Dùng chung đũa muỗng rửa sơ sài ở quán vỉa hè có lây vi khuẩn HP dạ dày?

Nỗi lo vi khuẩn HP từ những đôi đũa, chiếc thìa quán bình dân

Tại các hàng quán vỉa hè quen thuộc, hình ảnh những ống đũa gỗ ẩm ướt hay xô nước rửa bát đục ngầu dùng đi dùng lại đã trở nên quen mắt với nhiều thực khách. Không ít người vừa gắp thức ăn vừa lo lắng liệu thói quen ăn uống bên ngoài với bát đũa chỉ được lau chùi qua loa có khiến mình nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) – thủ phạm gây đau dạ dày hay không.

Nỗi e ngại này hoàn toàn dễ hiểu khi các bệnh lý đường tiêu hóa ngày càng trở nên phổ biến trong cộng đồng. Vi khuẩn HP được biết đến là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến viêm loét và thậm chí là ung thư dạ dày ^[1]. Vậy dụng cụ ăn uống vệ sinh kém thực sự đóng vai trò thế nào trong chuỗi lây truyền của vi khuẩn này?

Dùng chung đũa muỗng rửa sơ sài: Nguy cơ lây HP đến đâu?

Theo các tài liệu y khoa, vi khuẩn HP chủ yếu lây truyền trực tiếp từ người sang người qua các con đường miệng - miệng, dạ dày - miệng hoặc phân - miệng ^[1]. Con người được xem là ổ chứa tự nhiên chính của loài vi khuẩn này ^[2].

Mặc dù đũa muỗng dính nước bọt của người nhiễm khuẩn về lý thuyết có thể trở thành vật trung gian, nhưng bằng chứng khoa học chỉ ra rằng việc dùng chung dụng cụ ăn uống không phải là yếu tố làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn một cách rõ rệt ^[3]. Nguồn lây chính thường bắt nguồn từ sự tiếp xúc gần gũi trong thời gian dài, đặc biệt là giữa các thành viên sống chung một gia đình ^{[1] [2]}.

Dù vậy, dụng cụ ăn uống rửa sơ sài trong điều kiện vệ sinh kém vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe đường ruột nói chung ^[1]. Môi trường ẩm ướt và thiếu vệ sinh tại các quán ăn vỉa hè có thể đóng vai trò phức tạp trong việc lan truyền các mầm bệnh qua đường tiêu hóa ^{[1] [4]}.

Vi khuẩn HP cư trú ở đâu và xâm nhập vào cơ thể thế nào?

Helicobacter pylori là một loại vi khuẩn vi hiếu khí Gram âm, có khả năng tồn tại và định cư tại lớp niêm mạc dạ dày của con người ^[1]. Tác nhân này lần đầu tiên được phân lập bởi hai nhà khoa học Warren và Marshall vào khoảng hơn 30 năm trước ^[4]. Cho đến nay, tình trạng nhiễm khuẩn này đã ảnh hưởng đến hơn một nửa dân số trên toàn cầu ^{[1] [4]}.

Các nhà nghiên cứu phân loại sự lây truyền từ người sang người thành các đường: phân - miệng, dạ dày - miệng, miệng - miệng và thậm chí là đường tình dục ^[4]. Trong đó, vi khuẩn đã được phát hiện trong các mẫu mảng bám răng và nước bọt của người bệnh ^{[5] [6]}. Việc vi khuẩn hiện diện trong khoang miệng có thể xuất hiện ngắt quãng, thường liên quan đến hiện tượng trào ngược dịch dạ dày - thực quản ^[6].

Bên cạnh con người, các nghiên cứu cũng ghi nhận sự hiện diện của HP trong mô dạ dày của một số loài động vật như cừu và bò, gợi ý khả năng chúng tham gia vào chuỗi truyền bệnh ^[4]. Vi khuẩn này cũng có thể tồn tại trong các mẫu thực phẩm như sữa, rau xanh và thịt, dù bằng chứng trực tiếp xác nhận vai trò lây truyền qua chuỗi thức ăn vẫn cần được nghiên cứu thêm ^[4].

Các nghiên cứu khoa học phát hiện điều gì về đường lây qua dụng cụ và ăn uống?

Để làm sáng tỏ bức tranh truyền bệnh của HP, nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới đã tiến hành khảo sát các nhóm dân cư và môi trường sống khác nhau.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2010 đã chỉ ra rằng tỷ lệ nhiễm HP có sự chênh lệch rất lớn giữa các khu vực ^[1]. Tỷ lệ này vượt quá 80% ở các vùng nông thôn đang phát triển, trong khi tại các khu đô thị phát triển chỉ dưới 40% ^[1]. Các yếu tố nguy cơ bao gồm điều kiện kinh tế xã hội kém, thói quen vệ sinh kém, thiếu nước uống sạch và thực phẩm chế biến không đảm bảo vệ sinh ^[1]. Ở các nước phát triển, sự lây truyền chủ yếu diễn ra giữa các cá nhân trong gia đình, trong khi ở vùng nông thôn đang phát triển, con đường lây truyền phức tạp hơn qua thực phẩm, nguồn nước bị ô nhiễm hoặc do trẻ tiếp xúc nhiều với người chăm sóc ngoài cha mẹ ^[1].

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2017 được thực hiện trên 166 người trưởng thành tại hai đô thị Viseu và Satao thuộc Bồ Đào Nha nhằm xác định các yếu tố liên quan đến nhiễm HP thông qua xét nghiệm hơi thở 13C-urea ^[2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm khuẩn không liên quan đến việc sử dụng rượu, thuốc lá, cà phê hay các thói quen ăn kiêng ^[2]. Tuy nhiên, nhiễm HP lại có mối liên quan đáng kể với việc ít rửa tay trước khi đi vệ sinh (với p = 0,02) và thói quen sử dụng nước giếng tiêu dùng (với p = 0,05) ^[2]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng sự tiếp xúc gần gũi trong gia đình, đặc biệt giữa mẹ và con hoặc giữa anh chị em ruột, là con đường lây nhiễm chính ^[2].

Đáng chú ý, một nghiên cứu cắt ngang tại thành phố Karaganda thuộc Kazakhstan trên 369 người bệnh ngoại trú đã kiểm tra trực tiếp mối liên hệ giữa dụng cụ ăn uống và vi khuẩn HP ^[3]. Các bệnh nhân được đánh giá qua bảng câu hỏi có cấu trúc, xét nghiệm hơi thở urease và nội soi dạ dày ^[3]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ nhiễm HP trong mẫu nghiên cứu là 27,64%, gắn liền với các tổn thương như viêm trợt hang vị, loét dạ dày và loét tá tràng ^[3]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu không tìm thấy sự khác biệt nào về việc dùng chung dụng cụ ăn uống giữa nhóm người bị nhiễm và nhóm không bị nhiễm vi khuẩn ^[3]. Quy mô gia đình và tình trạng xã hội trong nghiên cứu này cũng không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[3].

Nghiên cứu về lây truyền ở trẻ em công bố năm 2004 cũng khẳng định HP hầu hết được thu nhận từ thời thơ ấu và tiến triển mạn tính ^[7]. Vì không có ổ chứa tự nhiên nào ngoài con người được xác định có ý nghĩa quan trọng, việc lây lan từ người sang người gần như chắc chắn là phương thức chính ^[7]. Hầu hết những người mang vi khuẩn đều không có triệu chứng lâm sàng ^[7].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu năm 1995 và 2014 cho thấy vi khuẩn có thể cư trú trong mảng bám răng và nước bọt, khiến việc lây truyền qua nước bọt từ thời thơ ấu trở thành khả năng cao ^{[5] [8]}. Những bệnh nhân có vi khuẩn HP trong khoang miệng cũng có nguy cơ tái phát nhiễm trùng dạ dày cao hơn sau điều trị ^[5].

Lợi ích và khoảng trống của các bằng chứng khoa học hiện nay

Các nghiên cứu đã đem lại cái nhìn sâu sắc, giúp giải tỏa nỗi ám ảnh rằng chỉ cần vô tình chạm vào một chiếc đũa rửa chưa sạch là sẽ lập tức mắc bệnh dạ dày. Bằng chứng thực tế cho thấy sự lây nhiễm đòi hỏi nhiều yếu tố thuận lợi hơn, điển hình là sự phơi nhiễm kéo dài và tiếp xúc thân mật trong sinh hoạt thường nhật ^{[7] [2]}.

Tuy vậy, giới khoa học vẫn đối mặt với nhiều rào cản. Việc phân lập và nuôi cấy vi khuẩn HP ngoài môi trường nội soi rất khó khăn, tạo ra trở ngại lớn cho việc hiểu rõ các mô hình dịch tễ học ^[8]. Rất nhiều đặc điểm sinh thái học của vi khuẩn vẫn chưa được giải thích trọn vẹn và mang tính suy đoán ^[8].

Dù ADN của HP đã được phát hiện trong các mẫu thực phẩm hay nước, việc xác định liệu các phần tử này có đủ khả năng gây nhiễm bệnh qua đường ăn uống thực tế hay không vẫn chưa có đủ bằng chứng trực tiếp khẳng định ^{[1] [4]}.

Những hiểu lầm phổ biến về việc lây nhiễm vi khuẩn HP

Nhiều người lầm tưởng rằng vi khuẩn HP lây lan mạnh nhất tại các quán ăn công cộng qua bát đũa. Thực tế, dữ liệu khoa học cho thấy ổ chứa vi khuẩn tự nhiên hầu như chỉ nằm ở con người, và môi trường lây nhiễm chính là nội bộ gia đình qua việc chăm sóc trẻ nhỏ hoặc chia sẻ không gian sống cọ xát thường xuyên ^{[7] [2]}. Việc dùng chung thìa đũa trong cộng đồng không cho thấy sự khác biệt về tỷ lệ mắc bệnh trong nghiên cứu cụ thể ^[3].

Một ngộ nhận khác là cứ ăn phải thức ăn dầu mỡ hay uống rượu bia là nguyên nhân làm lây nhiễm vi khuẩn. Nghiên cứu quan sát chỉ ra rằng các yếu tố như rượu, thuốc lá hay cà phê không có mối liên hệ trực tiếp với sự hiện diện của vi khuẩn HP trong cơ thể ^[2].

Nhiều người cũng nghĩ rằng người nhiễm vi khuẩn HP đều sẽ có triệu chứng đau dạ dày tức thì. Trên thực tế, phần lớn những người mang vi khuẩn trong niêm mạc dạ dày hoàn toàn không biểu hiện triệu chứng gì ra bên ngoài ^[7].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt cẩn trọng?

Dù cơ chế lây truyền qua dụng cụ ăn uống chưa cho thấy sự khác biệt rõ rệt ^[3], các biện pháp kiểm soát vệ sinh vẫn cần được đặt lên hàng đầu ở một số nhóm đối tượng dễ bị tổn thương.

Trẻ nhỏ là đối tượng có nguy cơ thu nhận vi khuẩn cao nhất trong vòng đời ^[7]. Sự tiếp xúc gần gũi giữa cha mẹ, người chăm sóc và trẻ em là con đường xâm nhập chủ yếu của vi khuẩn ^{[1] [2]}. Do đó, các gia đình có trẻ nhỏ cần đặc biệt chú ý đến thói quen mớm cơm, thổi nguội thức ăn hoặc dùng chung thìa với trẻ ^{[1] [8]}.

Những người đang mắc bệnh nha chu hoặc có mảng bám răng dày cũng cần cẩn trọng. Vi khuẩn HP tồn tại trong khoang miệng có thể khiến tình trạng khó tiêu kéo dài hoặc làm tăng nguy cơ tái phát sau khi đã hoàn thành phác đồ điều trị triệt căn đường ruột ^[5].

Người dân sống tại các khu vực sử dụng nguồn nước giếng chưa qua xử lý hoặc nơi có điều kiện vệ sinh kém cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao ^{[1] [2]}.

Giải pháp bảo vệ đường tiêu hóa khi đi ăn bên ngoài

Để bảo vệ sức khỏe khi sử dụng dịch vụ ăn uống tại các quán ăn bình dân, thực khách nên chủ động áp dụng các thói quen vệ sinh đơn giản nhưng hiệu quả.

Nên lựa chọn những cơ sở ăn uống có nguồn nước sạch và khu vực rửa dọn khô ráo. Việc tiêu thụ nước uống hợp vệ sinh và thực phẩm được chuẩn bị sạch sẽ là yếu tố quan trọng giúp ngăn ngừa các mầm bệnh truyền nhiễm ^{[1] [4]}.

Thực hiện rửa tay sạch sẽ bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. Nghiên cứu đã chứng minh hành vi vệ sinh tay kém gắn liền với sự gia tăng nguy cơ nhiễm vi khuẩn HP ^[2].

Khi đi ăn ngoài, bạn có thể tự chuẩn bị khăn giấy sạch để lau khô đũa muỗng trước khi sử dụng, hoặc mang theo dụng cụ cá nhân nếu cơ sở ăn uống không đảm bảo điều kiện làm sạch. Chú ý duy trì vệ sinh răng miệng hằng ngày để hạn chế các ổ tích tụ vi khuẩn tiềm tàng trong nước bọt và mảng bám ^[5].

Tóm lại, việc dùng chung đũa muỗng rửa sơ sài tại quán vỉa hè không phải là con đường lây truyền vi khuẩn HP chủ yếu theo các bằng chứng khoa học hiện có ^[3]. Tuy nhiên, việc duy trì thói quen ăn chín, uống sôi và giữ gìn vệ sinh cá nhân luôn là nền tảng vững chắc để bảo vệ hệ tiêu hóa khỏi nhiều nguồn bệnh khác nhau. Nếu xuất hiện các dấu hiệu đau thượng vị hay khó tiêu kéo dài, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn điều trị phù hợp, không nên tự ý dùng thuốc.