Nhiều nam giới tìm đến các sản phẩm bổ sung testosterone hoặc chất tăng đồng hóa (anabolic androgenic steroids - AAS) với mong muốn tăng cơ nhanh chóng và cải thiện sức bền khi tập luyện. Tuy nhiên, việc đưa các chất kích thích tố sinh dục ngoại sinh vào cơ thể mà không theo chỉ định y khoa có thể để lại nhiều hệ lụy cho sức khỏe sinh sản. Một trong những câu hỏi thường gặp nhất tại các phòng khám nam khoa là liệu thói quen này có dẫn đến teo tinh hoàn hay không.
Câu trả lời ngắn gọn theo y học là có. Lạm dụng testosterone và các hợp chất đồng hóa ngoại sinh có thể ức chế nặng nề hệ thống nội tiết tự nhiên, dẫn tới suy giảm sản xuất tinh trùng, làm giảm kích thước cơ quan sinh dục và thậm chí gây vô sinh [1].
Cơ chế phản hồi âm tính lên trục hạ đồi - tuyến yên
Bình thường, chức năng sinh sản và sản xuất hormone của nam giới chịu sự điều hòa chặt chẽ bởi trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục [1]. Vùng hạ đồi tiết hormone kích thích tuyến yên tiết ra hai hormone hướng sinh dục quan trọng là LH (luteinizing hormone) và FSH (follicle-stimulating hormone) [2]. Hai tín hiệu này kích thích tinh hoàn sản sinh testosterone tự nhiên và duy trì quá trình sinh tinh [1, 8].
Khi đưa testosterone hoặc các chất dẫn xuất tổng hợp (AAS) từ bên ngoài vào cơ thể, nồng độ androgen trong máu tăng vọt [2, 8]. Hiện tượng này kích hoạt cơ chế phản hồi âm tính (negative feedback) ngược trở lại vùng hạ đồi và tuyến yên [2]. Tuyến yên lập tức nhận tín hiệu rằng cơ thể đã "thừa" hormone, dẫn đến việc cắt giảm hoặc ngừng tiết LH và FSH [2].
Hậu quả là tinh hoàn bị mất đi tín hiệu kích thích thường nhật [2]. Nồng độ testosterone nội tại trong tinh hoàn giảm sút, kéo theo sự thoái hóa biểu mô mầm và làm mất chức năng tế bào Leydig [1, 6]. Khi các tế bào sản xuất hormone và các ống sinh tinh không còn hoạt động, kích thước của tinh hoàn sẽ thu nhỏ dần, dẫn đến tình trạng teo tinh hoàn và không có tinh trùng trong tinh dịch [1, 6].
Bằng chứng y học về tổn thương tinh hoàn và sinh sản
Mối nguy hiểm của việc lạm dụng testosterone và chất đồng hóa đã được ghi nhận trong rất nhiều báo cáo y khoa và phân tích tổng quan:
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2023 rà soát tài liệu trên các cơ sở dữ liệu quốc tế như SCOPUS, PubMed, Google Scholar và Web of Sciences tính đến ngày 31 tháng 12 năm 2021 [3]. Trong số 66 tài liệu được xác định, 62 bài báo khoa học đã được chọn để phân tích [3]. Báo cáo ghi nhận tỷ lệ dùng steroid dao động từ 14% ở vận động viên trẻ đến 30-75% ở vận động viên chuyên nghiệp hoặc thể hình [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng các chất này gây teo tinh hoàn và không có tinh trùng (azoospermia), hội chứng này được gọi là "suy sinh dục do steroid đồng hóa" [3]. Dữ liệu thực nghiệm trên động vật trong nghiên cứu này cũng chứng minh các chu kỳ AAS gây phá hủy tế bào Leydig và làm teo tinh hoàn [3].
Báo cáo tổng kết y khoa năm 2014 về bảo tồn chức năng sinh sản chỉ ra rằng việc sử dụng testosterone ngoại sinh ở nam giới bình thường có thể làm teo biểu mô mầm và ức chế sinh tinh, dẫn đến tình trạng không có tinh trùng sau 10 tuần dùng [4]. Tình trạng teo tinh hoàn không hề hiếm gặp, phản ánh sự suy giảm đồng thời cả quá trình sinh tinh lẫn chức năng của tế bào Leydig [4]. Nghiên cứu cũng cảnh báo khoảng 4% đến 10% nam giới có vấn đề sinh tinh từ trước khi dùng hormone có thể rơi vào tình trạng mất tinh trùng vĩnh viễn [4].
Một báo cáo y khoa năm 2017 về hội chứng suy sinh dục do lạm dụng steroid đồng hóa nhấn mạnh rằng việc ức chế tuyến yên tiết gonadotropin gây ra teo tinh hoàn, rối loạn sinh tinh và trục trặc đời sống tình dục [5]. Biểu hiện lâm sàng của hội chứng này rất khó phân biệt với suy tuyến sinh dục do nguyên nhân thực thể nếu người bệnh không khai báo trung thực tiền sử dùng chất đồng hóa [5].
Nghiên cứu mô bệnh học năm 2018 mô tả trường hợp một người đàn ông lạm dụng steroid đồng hóa liều cao dẫn đến suy sinh dục thứ phát [6]. Kết quả khám nghiệm ghi nhận tinh hoàn bị teo nhỏ với hơn 30% xơ hóa nhu mô, quá trình sinh tinh hoàn toàn biến mất và số lượng tế bào Leydig chỉ còn rất ít khi kiểm tra hóa mô miễn dịch, tương ứng với nồng độ testosterone trong huyết thanh đo được ở mức rất cao 109,8 nmol/L [6].
Nghiên cứu thực nghiệm năm 2013 kiểm tra độc tính sinh sản trên chuột trưởng thành khi tiêm steroid đồng hóa nandrolone decanoate trong 2 tuần (theo sau là 2 tuần hồi phục) ghi nhận sự sụt giảm thể tích tinh hoàn, giảm chiều dài ống sinh tinh, giảm số lượng và khả năng di động của tinh trùng [2]. Khi thử nghiệm với hỗn hợp AAS (gồm nandrolone decanoate, metenolone acetate và dromostanolone) tiêm dưới da 1 lần mỗi tuần trong 6 tuần, nghỉ 4 tuần rồi tiếp tục 6 tuần, mô bệnh học cho thấy tinh hoàn bị tổn thương thực thể rõ rệt, giảm số lượng tế bào Sertoli, tế bào Leydig và tinh trùng [2].
Lợi ích y khoa và giới hạn của các bằng chứng
Testosterone là hormone chính của nam giới, đóng vai trò sống còn trong biệt hóa giới tính, sinh tinh và phát triển đặc tính sinh dục nam [1]. Trong y học, liệu pháp thay thế androgen được chỉ định có kiểm soát cho những trường hợp thiểu năng sinh dục có triệu chứng [1]. Chất đồng hóa AAS cũng có chỉ định điều trị một số bệnh lý cụ thể như thiếu máu kháng trị, phù mạch di truyền, ung thư vú hay tình trạng suy kiệt [2].
Tuy nhiên, việc sử dụng các chất này ở liều cực cao (gấp 10 đến 100 lần liều điều trị) nhằm tăng cơ bắp là hành vi lạm dụng nguy hiểm [2]. Các bằng chứng khoa học cho thấy rõ cơ chế tổn thương, nhưng thời gian phục hồi lại biến thiên rất lớn giữa từng cá thể [1, 2]. Chất lượng tinh trùng có thể hồi phục ở phần lớn trường hợp sau 4 tháng ngừng sử dụng, nhưng các tác động tiêu cực lên sinh tinh có thể mất tới 3 năm mới biến mất hoàn toàn [3]. Ở nam giới bình thường, các chỉ số có thể bật tăng trở lại sau 6-18 tháng, nhưng quá trình này thường kéo dài, có thể mất hơn 1 năm và không phải lúc nào cũng hồi phục nguyên vẹn [1, 5, 6].
Những hiểu lầm thường gặp của người tập thể hình
Nhiều người lầm tưởng rằng testosterone là hormone nam nên nạp càng nhiều thì chức năng đàn ông càng mạnh mẽ. Trên thực tế, testosterone ngoại sinh đóng vai trò như một biện pháp tránh thai ở nam giới do triệt tiêu tín hiệu sản xuất tinh trùng tự nhiên [4].
Một số người cho rằng chỉ cần bổ sung testosterone tự nhiên hoặc các dẫn xuất dạng uống, bôi thì không ảnh hưởng đến tinh hoàn. Bất kỳ dạng testosterone hay chất đồng hóa ngoại sinh nào khi vào máu đạt nồng độ cao đều kích hoạt cơ chế phản hồi âm tính lên tuyến yên [2, 8]. Ngoài ra, việc lạm dụng kéo dài còn gây stress oxy hóa, hủy hoại DNA của tinh trùng, làm gia tăng tỷ lệ tinh trùng dị dạng và gây rối loạn chức năng tình dục [1, 2].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nam giới trong độ tuổi sinh sản và có kế hoạch sinh con trong tương lai tuyệt đối không tự ý sử dụng testosterone hay steroid tăng cơ [1, 6]. Nam giới có chất lượng tinh trùng kém từ trước càng có nguy cơ vô sinh không thể hồi phục nếu tiếp xúc với các chất này [4].
Bên cạnh đó, lạm dụng testosterone và AAS còn gây nguy hại nghiêm trọng cho hệ tim mạch và tâm thần, làm thay đổi tâm trạng, gây hành vi hung hăng, nổi mụn, rụng tóc và chứng vú to ở nam giới [1, 7, 8]. Những người có tiền sử bệnh tim mạch hoặc rối loạn tâm lý cần tránh xa các sản phẩm kích thích tăng cơ trôi nổi [1, 7].
Áp dụng thực tế và lời khuyên y tế
Để tăng cơ bắp an toàn, người tập luyện cần tập trung vào việc tập kháng lực có kế hoạch, bổ sung dinh dưỡng cân đối với đủ đạm từ thực phẩm tự nhiên và duy trì lối sống lành mạnh thay vì tìm đến hormone tăng đồng hóa.
Đối với những người đã lỡ lạm dụng testosterone hoặc steroid, bước quan trọng đầu tiên là ngừng sử dụng ngay lập tức [1, 5]. Việc điều trị phục hồi sau đó cần có sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa thông qua xét nghiệm nội tiết tố, phân tích tinh dịch đồ và các can thiệp bằng thuốc phù hợp khi cần [1, 5].
Lạm dụng testosterone để tăng cơ bắp là con dao hai lưỡi, trực tiếp gây teo tinh hoàn và đe dọa khả năng sinh sản của phái mạnh [1, 2]. Nam giới không nên tự ý dùng các sản phẩm nội tiết khi chưa có chỉ định và hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu có bất thường về sức khỏe sinh sản [1, 7].
