Nhiều người thường xuyên gặp tình trạng hắng giọng liên tục, cổ họng ngứa ngáy và những cơn ho khan kéo dài hàng tuần dù không bị cảm sốt. Cảm giác có chất nhầy vướng víu ở vòm họng chảy xuống khiến người bệnh khó chịu cả ngày lẫn đêm, ảnh hưởng lớn đến giấc ngủ và sinh hoạt.
Để xử lý dứt điểm tình trạng ho khan do hội chứng chảy dịch mũi sau, người bệnh cần điều trị căn nguyên viêm mũi xoang bằng liệu pháp kết hợp kháng histamin thụ thể H1 và thuốc co mạch, đồng thời có thể áp dụng súc họng bằng nước muối sinh lý để làm sạch đờm nhớt đọng ở thành sau họng.
Cảm giác vướng đờm và những cơn ho dai dẳng khó chịu
Nhiều người bệnh chia sẻ cảm giác ngứa rát họng triền miên kèm phản xạ khạc nhổ nhưng không bật được dị vật ra ngoài. Tình trạng này thường tăng nặng vào ban đêm hoặc sáng sớm khi vừa ngủ dậy, khiến giọng nói khàn đặc và hơi thở kém thông thoáng. Việc tự ý mua các loại siro ho thông thường thường không mang lại hiệu quả rõ rệt vì nguồn cơn xuất phát từ các bệnh lý tại mũi và xoang [1].
Hội chứng chảy dịch mũi sau, hiện nay được gọi là hội chứng ho đường hô hấp trên (UACS), là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây ra chứng ho mạn tính [2], [3]. Tình trạng này khiến dịch tiết từ hốc mũi hoặc các xoang chảy ngược xuống ngã ba hầu họng, tạo thành kích thích cơ học và hóa học trực tiếp lên niêm mạc họng [1], [4].
Người bệnh thường lầm tưởng mình bị viêm họng hạt đơn thuần hoặc tổn thương phổi, dẫn đến việc lạm dụng kháng sinh không cần thiết. Nếu không giải quyết được dịch nhầy viêm nhiễm tích tụ và kích ứng liên tục ở cửa ngõ đường hô hấp trên, phản xạ ho sẽ không thể tự biến mất [3], [4].
Bản chất của hội chứng ho đường hô hấp trên
Hội chứng ho đường hô hấp trên (UACS) trước đây thường được y văn gọi là hội chứng chảy dịch mũi sau (PNDS) [2], [1]. Đây không phải là một bệnh lý độc lập mà là tập hợp các triệu chứng liên quan đến phản xạ ho phát sinh từ các bất thường ở mũi xoang [1]. UACS cùng với hen suyễn và trào ngược dạ dày thực quản tạo thành ba thủ phạm chính chiếm tới 90% các trường hợp ho mạn tính trong cộng đồng [3], [4].
Các triệu chứng lâm sàng của hội chứng này thường không mang tính đặc hiệu cao [1]. Nhiều bệnh nhân ho kéo dài chỉ có cảm giác dịch chảy hoặc hắng giọng thường xuyên mà không có biểu hiện nghẹt mũi hay chảy nước mũi rõ rệt ra phía trước [1], [5]. Do đó, việc chẩn đoán chỉ dựa vào hỏi bệnh sử và khám thực thể thông thường là chưa đủ để khẳng định chắc chắn [1].
Đáng chú ý, đây là một chẩn đoán loại trừ khi không có xét nghiệm cận lâm sàng chuyên biệt hoặc phát hiện khách quan đơn độc nào xác định được bệnh [3]. Chẩn đoán chính thức chỉ được xác nhận khi các can thiệp điều trị đúng hướng mang lại sự thoái lui hoàn toàn của các triệu chứng ho [3].
Vì sao dịch mũi xoang lại kích hoạt phản xạ ho?
Ho vốn là phản xạ bảo vệ quan trọng của cơ thể nhằm tống xuất dị vật và bảo vệ đường thở [4]. Tuy nhiên, những cơn ho khan kéo dài không có đờm thực chất lại là cơ chế gây hại, có thể dẫn đến tổn thương niêm mạc đường hô hấp [4]. Phản xạ ho bắt đầu khi các sợi thần kinh phế vị hướng tâm tại đường thở bị kích hoạt [4].
Các tín hiệu kích thích này hội tụ tại nhân bó đơn độc (nTS) trong hệ thần kinh trung ương [4]. Từ đó, các nơ-ron bậc hai tiếp tục dẫn truyền tín hiệu lên cầu não, hành tủy và tủy sống, đồng thời chịu sự kiểm soát của vỏ não và dưới vỏ não [4]. Ở người bệnh mũi xoang, tình trạng ho xảy ra do sự kết hợp của nhiều yếu tố: dịch nhầy chảy xuống họng, kích thích trực tiếp niêm mạc mũi, viêm đường hô hấp trên và viêm lan tỏa xuống đường hô hấp dưới [4].
Ngoài ra, hiện tượng tăng nhạy cảm phản xạ ho đóng vai trò cốt lõi [2], [4]. Cơn ho ở bệnh nhân mắc hội chứng này bắt nguồn từ sự tăng tính nhạy cảm của các dây thần kinh cảm giác ở đường hô hấp trên, đường hô hấp dưới hoặc cả hai khu vực [4]. Độc tố từ dịch viêm làm cho các thụ thể nhận cảm ho trở nên nhạy cảm bất thường, chỉ một lượng dịch rất nhỏ chảy qua cũng đủ kích động phản xạ co thắt ho liên hồi [1], [4].
Các bằng chứng y khoa về cơ chế và chẩn đoán
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2015 đã chỉ ra rằng cơ chế bệnh sinh của hội chứng ho đường hô hấp trên vẫn còn nhiều điểm chưa thống nhất giữa các chuyên gia trên toàn cầu [2]. Ba giả thuyết chính được đưa ra bao gồm: lý thuyết chảy dịch mũi sau thời kỳ đầu, lý thuyết viêm đường thở mạn tính và giả thuyết mới về sự quá mẫn của mạng lưới thần kinh cảm giác [2]. Thậm chí, một số nhà nghiên cứu nhận định hội chứng này thực chất là một biểu hiện lâm sàng của hội chứng quá mẫn ho [2].
Trước đó, hướng dẫn thực hành lâm sàng dựa trên bằng chứng của Trường Đại học Bác sĩ Ngực Hoa Kỳ (ACCP) năm 2006 khẳng định hội chứng chảy dịch mũi sau là nguyên nhân mạn tính hàng đầu gây ho [1]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh chẩn đoán phân biệt rất phức tạp, bao gồm viêm mũi dị ứng, viêm mũi quanh năm không dị ứng, viêm xoang do vi khuẩn, nấm hoặc dị tật giải phẫu [1]. Đáng lưu ý, trào ngược dạ dày thực quản (GERD) cũng có thể biểu hiện triệu chứng đường hô hấp trên tương tự, gây chẩn đoán nhầm [1].
Năm 2011, một nghiên cứu lâm sàng đã phân tích nồng độ neuropeptide trong dịch nhầy mũi của 26 người bệnh chảy dịch mũi sau có kèm ho khan mạn tính và 17 người có chảy dịch mũi nhưng không bị ho [6]. Kết quả cho thấy nhóm có triệu chứng ho ghi nhận nồng độ Calcitonin gene-related peptide (CGRP) trung bình lên tới 69.0 ng, cao vượt trội so với mức 4.6 ng ở nhóm không ho [6]. Tương tự, nồng độ chất P (SP) ở nhóm ho đạt 4.5 ng, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 3.4 ng ở nhóm không ho [6]. Sự gia tăng các chất trung gian thần kinh này chứng minh tình trạng viêm thần kinh cảm giác tại chỗ thúc đẩy phản xạ ho mạnh mẽ [6].
Tại hội nghị ho Hoa Kỳ năm 2013, các chuyên gia thảo luận sâu về vai trò của viêm đường thở bạch cầu ái toan trong hen suyễn và viêm phế quản không hen, vốn là hai nguyên nhân phổ biến thường cùng tồn tại hoặc dễ nhầm lẫn với hội chứng ho đường hô hấp trên [7]. Một nghiên cứu năm 2004 cũng ghi nhận các báo cáo cho thấy việc dùng kháng histamin gây buồn ngủ kết hợp thuốc co mạch giúp kiểm soát ho, nhưng cơ chế tác động có thể diễn ra ở hệ thần kinh trung ương chứ không đơn thuần chỉ là giảm tiết dịch tại chỗ [5].
Lựa chọn điều trị: Thuốc kết hợp và súc họng nước muối
Về mặt dùng thuốc, hướng dẫn tổng quan năm 2023 xác định phác đồ điều trị tiêu chuẩn cho hội chứng ho đường hô hấp trên là liệu pháp kép [3]. Người bệnh được chỉ định phối hợp giữa thuốc kháng histamin thụ thể H1 và thuốc làm co mạch (decongestant) [3]. Liệu pháp kết hợp này giải quyết cùng lúc tình trạng sung huyết niêm mạc mũi, ức chế giải phóng các chất trung gian gây dị ứng và ngăn dòng dịch nhầy tiếp tục tiết ra chảy xuống thành sau họng [3].
Bên cạnh giải pháp dùng thuốc uống, can thiệp tại chỗ bằng các biện pháp cơ học đóng vai trò hỗ trợ rất lớn. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã tiến hành theo dõi các bệnh nhân có hội chứng chảy dịch mũi sau được chỉ định súc họng bằng nước muối sinh lý đều đặn trong 12 tuần [8]. Kết quả đánh giá bằng thang đo SNOT-22 và bảng điểm triệu chứng chảy dịch mũi sau (PNDSS) đều ghi nhận sự thuyên giảm triệu chứng rõ rệt [8].
Nghiên cứu khẳng định việc súc họng miệng bằng nước muối sinh lý là giải pháp an toàn, không ghi nhận biến chứng nặng [8]. Động tác súc họng giúp pha loãng dịch nhầy đặc quánh bám dính ở vùng tỵ hầu và khẩu hầu, từ đó cuốn trôi các chất kích ứng niêm mạc họng [8]. Điều này giúp làm dịu thành sau họng, giải phóng các thụ thể nhận cảm ho khỏi sự kích thích cơ học liên tục của dòng dịch viêm [4], [8].
Những lầm tưởng phổ biến khiến ho dai dẳng kéo dài
Một hiểu lầm rất tai hại là hễ ho khan kéo dài thì phải uống kháng sinh mới khỏi. Thực tế, phần lớn hội chứng ho đường hô hấp trên bắt nguồn từ viêm mũi dị ứng, viêm mũi vận mạch hoặc các kích thích vật lý, hóa học trong môi trường chứ không phải do nhiễm khuẩn [1]. Việc tùy tiện dùng kháng sinh không làm giảm dịch chảy mà còn gây lãng phí và tăng nguy cơ đề kháng thuốc.
Hiểu lầm thứ hai là nếu soi mũi thấy sạch thì chắc chắn không phải do mũi xoang gây ho. Nghiên cứu năm 2025 chỉ ra không có sự tương quan giữa hình ảnh nội soi mũi xoang với mức độ khó chịu mà bệnh nhân cảm nhận [8]. Thậm chí, tài liệu năm 2006 khẳng định việc không tìm thấy các dấu hiệu lâm sàng thông thường của chảy dịch mũi sau cũng không loại trừ khả năng người bệnh đáp ứng tốt với các phác đồ điều trị hội chứng này [1].
Nhiều người cũng cho rằng chỉ cần uống siro giảm ho là đủ. Tuy nhiên, nếu không kiểm soát tình trạng tiết dịch ở cửa ngõ hô hấp trên và phản ứng viêm thần kinh cảm giác, phản xạ ho sẽ bùng phát trở lại ngay khi ngưng thuốc giảm ho thông thường [3], [4].
Nhóm người bệnh nào cần đặc biệt lưu tâm?
Mặc dù phác đồ điều trị kép với kháng histamin và thuốc co mạch đem lại hiệu quả cao, một số nhóm người bệnh cần hết sức thận trọng [3]. Thuốc co mạch đường uống có thể làm tăng huyết áp và tăng nhịp tim, do đó người có tiền sử tim mạch, huyết áp cao hoặc bệnh lý tuyến giáp cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
Người bệnh có tiền sử viêm loét dạ dày hoặc trào ngược dạ dày thực quản (GERD) cũng cần được chẩn đoán phân biệt kỹ lưỡng [1]. GERD có thể biểu hiện các dấu hiệu đường hô hấp trên y hệt như hội chứng chảy dịch mũi sau, khiến việc điều trị mũi xoang đơn thuần không mang lại kết quả [1], [5].
Phụ nữ mang thai mắc hội chứng này cần có chỉ định chuyên biệt từ bác sĩ vì viêm mũi thai kỳ là một thực thể bệnh riêng biệt [1]. Người cao tuổi hoặc người có bệnh nền suy gan, suy thận mạn tính cũng cần cân nhắc liều lượng thuốc kháng histamin phù hợp để tránh nguy cơ an thần quá mức hay tương tác thuốc không mong muốn [5].
Hướng xử trí từng bước để kiểm soát kích ứng thành họng
Để kiểm soát dứt điểm cơn ho do dịch mũi sau, người bệnh nên thực hiện các bước chăm sóc và điều trị một cách bài bản:
- Sử dụng thuốc theo đơn: Thăm khám chuyên khoa để được kê đơn phác đồ kết hợp kháng histamin thụ thể H1 và thuốc co mạch phù hợp nhằm cắt đứt nguồn tiết dịch [3].
- Súc họng bằng nước muối sinh lý: Thực hiện đều đặn mỗi ngày để pha loãng và cuốn trôi dịch nhầy bám dính ở vùng tỵ hầu và khẩu hầu [8]. Kiên trì thực hiện để cải thiện rõ rệt thang điểm khó chịu của họng [8].
- Kiểm soát môi trường sống: Hạn chế tối đa việc tiếp xúc với các yếu tố kích ứng vật lý, hóa học, khói bụi công nghiệp hoặc dị nguyên đường thở [1].
- Theo dõi đáp ứng điều trị: Nếu tình trạng ho cải thiện rõ sau can thiệp điều trị, chẩn đoán hội chứng ho đường hô hấp trên được xác lập chắc chắn [3]. Nếu ho vẫn dai dẳng, cần kiểm tra thêm nguy cơ hen phế quản hoặc trào ngược dạ dày [3], [4].
Tình trạng ho khan do hội chứng chảy dịch mũi sau hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu xác định đúng nguyên nhân từ viêm mũi xoang. Người bệnh nên chủ động thăm khám y tế để có phác đồ điều trị kết hợp chuẩn xác, không nên tự ý lạm dụng thuốc kháng sinh hay các loại siro ho khi chưa giải quyết triệt để nguồn dịch viêm.
