Ho dai dẳng ở tuổi xế chiều: Đừng nghĩ chỉ là cảm ho thông thường
Nhiều người cao tuổi thường chủ quan trước những cơn ho khan kéo dài hàng tháng trời, tự lý giải do thay đổi thời tiết, tuổi già hoặc viêm họng mãn tính. Việc tự ý mua các loại siro, thuốc ho bổ phế về dùng tại nhà là thói quen phổ biến nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ bỏ sót bệnh lý nghiêm trọng. Khi triệu chứng ho khan diễn tiến âm thầm kèm theo cảm giác hụt hơi, đó có thể là dấu hiệu sớm của tổn thương sâu bên trong nhu mô phổi.
Thực tế, ho khan kéo dài không rõ nguyên nhân ở người lớn tuổi là biểu hiện lâm sàng hàng đầu cảnh báo các bệnh lý phổi kẽ, đặc biệt là xơ phổi vô căn (IPF) [1]. Đây không phải là tình trạng nhiễm trùng phế quản thông thường mà là quá trình xơ hóa tiến triển phá hủy cấu trúc nâng đỡ của phổi [1]. Việc phát hiện sớm thông qua thăm khám chuyên khoa đóng vai trò sống còn để can thiệp làm chậm đà suy giảm chức năng hô hấp.
Xơ phổi vô căn và bệnh phổi kẽ là gì?
Bệnh phổi kẽ là thuật ngữ y khoa chỉ nhóm bệnh lý gây viêm và xơ hóa mô kẽ nằm xung quanh phế nang và mạng lưới mao mạch phổi [2]. Trong số các bệnh lý viêm phổi kẽ vô căn, xơ phổi vô căn (IPF) là thể thường gặp nhất, chiếm tỷ lệ khoảng 80% đến 90% các trường hợp [2]. Bệnh có tỷ lệ mắc mới ước tính khoảng 2,23 trên 100.000 dân và tỷ lệ hiện mắc là 10 trên 100.000 dân theo số liệu khảo sát tại Nhật Bản [2].
Cơ chế bệnh sinh cốt lõi của xơ phổi là sự thay thế cấu trúc nền ngoại bào đàn hồi, giàu elastin bình thường của phổi bằng một mạng lưới xơ bất thường chứa đầy collagen dạng sợi [1]. Quá trình biến đổi này làm cho phổi trở nên xơ cứng, suy giảm độ giãn nở và suy giảm nghiêm trọng khả năng khuếch tán khí qua màng phế nang - mao mạch [1, 7]. Bệnh có diễn tiến lâm sàng rất khó lường, có thể ổn định trong một giai đoạn hoặc chuyển biến xấu đột ngột với các đợt cấp tính [1]. Thời gian sống sót trung bình sau khi được chẩn đoán chỉ khoảng 3 đến 5 năm [1], thậm chí dưới 4 năm theo một số ghi nhận khác [3], tiên lượng này tương đương hoặc tồi tệ hơn nhiều bệnh lý ác tính [1].
Vì sao bệnh nhân xơ phổi lại bị ho khan liên tục?
Triệu chứng ho khan gây suy nhược được ghi nhận ở hơn 70% [3] đến 80% trường hợp mắc xơ phổi vô căn [4]. Đáng lưu ý, ho khan mạn tính thường là triệu chứng đầu tiên của căn bệnh hiếm gặp này và có thể xuất hiện trước triệu chứng khó thở nhiều năm [4]. Dù là biểu hiện điển hình gây ảnh hưởng nặng nề đến chất lượng cuộc sống, cơ chế sinh bệnh học chính xác gây ra cơn ho ở bệnh phổi kẽ vẫn là vấn đề y khoa phức tạp [2, 4].
Nghiên cứu cho thấy phản xạ ho ở người bệnh xơ phổi bị nhạy cảm hóa rõ rệt trước các kích thích như capsaicin và chất P [4]. Hiện tượng trào ngược dạ dày thực quản cũng được xem là yếu tố thúc đẩy cơn ho; muối mật và pepsin có trong dịch rửa phế quản phế nang kích thích tế bào biểu mô đường thở sản sinh quá mức yếu tố tăng trưởng biến đổi TGF-beta, dẫn tới biến đổi trung mô, hoạt hóa nguyên bào sợi và lắng đọng chất nền ngoại bào [4]. Đa hình gen MUC5B - gen mã hóa cho mucin chiếm ưu thế trong các nang tổ ong ở phổi - cũng liên quan đến mức độ nghiêm trọng của cơn ho [4]. Ngoài ra, các bệnh đồng mắc như trào ngược dạ dày thực quản, hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hoặc giãn phế quản có thể làm phản xạ ho trở nên trầm trọng hơn [4].
Các bằng chứng khoa học về triệu chứng ho và bệnh học phổi kẽ
Để tìm hiểu nguồn gốc gây ho, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu chuyên sâu trên người bệnh xơ phổi vô căn. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm tra biểu hiện của các kênh thụ thể tiềm tàng TRPV-1 và TRPA-1 trong đường thở thông qua sinh thiết phế quản ở 16 bệnh nhân IPF, 11 bệnh nhân ho mạn tính vô căn và 8 người đối chứng không ho [3]. Kết quả bằng kỹ thuật RT-qPCR và hóa mô miễn dịch cho thấy biểu hiện gen TRPV-1 và TRPA-1 ở nhóm bệnh nhân IPF cao hơn nhóm đối chứng nhưng không đạt mức ý nghĩa thống kê [3]. Phát hiện này chỉ ra rằng việc gia tăng thụ thể TRP ở đường thở trung tâm không phải là cơ chế then chốt duy nhất, mà cơn ho nhiều khả năng xuất phát từ biến đổi độ nhạy thần kinh ở nhiều tầng trong cung phản xạ ho [3].
Một nghiên cứu cắt ngang tiến cứu công bố năm 2005 đã phân tích hồ sơ tế bào viêm và chất trung gian trong đờm cảm ứng ở 15 bệnh nhân xơ phổi vô căn, so sánh với 17 người khỏe mạnh và 15 bệnh nhân phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ bạch cầu ái toan trong đờm ở bệnh nhân IPF cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm khỏe mạnh (trung bình nhân 2,1% so với 0,3%, p < 0,001) [5]. Nồng độ protein cation của bạch cầu ái toan (ECP) ở dịch đờm bệnh nhân IPF cũng cao hơn nhóm chứng (trung vị 1,1 mg/ml so với 0,2 mg/ml, p = 0,03) [5]. Không có sự khác biệt về số lượng bạch cầu ái toan và nồng độ ECP giữa nhóm IPF và COPD [5]. Nồng độ leukotriene-B4 trong đờm ở nhóm IPF và COPD đều thấp hơn nhóm chứng khỏe mạnh [5]. Nghiên cứu này kết luận xơ phổi vô căn có sự hiện diện của tình trạng viêm đường thở hoạt động bởi bạch cầu ái toan, có thể đóng góp vào triệu chứng ho [5].
Nghiên cứu tổng quan năm 2022 cũng nêu bật gánh nặng triệu chứng ngoài ho và khó thở, chỉ ra rằng đau cơ xương khớp xuất hiện ở 30% đến 80% người bệnh IPF, đặc biệt ở giai đoạn cuối [1]. Đau có thể biểu hiện dưới dạng đau cơ, khó chịu ở khớp, đau lưng và đau ngực, xuất phát từ tình trạng thiếu oxy mô, ho kéo dài, tổn thương thần kinh cơ hoặc tác dụng phụ của việc dùng steroid [1].
Bụi nghề nghiệp và khói sinh hoạt: Nguy cơ tiềm ẩn gây xơ hóa phổi
Mặc dù xơ phổi vô căn thường được coi là không rõ căn nguyên, nhiều nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận sự liên quan giữa phơi nhiễm môi trường và bệnh lý này. Báo cáo năm 2015 mô tả 2 trường hợp công nhân mộc tiếp xúc lâu năm với bụi gỗ cứng bị tổn thương phổi nghiêm trọng [6]. Trường hợp thứ nhất là nam bệnh nhân 83 tuổi, thợ mộc đã nghỉ hưu từng hút thuốc, xuất hiện ho khan mạn tính và khó thở nhẹ; đo chức năng thông khí phát hiện hội chứng hạn chế nhẹ cùng độ khuếch tán khí CO suy giảm nặng (57% giá trị dự đoán), chụp cắt lớp vi tính độ phân giải cao (HRCT) thấy hình ảnh mạng lưới dưới màng phổi dạng tổ ong [6]. Trường hợp thứ hai là nam giới 73 tuổi làm thợ ghép gỗ, không hút thuốc, có tiền sử 3 năm khó thở tiến triển và ho khan; chức năng phổi cho thấy hội chứng hạn chế mức độ vừa, độ khuếch tán CO giảm nặng (54% giá trị dự đoán), hình ảnh HRCT ghi nhận tổn thương tổ ong lan tỏa ở vùng đáy phổi [6].
Bên cạnh bụi gỗ, khói sinh hoạt cũng là yếu tố môi trường cần lưu tâm. Báo cáo năm 2009 ghi nhận một nữ bệnh nhân 65 tuổi khó thở tiến triển trong 6 tháng, đau tức ngực âm ỉ bên trái kèm ho khan từng cơn [7]. Bệnh nhân có tiền sử 50 năm tiếp xúc liên tục với khói củi khi nấu nướng bằng bếp lò gia đình [7]. Khám lâm sàng phát hiện hội chứng ngón tay dùi trống độ II và tiếng ran nổ ở hai đáy phổi [7]. Chụp CT ngực cho thấy hình ảnh xơ phổi lan tỏa tạo hình tổ ong kèm theo một khối u màng phổi bên trái, kết quả sinh thiết xác định khối u là ung thư biểu mô tế bào vảy [7].
Dù bệnh thường tấn công người lớn tuổi, y văn năm 2023 cũng ghi nhận một trường hợp hiếm gặp ở nam thanh niên 26 tuổi hoàn toàn khỏe mạnh trước đó [8]. Bệnh nhân xuất hiện ho khan, khó thở và mệt mỏi trong 4 tháng; các kết quả đo chức năng hô hấp và hình ảnh học xác định viêm phổi kẽ điển hình của IPF, sau đó được điều trị bằng thuốc kháng xơ pirfenidone và các biện pháp hỗ trợ [8].
Những hiểu lầm thường gặp về ho khan và xơ phổi
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng bệnh phổi kẽ chỉ xuất hiện khi người bệnh có triệu chứng sốt hoặc ho có đờm đặc. Thực tế lâm sàng cho thấy tổn thương mô kẽ đặc trưng bởi tình trạng ho khan không có đờm và bệnh thường khởi phát thầm lặng, người bệnh gần như không có triệu chứng trong giai đoạn sớm [2].
Nhiều người cũng lầm tưởng ho khan chỉ liên quan đến phế quản và đường thở lớn. Tuy nhiên, tổn thương của xơ phổi vô căn lại nằm sâu ở vùng ngoại vi dưới màng phổi và mô kẽ phế nang chứ không phải bệnh lý khu trú ở đường thở lớn [4]. Triệu chứng ho có thể xuất hiện đơn độc trước khi người bệnh cảm nhận được tình trạng khó thở khi gắng sức suốt một thời gian dài [4]. Một lầm tưởng nguy hiểm khác là xem nhẹ cơn ho dai dẳng ở người cao tuổi, coi đó là hệ quả tất yếu của quá trình lão hóa, dẫn tới việc chỉ phát hiện bệnh khi tổn thương tổ ong đã lan rộng trên phim chụp [3, 6].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng và tầm soát sớm
Người cao tuổi có triệu chứng ho khan kéo dài trên vài tuần không rõ nguyên nhân cần được ưu tiên kiểm tra hệ hô hấp chuyên sâu [1, 7]. Nhóm đối tượng này có tỷ lệ mắc bệnh phổi kẽ cao nhất và thường có tiên lượng nặng nếu bỏ lỡ giai đoạn điều trị ban đầu [1, 7].
Những người có tiền sử tiếp xúc nghề nghiệp kéo dài với các loại bụi hữu cơ và vô cơ như bụi gỗ, bụi amiăng, bụi silica cần hết sức cảnh giác [6]. Phụ nữ hoặc người cao tuổi có tiền sử nhiều năm đun nấu bằng bếp than, củi và thường xuyên hít phải khói sinh hoạt trong không gian kín cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao bị tổn thương xơ hóa phổi và các khối u ác tính đi kèm [7]. Khi thăm khám, bác sĩ cần loại trừ các bệnh lý mô liên kết (collagen disease) và viêm phổi kẽ do thuốc trước khi đưa ra kết luận chẩn đoán xơ phổi vô căn [2].
Áp dụng thực tế: Cần làm gì khi bị ho khan kéo dài?
Khi xuất hiện triệu chứng ho khan dai dẳng kèm theo khó thở nhẹ khi đi bộ hoặc leo cầu thang, người bệnh không nên tự ý lạm dụng thuốc giảm ho hay kháng sinh. Bước can thiệp quan trọng nhất là đến các cơ sở y tế chuyên khoa hô hấp để thực hiện thăm khám lâm sàng. Bác sĩ chuyên khoa có thể nghe thấy các âm thanh bất thường như tiếng ran nổ ở đáy phổi [7], kiểm tra dấu hiệu ngón tay dùi trống [7], từ đó chỉ định đo chức năng thông khí phổi (đặc biệt là khả năng khuếch tán khí) và chụp cắt lớp vi tính lồng ngực độ phân giải cao (HRCT) [3, 7].
Đối với những bệnh nhân cao tuổi đã xác định mắc xơ phổi, việc tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa là cực kỳ cấp thiết. Thuốc chống xơ hóa (như pirfenidone) là tiêu chuẩn điều trị duy trì cho xơ phổi mạn tính, trong khi liệu pháp steroid thường được dùng trong đợt cấp [5, 7]. Cần lưu ý việc dùng steroid liều cao kéo dài ở người lớn tuổi có thể gây đau cơ xương khớp hoặc biến chứng do thể trạng suy yếu [1, 7]. Do đó, bệnh nhân tuyệt đối không tự ý mua hoặc dùng liều cao các thuốc chứa corticoid mà cần có kế hoạch quản lý toàn diện từ bác sĩ [2]. Bên cạnh dùng thuốc, kiểm soát các yếu tố thúc đẩy như trào ngược dạ dày thực quản, giảm thiểu tối đa phơi nhiễm bụi gỗ và khói bếp là bước hỗ trợ quan trọng [3, 4, 6].
Ho khan kéo dài ở người lớn tuổi không đơn thuần là sự nhạy cảm của họng trước thời tiết mà có thể là hồi chuông cảnh báo sớm của bệnh phổi kẽ và xơ hóa phổi [1, 4]. Việc nhận diện triệu chứng kịp thời, tầm soát hình ảnh học đúng thời điểm sẽ giúp bảo tồn chức năng hô hấp và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi [2, 7]. Khi có bất kỳ biểu hiện hô hấp bất thường nào, người bệnh cần chủ động đi khám để nhận được tư vấn y khoa chính xác nhất.
