Đi bộ ngoài trời là thói quen rèn luyện quen thuộc của nhiều người dân vào sáng sớm hoặc chiều tối. Tuy nhiên, khi thời tiết chuyển lạnh và hanh khô, không ít người gặp phải cảm giác tức ngực, thở dốc, ho dai dẳng hoặc nghẹn đắng họng chỉ sau một đoạn đường ngắn. Nhiều người tự hỏi liệu vận động vừa phải như đi bộ trong nền nhiệt thấp có đủ để kích hoạt cơn co thắt phế quản hay không.
Câu trả lời là có, việc đi bộ dưới trời lạnh có thể làm tăng nguy cơ co thắt đường thở, đặc biệt ở người có cơ địa nhạy cảm, hen suyễn hoặc bệnh phổi mạn tính. Mức độ co thắt phế quản phụ thuộc mật thiết vào độ lạnh, độ khô của không khí và nhịp thở của người tập.
Phản xạ đường thở khi tiếp xúc khí lạnh khô
Khi hít thở trong môi trường bình thường, khoang mũi và vùng hầu họng đóng vai trò như chiếc điều hòa tự nhiên, làm ấm và bù ẩm cho luồng khí trước khi đi sâu vào phế quản. Dù vậy, khi nhiệt độ môi trường giảm xuống dưới mức 0 độ C, luồng khí lạnh có thể dẫn tới các triệu chứng suy giảm chức năng hô hấp [1]. Nếu người tập đi bộ nhanh hoặc thở dốc, khối lượng không khí lưu thông qua phế quản tăng cao, vượt quá khả năng sưởi ấm tự nhiên của niêm mạc mũi.
Nghiên cứu cho thấy tình trạng vận động ở nhiệt độ dưới -15 độ C làm khô và lạnh đường dẫn khí của phổi, từ đó gây ra hiện tượng co thắt phế quản do gắng sức (EIB) và làm khởi phát các triệu chứng hô hấp [1]. Sự kích thích của không khí tương đối lạnh và khô lên các thụ thể đường thở trên chính là yếu tố kích hoạt phản ứng co thắt phế quản [2]. Thêm vào đó, việc làm lạnh vùng da mặt khi toàn bộ cơ thể tiếp xúc với nhiệt độ -17 độ C cũng có thể gây ra phản xạ co thắt đường dẫn khí thông qua cơ chế phản xạ thần kinh trên da mặt [3].
Không chỉ gây co hẹp cơ học, không khí lạnh khô còn tác động trực tiếp lên lớp tế bào biểu mô lót đường thở. Khi tập luyện trong điều kiện lạnh khô ở 4 độ C và độ ẩm tương đối 37%, hoạt động tăng thông khí làm tổn thương tạm thời lớp biểu mô đường hô hấp, làm tăng lượng protein CC16 đào thải qua nước tiểu ở các đối tượng vận động [4].
Bằng chứng khoa học về tác động của nhiệt độ thấp
Các nghiên cứu lâm sàng đã phân tích chi tiết phản ứng hô hấp ở các nhóm đối tượng và điều kiện môi trường khác nhau nhằm làm rõ bản chất của hiện tượng này.
Nghiên cứu năm 2020 trên 7 nam và 6 nữ vận động viên thể thao mùa đông khỏe mạnh đã đánh giá chức năng phổi trong phòng môi trường ở -20 độ C và độ ẩm 46,2% [1]. Các đối tượng tham gia chạy thử nghiệm có và không có thiết bị trao đổi nhiệt ẩm (HME) [1]. Kết quả cho thấy khi không có thiết bị bảo vệ, dung tích sống gắng sức (FVC) giảm trung bình 5,9% và thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV1) giảm 4,2% rõ rệt nhất tại thời điểm 3 phút sau vận động [1]. Đồng thời, các đối tượng báo cáo xuất hiện nhiều triệu chứng hô hấp hơn khi đường thở không được che chắn làm ấm [1]. Nghiên cứu kết luận tập luyện cường độ cao trong không khí lạnh gây co thắt phế quản cấp tính thoáng qua và ho [1].
Một nghiên cứu công bố năm 1999 so sánh phản ứng phế quản trên 6 người trưởng thành mắc bệnh hen suyễn khi thực hiện bài tập đạp xe và chạy bộ trong 6 phút ở cường độ 80-85% nhịp tim tối đa [5]. Khi đạp xe hít thở không khí lạnh khô ở -18 độ C, lưu lượng đỉnh thở ra (PEF) giảm tới 19,4%, trong khi hít thở không khí ẩm ở nhiệt độ phòng (độ ẩm 60%) chỉ làm giảm 6,1% [5]. Ngược lại, không có sự khác biệt về mức độ co thắt phế quản giữa chạy bộ và đạp xe trong điều kiện phòng bình thường [5]. Các nhà khoa học kết luận độ ẩm và nhu cầu thông khí của luồng khí hít vào mới là yếu tố quyết định chính đến sự xuất hiện và mức độ co thắt phế quản, chứ không phải hình thức bài tập [5].
Nghiên cứu năm 2011 trên 21 vận động viên nam trẻ tuổi (gồm 10 người có tiền sử co thắt phế quản gắng sức) thực hiện bài tập 8 phút gần mức hiếu khí tối đa dưới hai điều kiện: lạnh khô (4 độ C, độ ẩm 37%) và ấm ẩm (25 độ C, độ ẩm 94%) [4]. Trong môi trường lạnh khô, hiện tượng co thắt phế quản xảy ra ở 8 vận động viên với mức giảm FEV1 tối đa trung bình là 18,1% [4]. Ngược lại, việc hít thở không khí ấm ẩm đã ngăn chặn hoàn toàn tình trạng co thắt này, khi mức giảm FEV1 chỉ còn 1,7% [4]. Nồng độ CC16 trong nước tiểu cũng tăng vọt sau bài tập lạnh khô ở tất cả các vận động viên, nhưng được giảm thiểu đáng kể khi hít thở khí ấm ẩm [4].
Nghiên cứu năm 1996 thực hiện trên 20 bệnh nhân mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) ổn định và 13 người khỏe mạnh [3]. Khi tiếp xúc toàn thân với nhiệt độ -17 độ C trong lúc thở mũi ở trạng thái nghỉ, phản xạ làm mát da mặt đã gây co thắt phế quản ở cả hai nhóm, làm giảm FEV1 lần lượt là 9,4% ở nhóm COPD và 10,3% ở nhóm khỏe mạnh [3]. Tuy nhiên, khi cho thở tăng thông khí không khí lạnh trong phòng ấm, hiện tượng co thắt phế quản chỉ xảy ra ở nhóm COPD (FEV1 giảm 8,0%), trong khi nhóm khỏe mạnh chỉ giảm không đáng kể 1,5% [3]. Giới hạn của các thử nghiệm này là thường mô phỏng trong phòng thí nghiệm môi trường với nhiệt độ âm sâu hoặc thông khí mức độ cao, do đó phản ứng thực tế khi đi bộ nhẹ ngoài trời tự nhiên có thể biến thiên tùy theo mức độ gió và cơ địa từng cá nhân.
Khó thở khi trời lạnh: Chưa hẳn do hen suyễn
Một hiện tượng phổ biến là nhiều người cảm thấy hụt hơi, thở rít và ho sặc khi đi bộ ngoài trời lạnh nên lầm tưởng bản thân mắc hen phế quản. Dù vậy, các cơ chế hô hấp khi gặp lạnh phức tạp hơn thế.
Nghiên cứu năm 2008 đã kiểm tra 11 bệnh nhân bị khó thở do gắng sức nhưng không có co thắt phế quản và 11 người khỏe mạnh làm đối chứng [6]. Sau khi vận động thử nghiệm trong buồng lạnh, các chỉ số phế dung kế ở nhóm bệnh nhân này vẫn không thay đổi [6]. Thay vào đó, độ nhạy cảm phản xạ ho với capsaicin tăng lên và phân áp CO2 cuối kỳ thở ra (end-tidal CO2) sụt giảm do hiện tượng tăng thông khí gây hạ thán khí máu (hypocapnia) [6].
Nghiên cứu này chỉ ra rằng triệu chứng khó thở do gắng sức trong không khí lạnh không phải lúc nào cũng là biểu hiện của hen suyễn [6]. Việc vội vã kết luận mắc hen suyễn do gắng sức cần được xem xét cẩn trọng nếu người bệnh không có bằng chứng khách quan về tình trạng co thắt phế quản trên kết quả đo phế dung [6].
Thời điểm bùng phát cơn co thắt phế quản
Nhiều người cho rằng phế quản chỉ co thắt sau khi đã hoàn thành buổi đi bộ và bước vào nhà nghỉ ngơi. Quan niệm này không hoàn toàn chính xác đối với các đối tượng có đường thở nhạy cảm.
Nghiên cứu năm 2011 theo dõi chức năng phổi của 33 trẻ em mắc hen suyễn (độ tuổi trung bình 12,3) trong bài tập vận động dưới tải 12 phút ở điều kiện không khí lạnh [7]. Kết quả cho thấy 19 trẻ xuất hiện co thắt phế quản gắng sức (FEV1 giảm trên 15%) [7]. Đáng chú ý, có tới 12 trong số 19 trẻ xuất hiện co thắt phế quản ngay trong lúc đang tập luyện (khoảng từ phút thứ 6 đến phút thứ 10, trung bình là 7,75 phút), chỉ có 7 trẻ xuất hiện triệu chứng sau khi dừng vận động [7].
Điều này chứng minh cơn co thắt đường thở có thể ập đến rất nhanh ngay giữa buổi đi bộ nếu cường độ vận động làm tăng nhịp thở trong nền nhiệt thấp [7]. Việc nhận biết các dấu hiệu sớm ngay khi đang sải bước là vô cùng quan trọng để dừng vận động kịp thời.
Ai cần đặc biệt thận trọng khi đi bộ trời lạnh?
Nhóm người mắc bệnh hen suyễn là đối tượng dễ tổn thương hàng đầu. Ở trẻ em bị hen, việc tăng thông khí hít thở qua đường miệng làm tăng mạnh phản ứng co thắt phế quản so với khi thở bằng mũi [2].
Nhóm bệnh nhân mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) cũng cần chú ý đặc biệt. Khi tiếp xúc với thời tiết lạnh -17 độ C, phản xạ từ việc làm lạnh da mặt hoặc hít luồng khí lạnh sâu có thể làm giảm thông khí phổi đáng kể [3]. Tuy nhiên, phản ứng ở nhóm bệnh nhân COPD khá đặc thù. Một nghiên cứu năm 1993 trên 19 bệnh nhân COPD ổn định cho thấy khi thở không khí lạnh (-13 độ C) trên máy đạp xe, công suất vận động tối đa tăng từ 37 W lên 46 W và cảm giác khó thở giảm nhẹ từ mức 4,6 xuống 4,1 điểm Borg so với thở khí phòng [8]. Cơ chế được giải thích là do không khí lạnh kích thích gây giảm thông khí tương đối [8]. Mặc dù vậy, nguy cơ co thắt đường thở do lạnh vẫn hiện hữu trên nhóm bệnh này khi gắng sức [3].
Vận động viên hoặc người có thói quen đi bộ nhanh, chạy bộ cường độ cao ngoài trời mùa đông cũng thuộc nhóm nguy cơ, bởi việc hít lượng lớn khí lạnh liên tục gây kích ứng và tổn thương niêm mạc [1, 6]. Người có bệnh nền hô hấp hoặc tim mạch luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu lịch tập luyện ngoài trời vào mùa lạnh.
Giải pháp thực tế bảo vệ đường thở khi vận động mùa lạnh
Để duy trì thói quen đi bộ rèn luyện sức khỏe mà không gây hại cho đường thở, người dân có thể áp dụng các biện pháp bảo vệ vật lý đã được khoa học kiểm chứng:
Che chắn đường thở và làm ấm không khí: Nghiên cứu khẳng định việc sử dụng thiết bị trao đổi nhiệt ẩm (HME) trong lúc vận động trời lạnh giúp bảo vệ chức năng phổi, làm tăng các chỉ số FEV1, FEF25%-75% và giảm rõ rệt các triệu chứng hô hấp so với khi không đeo [1]. Trong đời sống thường ngày, một chiếc khẩu trang dày hoặc khăn quàng len quấn quanh mũi miệng có tác dụng tương tự, giữ lại hơi ẩm và nhiệt độ từ khí thở ra để làm ấm luồng khí hít vào tiếp theo. Việc che phủ vùng mặt cũng ngăn ngừa kích thích thụ thể da mặt gây phản xạ co hẹp phế quản [3].
Tập thói quen thở bằng mũi: Hít thở qua mũi giúp ức chế phản ứng co thắt phế quản, trong khi thở bằng miệng làm tăng phản ứng này do không khí lạnh khô đi thẳng vào đường hô hấp dưới mà không được lọc ấm [2]. Khi đi bộ, hãy giữ tốc độ vừa phải để duy trì nhịp thở đều đặn bằng mũi.
Khởi động kỹ và điều chỉnh thời gian: Tránh đi bộ vào khung giờ nhiệt độ xuống thấp nhất như sáng sớm tinh sương hoặc đêm muộn. Nên đợi khi mặt trời lên, sương tan bớt. Trước khi ra ngoài, nên khởi động nhẹ nhàng trong nhà ấm để hệ tuần hoàn và hô hấp thích nghi dần. Nếu cảm thấy nhịp thở dồn dập, tức ngực hoặc xuất hiện cơn ho rũ rượi, cần giảm tốc độ, chuyển sang đi chậm và tìm nơi ấm áp kín gió để nghỉ ngơi.
Đi bộ dưới trời lạnh hoàn toàn có thể kích hoạt co thắt phế quản nếu cơ thể không được chuẩn bị chu đáo trước nền nhiệt thấp và không khí hanh khô. Tuy nhiên, không nhất thiết phải từ bỏ thói quen vận động hữu ích này. Việc lắng nghe cơ thể, duy trì thở mũi và trang bị khẩu trang giữ ấm đường thở sẽ giúp mỗi người bảo vệ lá phổi trọn vẹn trong suốt mùa đông.
