát triệu chứng khi đã lớn tuổi [1], [4].
Cơ chế khiến sụt cân song hành cùng đầy bụng
Đầy bụng đơn thuần thường chỉ phản ánh sự chậm trễ trong việc làm rỗng dạ dày hoặc tăng nhạy cảm nội tạng của hệ thống thần kinh - tiêu hóa [1], [5]. Tuy nhiên, khi khối u ác tính hình thành ở thực quản hoặc dạ dày, nó có thể gây hẹp lòng ống tiêu hóa, cản trở thức ăn đi xuống, dẫn đến cảm giác mau no, ậm ạch kéo dài và nôn trớ [1], [2]. Khối u ở vùng tâm vị hoặc thực quản đặc biệt hay gây ra triệu chứng nuốt nghẹn và giảm thể trọng nhanh chóng [2].
Bên cạnh tắc nghẽn cơ học, bệnh lý ác tính tiến triển còn kích hoạt các phản ứng viêm toàn thân và làm thay đổi chuyển hóa năng lượng, khiến người bệnh bị mất cảm giác thèm ăn và teo cơ sụt cân dù lượng ăn vào chưa sụt giảm quá nhiều [4], [2]. Đồng thời, các tổn thương thực thể có thể gây rỉ máu vi thể kéo dài dẫn tới thiếu máu mạn tính, làm cơ thể suy nhược [1], [4]. Việc xuất hiện sụt cân song hành cùng chứng khó tiêu vì thế phản ánh cơ chế tiêu hao bệnh lý, vượt xa các rối loạn vận động dạ dày thông thường [2].
Các nghiên cứu nói gì về hiệu quả của nội soi tầm soát?
Nhiều công trình khoa học trên thế giới đã đánh giá giá trị của việc dùng dấu hiệu cảnh báo đỏ và tiêu chuẩn tuổi để chỉ định nội soi đường tiêu hóa trên:
Nghiên cứu quan sát tiền cứu công bố năm 2022 tại Ấn Độ thực hiện trên 294 bệnh nhân khó tiêu trong độ tuổi từ 18 đến 60 có ít nhất một dấu hiệu cảnh báo đỏ (bao gồm sụt cân không chủ đích, chán ăn, chảy máu tiêu hóa, thiếu máu, nôn dai dẳng, nuốt khó hoặc tiền sử gia đình) [4]. Kết quả nội soi cho thấy có 34,7% bệnh nhân có hình ảnh bình thường (khó tiêu chức năng), trong khi 65,3% có bệnh lý thực thể [4]. Đáng chú ý, trong số các bệnh nhân có tổn thương thực thể, có 49,6% toàn bộ nghiên cứu là tổn thương lành tính và có tới 15,6% tổng số bệnh nhân được chẩn đoán mắc bệnh lý ác tính đường tiêu hóa trên [4]. Nghiên cứu này khẳng định việc nội soi ở người dưới 60 tuổi mang dấu hiệu báo động đem lại giá trị phát hiện bệnh rất cao [4].
Một nghiên cứu hồi cứu tại Bệnh viện Đại học Quốc gia Đài Loan công bố năm 2005 theo dõi 17.894 bệnh nhân nội soi vì khó tiêu chưa thăm dò trong vòng 5 năm [6]. Các nhà nghiên cứu phát hiện 225 trường hợp ung thư dạ dày (tỷ lệ 12,6 ca trên 1.000 lượt nội soi), gồm 135 nam và 90 nữ [6]. Đáng lưu ý, có 13,7% bệnh nhân ung thư dưới 45 tuổi và 7,6% dưới 40 tuổi [6]. Trong 225 ca ung thư, 49,3% có biểu hiện dấu hiệu báo động, nhưng có tới 50,7% không hề có dấu hiệu báo động ngoài cảm giác khó tiêu đơn thuần [6]. Các tác giả tính toán rằng khoảng 5,3% số ca ung thư dạ dày sẽ bị bỏ sót nếu bỏ qua chỉ định nội soi ở những bệnh nhân dưới 45 tuổi không có dấu hiệu báo động [6].
Tại Thái Lan, một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2017 trên 3.926 bệnh nhân nội soi do triệu chứng khó tiêu đã ghi nhận 82 trường hợp (2,1%) mắc bệnh ác tính đường tiêu hóa trên [2]. Nghiên cứu đánh giá các dấu hiệu sụt cân, loạn sản và chảy máu tiêu hóa, cho thấy độ đặc hiệu và giá trị dự đoán âm tính của các dấu hiệu cảnh báo dao động từ 93,8% đến 99,8%, nhưng độ nhạy chỉ từ 11,6% đến 29,3% [2]. Nuốt nghẹn là dấu hiệu có giá trị dự đoán dương tính đạt 66,7% [2]. Các tác giả nhận định bệnh nhân ung thư thực quản và phần trên dạ dày có tỷ lệ xuất hiện triệu chứng báo động cao nhất, chủ yếu là sụt cân và nuốt nghẹn, đồng thời hai dấu hiệu này có mối liên quan rõ rệt với giai đoạn ung thư muộn [2].
Một nghiên cứu ở Nigeria năm 2019 khảo sát 159 ca nội soi dạ dày ở bệnh nhân khó tiêu (độ tuổi trung bình 47,8), ghi nhận 60,2% trường hợp có ít nhất một dấu hiệu cảnh báo [5]. Triệu chứng khó tiêu phổ biến nhất là đau/rát vùng thượng vị (75%), trong khi dấu hiệu cảnh báo thường gặp nhất là khó tiêu mới khởi phát ở người trên 45 tuổi (79%) và sụt cân không giải thích được (28,6%) [5]. Kết quả nội soi bình thường chiếm 26%, trong khi các tổn thương thường gặp là viêm dạ dày (49%) và loét dạ dày (17%) [5]. Chảy máu tiêu hóa trên, nôn dai dẳng và nuốt đau có tính đặc hiệu cao đối với các tổn thương thực thể có ý nghĩa [5].
Nghiên cứu tại châu Âu năm 2005 trên 215 bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến dạ dày mới chẩn đoán cho thấy có 128 người có triệu chứng khó tiêu [7]. Khi kết hợp hai tiêu chí tuổi trên 45 hoặc có triệu chứng báo động, chỉ có 2,3% bệnh nhân bị lọt khỏi chỉ định nội soi [7]. Tuy nhiên, nếu nâng ngưỡng tuổi lên trên 50 hoặc trên 55, tỷ lệ bệnh nhân ung thư bị bỏ sót chỉ định nội soi sẽ tăng lên lần lượt là 5,5% và 8,6% [7]. Trong số này, chỉ có 18 trường hợp là ung thư dạ dày giai đoạn sớm và 53 trường hợp ở giai đoạn có tiềm năng chữa khỏi [7].
Lợi ích và giới hạn của các dấu hiệu cảnh báo
Nội soi đường tiêu hóa trên mang lại nhiều lợi ích thiết thực: giúp loại trừ ung thư dạ dày, gia tăng sự an tâm và hài lòng của người bệnh, đồng thời làm giảm số lần phải tái khám ở tuyến chăm sóc ban đầu khi kết quả nội soi bình thường [1]. Dù vậy, một nghiên cứu tiền cứu năm 2012 phỏng vấn 60 bệnh nhân ung thư đường tiêu hóa trên cho thấy có tới 56 người mang triệu chứng báo động tại thời điểm chẩn đoán, nhưng chỉ có 8 người từng trải qua chứng khó tiêu trước khi xuất hiện dấu hiệu báo động [8]. Điều này chỉ ra rằng ung thư đường tiêu hóa trên ở giai đoạn sớm phần lớn không có triệu chứng rõ rệt [8].
Hạn chế lớn nhất của các dấu hiệu báo động là độ nhạy tương đối thấp đối với tổn thương giai đoạn sớm [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng khi các triệu chứng như sụt cân hay nuốt nghẹn đã biểu hiện rầm rộ, tổn thương ác tính thường đã tiến triển đến giai đoạn muộn hơn [2]. Ngược lại, dấu hiệu chảy máu đường tiêu hóa đôi khi giúp phát hiện ung thư ở giai đoạn sớm hơn [2]. Vì vậy, việc chỉ dựa vào triệu chứng lâm sàng đơn độc có thể làm chậm trễ thời điểm phát hiện khối u [3], [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi bị đầy bụng khó tiêu
Một sai lầm rất phổ biến là bệnh nhân tự ý sử dụng các đợt điều trị thuốc ức chế axit hoặc thuốc kháng sinh kéo dài mà không đi thăm khám [3]. Tại các quốc gia châu Á như Hàn Quốc, nơi tỷ lệ nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori và tỷ lệ ung thư dạ dày đều ở mức cao, các chuyên gia nhấn mạnh rằng chiến lược tự điều trị theo kinh nghiệm dài ngày không được khuyến khích vì có nguy cơ làm chậm trễ việc phát hiện ung thư dạ dày [3]. Chiến lược "xét nghiệm và điều trị H. pylori" đơn thuần mà không nội soi cũng không phù hợp cho bước tiếp cận ban đầu ở những vùng có dịch tễ ung thư cao [3].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng người trẻ tuổi không thể mắc bệnh lý ác tính dạ dày. Số liệu tại Đài Loan cho thấy có tới 13,7% bệnh nhân ung thư dạ dày dưới 45 tuổi và 7,6% dưới 40 tuổi [6]. Hơn một nửa số bệnh nhân ung thư trong nghiên cứu này không hề có các triệu chứng báo động rầm rộ mà chỉ biểu hiện chứng khó tiêu đơn thuần [6]. Điều này cho thấy sự chủ quan ở người trẻ tuổi có thể dẫn đến việc phát hiện bệnh ở giai đoạn muộn [6].
Hiểu lầm thứ ba là nội soi một lần bình thường thì vĩnh viễn không cần kiểm tra lại. Bệnh nhân khó tiêu chức năng thường có triệu chứng dai dẳng và có khoảng 9% bệnh nhân quay lại để thực hiện nội soi lần hai do các cảm giác khó chịu không dứt [1]. Mặc dù nội soi giúp trấn an tinh thần, người bệnh vẫn cần được theo dõi nếu tính chất cơn đau hoặc các biểu hiện toàn thân thay đổi [1].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm người có nguy cơ cao cần đi khám và nội soi sớm bao gồm:
- Người trên 50 tuổi mới xuất hiện triệu chứng khó tiêu lần đầu hoặc người trên 45 tuổi tại các vùng dịch tễ ung thư dạ dày cao [1], [6], [7]. Mốc tuổi trên 50 là yếu tố dự báo quan trọng cho sự hiện diện của bệnh lý thực thể [1].
- Người có người thân trực hệ (bố mẹ, anh chị em ruột) từng mắc ung thư đường tiêu hóa trên [1], [4].
- Người bị sụt cân không rõ nguyên nhân, giảm cân nhanh mà không do ăn kiêng hay tập luyện [1], [4], [2].
- Người có dấu hiệu nôn ói tái diễn, nôn kéo dài hoặc nôn ra máu, đi ngoài phân đen [1], [4], [5].
- Người có biểu hiện nuốt khó tăng dần, nuốt đau hoặc sờ thấy hạch bất thường, khối u vùng bụng [1], [5].
- Người được xét nghiệm phát hiện thiếu máu thiếu sắt không giải thích được nguyên nhân [1], [4], [8].
Bệnh nhân có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc chống đông, thuốc giảm đau chống viêm cần báo rõ cho bác sĩ trước khi tiến hành thủ thuật nội soi để được đánh giá cẩn trọng.
Ứng dụng thực tế và lời khuyên chăm sóc
Khi phát hiện triệu chứng đầy bụng kéo dài kèm theo hiện tượng sụt cân, người bệnh cần sắp xếp thời gian đến các cơ sở y tế có chuyên khoa tiêu hóa để được chỉ định nội soi thay vì tự ý mua thuốc uống cầm chừng [4], [3]. Bác sĩ nội soi có thể quan sát trực tiếp bề mặt niêm mạc, bấm sinh thiết làm giải phẫu bệnh nếu phát hiện tổn thương nghi ngờ hoặc xét nghiệm tìm vi khuẩn H. pylori [1], [3].
Trong sinh hoạt hàng ngày, để hỗ trợ hệ tiêu hóa hoạt động ổn định, người dân nên duy trì chế độ ăn uống khoa học: ăn đúng giờ, chia nhỏ các bữa ăn nếu thường xuyên có cảm giác no sớm, nhai kỹ và hạn chế thực phẩm quá nhiều dầu mỡ hay cay nóng. Tuyệt đối không tự ý uống các loại thuốc giảm đau, kháng viêm nhóm NSAIDs kéo dài mà không có chỉ định y khoa vì chúng làm tăng nguy cơ tổn thương niêm mạc dạ dày. Khi gặp bất kỳ triệu chứng tiêu hóa bất thường nào kéo dài trên 2 tuần, việc tham vấn bác sĩ chuyên khoa luôn là bước đi an toàn và cần thiết nhất.
Tóm lại, đầy bụng khó tiêu là chứng bệnh rất hay gặp nhưng sự xuất hiện của dấu hiệu sụt cân là lời cảnh báo không được phép lơ là [1], [2]. Nội soi đường tiêu hóa trên kịp thời chính là biện pháp đáng tin cậy giúp phân định rõ ràng giữa rối loạn chức năng lành tính và các tổn thương thực thể nguy hiểm, bảo vệ sức khỏe một cách chủ động và hiệu quả nhất [1], [4].
