Nhiều người thường xem nhẹ những cơn ho khan kéo dài và cho rằng đó chỉ là phản ứng thời tiết, viêm họng hạt hay chứng trào ngược dạ dày thông thường. Chỉ đến khi cơ thể gầy sút rõ rệt, sườn ngực đau tức hoặc ho kèm vệt máu, người bệnh mới vội vã đi khám thì bệnh đã ở giai đoạn muộn.

Ho khan dai dẳng đi kèm sút cân bất thường là một trong những tín hiệu cảnh báo quan trọng nhất của ung thư phổi mà người dân tuyệt đối không nên bỏ qua. Sự kết hợp giữa một triệu chứng đường hô hấp kéo dài và dấu hiệu suy giảm thể trạng toàn thân đòi hỏi người bệnh phải được thăm khám chuyên khoa, trong đó chụp cắt lớp vi tính lồng ngực là bước then chốt để xác định chính xác tổn thương.

Cơ chế khiến khối u phổi gây ho dai dẳng và sút cân

Ho là phản xạ tự nhiên của cơ thể nhằm tống xuất dị vật và chất tiết làm tắc nghẽn đường thở. Khi khối u ác tính xuất hiện ở phế quản trung tâm, sự chèn ép cơ học, xâm lấn niêm mạc đường thở hoặc xẹp một phần phân thùy phổi sẽ kích thích liên tục các thụ thể ho [1]. Ngược lại, những khối u nằm ở vùng ngoại vi như ung thư biểu mô tuyến có thể không gây ho trong thời gian đầu mà chỉ phát triển âm thầm [1]. Khi khối u xâm lấn vào màng phổi hoặc dây thần kinh thanh quản quặt ngược bên trái, người bệnh có thể bị khàn giọng, giọng nói biến đổi tạo thành tiếng ho đặc trưng gọi là ho rống bốc bò, mất đi lực tống hơi mạnh mẽ thông thường [1].

Hiện tượng sút cân trong bệnh lý ung thư phổi không giống với việc giảm cân do ăn kiêng hay làm việc quá sức thông thường. Khối u ác tính tiêu hao năng lượng khổng lồ, đồng thời giải phóng các cytokine gây viêm làm biến đổi quá trình chuyển hóa cơ bản và ức chế trung tâm thèm ăn [1]. Sự sụt cân này diễn ra nhanh chóng, đột ngột và khó đảo ngược, khác với tình trạng sụt cân từ từ thường gặp ở những bệnh mạn tính khác như lao phổi [1].

Dữ liệu từ các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn

Triệu chứng lâm sàng của ung thư phổi đã được ghi nhận chi tiết qua nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới. Trong một nghiên cứu hồi cứu đa trung tâm kéo dài 10 năm tại Trung Quốc trên 6.398 bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ, các triệu chứng phổ biến nhất được ghi nhận bao gồm ho mạn tính chiếm tới 65,0%, ho ra đờm lẫn máu chiếm 33,0% và đau ngực chiếm 17,9% [2]. Phân tích từ nghiên cứu này chỉ ra rằng bệnh nhân mắc ung thư biểu mô vảy có tỷ lệ gặp ho mạn tính, ho máu, khàn tiếng, sốt và sút cân cao hơn hẳn so với ung thư biểu mô không vảy [2]. Đáng chú ý, ho mạn tính có mối liên quan đáng kể với bệnh ở giai đoạn III, trong khi sút cân và mệt mỏi lại tập trung nhiều ở bệnh nhân giai đoạn IV [2].

Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu của Walter và các cộng sự năm 2015 chỉ ra rằng chỉ có 49,3% bệnh nhân khởi phát với một triệu chứng đơn độc, trong khi đại đa số xuất hiện đồng thời nhiều triệu chứng [3]. Trong nghiên cứu này, ho máu và sút cân không rõ nguyên nhân là hai triệu chứng xuất hiện với tỷ lệ cao hơn rõ rệt ở nhóm người được chẩn đoán ung thư phổi so với nhóm không mắc ung thư (ho máu chiếm 21,6% so với 11,8%; sút cân chiếm 15% so với 9,2%) [3]. Khoảng thời gian từ khi có triệu chứng đến lúc chẩn đoán ở bệnh nhân ung thư phổi có trung vị là 91 ngày, trong khi ở nhóm giai đoạn muộn thời gian này rút ngắn còn 87 ngày so với 141 ngày ở giai đoạn sớm, phản ánh xu hướng người bệnh chỉ đi khám nhanh khi triệu chứng đã quá trầm trọng [3].

Một báo cáo tổng quan của Corner và cộng sự ghi nhận ho cùng với mệt mỏi là triệu chứng phổ biến nhất xuất hiện ở khoảng 68% bệnh nhân [4]. Các triệu chứng này thường xuất hiện trước thời điểm chẩn đoán ung thư phổi với khoảng thời gian trung vị lên đến 12 tháng (dao động từ 4 tháng đến 2 năm), và bệnh nhân thường trì hoãn trung vị khoảng 7 tháng từ khi nhận thấy thay đổi sức khỏe đầu tiên cho đến lúc đi khám y tế [4]. Bệnh nhân có các triệu chứng đặc hiệu như khối u sờ thấy, triệu chứng thần kinh, ho máu hoặc chán ăn thường có thời gian được chẩn đoán ngắn hơn [4].

Tại một nghiên cứu cắt ngang mô tả tại trung tâm y tế tuyến ba năm 2022, triệu chứng ban đầu phổ biến nhất lại là sút cân và chán ăn, tiếp theo mới đến ho mạn tính, đau ngực, khó thở và ho máu [5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận dấu hiệu ngón tay dùi trống và hạch bạch huyết sờ thấy là những biểu hiện thực thể hay gặp [5]. Mặc dù ung thư biểu mô tuyến liên quan mật thiết với thời gian hút thuốc lá kéo dài, đây cũng là dạng mô học phổ biến nhất được phát hiện ở những người chưa từng hút thuốc, đặc biệt tỷ lệ này đang có xu hướng gia tăng ở phụ nữ [5].

Ngoài ra, ho mạn tính đơn độc đôi khi còn là dấu hiệu của tình trạng di căn hiếm gặp. Một báo cáo năm 2018 mô tả trường hợp nam bệnh nhân 36 tuổi không hút thuốc, bị ho khan mạn tính chủ yếu về đêm kéo dài 2 tháng, hoàn toàn trơ với các thuốc điều trị hen suyễn dạng hít và uống [6]. Bệnh nhân không có sốt, không khó thở hay sút cân ban đầu, nhưng hình ảnh X-quang và sinh thiết sau đó xác định ung thư biểu mô tuyến bắt nguồn từ trực tràng di căn đường bạch huyết ở phổi [6]. Nghiên cứu này nhấn mạnh ung thư gây ra ho mạn tính như một triệu chứng đơn độc chiếm tỷ lệ dưới 2%, và thể di căn đường bạch huyết ở phổi có tiên lượng rất nặng chỉ khoảng 3 đến 6 tháng [6]. Nguy cơ bỏ sót tổn thương phổi nguyên phát hoặc thứ phát trên phim X-quang quy ước cũng được nhấn mạnh trong một báo cáo tử thiết năm 2000 ở bệnh nhân ung thư manh tràng, nơi tổn thương đường thở tiến triển nặng dù hình ảnh X-quang phổi trước đó gần như bình thường [7].

Khoảng trống nhận thức trong cộng đồng về dấu hiệu bệnh

Mặc dù ho và sút cân là những chỉ dấu nguy hiểm, mức độ hiểu biết của người dân về các triệu chứng này vẫn còn nhiều hạn chế. Một khảo sát cộng đồng thực hiện tại Ả Rập Xê Út năm 2021 cho thấy chỉ có khoảng một phần ba số người tham gia nhận biết được sụt cân không rõ nguyên nhân và chán ăn là dấu hiệu cảnh báo ung thư [8]. Đáng lo ngại hơn, chỉ vỏn vẹn 16% người được khảo sát nhận diện ho dai dẳng hoặc thở đau là triệu chứng của bệnh ung thư [8].

Sự thiếu hụt thông tin này khiến đa số người bệnh có tâm lý chờ đợi cho cơn ho tự thuyên giảm, hoặc tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc giảm ho thông thường để điều trị tại nhà [8]. Khi các biện pháp tự điều trị thất bại và cơ thể bắt đầu suy kiệt, bệnh nhân mới đến bệnh viện thì khối u thường đã lan rộng hoặc di căn xa [4].

Những hiểu lầm tai hại khiến việc chẩn đoán bị trì hoãn

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là nhầm lẫn giữa ung thư phổi và bệnh lao phổi. Cả hai bệnh lý đều có thể biểu hiện bằng ho khan, sốt nhẹ và suy giảm thể trạng [1]. Tuy nhiên, sốt trong lao phổi thường là sốt nhẹ về chiều và sút cân diễn ra từ từ qua nhiều tháng, trong khi ung thư phổi thường gây sút cân đột ngột và sốt không có chu kỳ rõ rệt [1]. Việc trì hoãn tầm soát vì tự đoán bản thân mắc bệnh viêm nhiễm thông thường khiến người bệnh bỏ qua giai đoạn vàng để can thiệp ngoại khoa [1].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm chỉ những người hút thuốc lá nặng mới có nguy cơ mắc ung thư phổi. Trên thực tế, ung thư biểu mô tuyến là phân loại mô học hay gặp nhất ở những người không bao giờ hút thuốc [5]. Phụ nữ, người tiếp xúc với khói thuốc thụ động hoặc môi trường ô nhiễm hoàn toàn có thể phát triển khối u ác tính ở phổi [5].

Hiểu lầm thứ ba đến từ việc quá tin tưởng vào kết quả chụp X-quang tim phổi thẳng thông thường. Một số bệnh nhân có phim X-quang không thay đổi hoặc tổn thương quá nhỏ nằm khuất sau bóng tim, xương sườn nên bị bỏ sót, dẫn đến việc chẩn đoán bị trì hoãn từ 1 đến 2 năm [4]. Hình ảnh X-quang hoàn toàn có thể cho kết quả bình thường ở giai đoạn khởi phát của một số tổn thương thâm nhiễm đường bạch huyết ác tính [7].

Dấu hiệu cờ đỏ: Khi nào cần chụp cắt lớp vi tính lồng ngực?

Chụp cắt lớp vi tính lồng ngực liều thấp hoặc chụp cắt lớp vi tính độ phân giải cao là tiêu chuẩn vàng giúp phát hiện các nốt mờ, khối u phế quản hoặc tổn thương mô kẽ mà X-quang thông thường không thể quan sát thấy. Người bệnh cần chủ động yêu cầu chỉ định này khi xuất hiện các "dấu hiệu cờ đỏ" sau:

  • Người trên 40 tuổi có tiền sử hút thuốc lá xuất hiện cơn ho mới kéo dài trên 2 tuần [1].
  • Ho khan hoặc ho đờm dai dẳng kéo dài trên 3 tuần mà không đáp ứng với các phác đồ điều trị nội khoa chuẩn [1], [6].
  • Ho kèm theo vệt máu trong đờm, dù chỉ xuất hiện một vài lần thoáng qua [1], [4].
  • Sụt cân nhanh chóng không rõ nguyên nhân kết hợp với mệt mỏi, chán ăn hoặc suy giảm sức bền [1], [3].
  • Cảm giác đau tức, khó chịu vùng ngực mơ hồ, đau tăng lên khi hít thở sâu, xuất hiện ở khoảng 60% bệnh nhân lúc chẩn đoán [1].
  • Xuất hiện biến đổi giọng nói, khàn tiếng kéo dài mà không có viêm thanh quản cấp tính [1].
  • Có các dấu hiệu thực thể như ngón tay dùi trống, phù nề vùng mặt, cổ và chi trên kèm theo giãn tĩnh mạch nổi rõ ở ngực [1], [5].

Những người mắc các bệnh nền mạn tính như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc có tiền sử mắc các bệnh ung thư khác lại càng cần phải cảnh giác cao độ khi có triệu chứng hô hấp mới khởi phát [5], [7].

Hướng dẫn hành động và các bước thăm khám thực tế

Khi phát hiện bản thân hoặc người nhà có triệu chứng ho khan dai dẳng đi kèm sút cân, bước xử trí đầu tiên và quan trọng nhất là đến khám tại các bệnh viện có chuyên khoa hô hấp hoặc ung bướu. Người bệnh không nên tự ý đổi các loại siro ho hay tiếp tục dùng kháng sinh khi cơn ho đã kéo dài quá 2 tuần [1].

Trước khi đi khám, hãy chuẩn bị một bảng tóm tắt ngắn về lịch sử triệu chứng: cơn ho bắt đầu từ thời điểm nào, ho tăng về đêm hay ban ngày, có đờm hay máu không, cân nặng sụt bao nhiêu kilôgam trong bao nhiêu tuần, và tiền sử hút thuốc lá chi tiết tính theo số bao-năm [1], [6]. Hãy thông báo rõ cho bác sĩ nếu bản thân từng điều trị hen suyễn nhưng thuốc xịt không mang lại hiệu quả [6].

Tại cơ sở y tế, ngoài việc khám lâm sàng tìm hạch ngoại vi hay dấu hiệu ngón tay dùi trống, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ về việc thực hiện chụp cắt lớp vi tính lồng ngực thay vì chỉ dừng lại ở phim X-quang thường quy [1], [4]. Nếu phát hiện tổn thương nghi ngờ, bác sĩ sẽ tiến hành nội soi phế quản, sinh thiết khối u hoặc làm các xét nghiệm chỉ điểm sinh học để xác định chính xác bản chất tế bào và lập phác đồ điều trị kịp thời [1], [6].

Cơn ho dai dẳng kết hợp cùng tình trạng sút cân không đơn thuần là biểu hiện mệt mỏi nhất thời. Lắng nghe cơ thể, nhận biết sớm các dấu hiệu cờ đỏ và chủ động chụp cắt lớp vi tính lồng ngực là biện pháp khoa học duy nhất giúp phát hiện sớm ung thư phổi, mang lại cơ hội điều trị hiệu quả và kéo dài sự sống.