Nhiều người thường xuyên cảm thấy bụng căng tức, ậm ạch khó chịu dù chỉ ăn một lượng thức ăn rất nhỏ hoặc thậm chí chưa ăn gì. Tình trạng này khiến không ít người nghĩ rằng hệ tiêu hóa của mình đang tích tụ quá nhiều khí hơi thừa thãi hoặc bữa ăn có vấn đề. Tuy nhiên, trên thực tế lâm sàng, cảm giác căng đầy dai dẳng này thường là biểu hiện điển hình của hội chứng ruột kích thích, đặc biệt là nhóm có triệu chứng trướng bụng nổi trội.
Về bản chất y khoa, cảm giác trướng tức bụng trong hội chứng ruột kích thích không hoàn toàn xuất phát từ việc đường ruột sinh ra quá nhiều khí nợ đọng, mà phần lớn bắt nguồn từ hiện tượng tăng nhạy cảm nội tạng cùng sự rối loạn dẫn truyền tín hiệu giữa hệ tiêu hóa và hệ thần kinh trung ương.
Căn nguyên từ trục ruột - não và hiện tượng tăng nhạy cảm nội tạng
Ở người khỏe mạnh, các hoạt động sinh lý bình thường của ống tiêu hóa như co bóp nhu động chuyển vận thức ăn hay sự xuất hiện của một lượng nhỏ khí sinh học thường diễn ra một cách êm ả dưới ngưỡng nhận biết của vỏ não. Tuy nhiên, ở bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), hệ thống thụ cảm thần kinh nội tạng bị hạ thấp ngưỡng kích hoạt, khiến những kích thích sinh lý thông thường bị khuếch đại thành cảm giác đau tức và căng trướng dữ dội [1].
Hội chứng ruột kích thích về bản chất là một bệnh lý chức năng đường tiêu hóa phổ biến, gây ảnh hưởng rõ rệt đến chất lượng cuộc sống của người bệnh [2]. Cơ chế bệnh sinh của hội chứng này rất phức tạp, xuất phát từ tình trạng rối loạn điều hòa của hệ thần kinh cơ nội tạng [3]. Sự rối loạn cảm giác vận động này bao gồm những bất thường về trương lực, co bóp theo pha và sự quá mẫn của các thụ thể thần kinh tiêu hóa [3]. Sự kết hợp giữa các bất thường về vận động và nhạy cảm nội tạng giải thích cho hàng loạt đáp ứng sinh lý bất thường ở người bệnh, tương ứng với các triệu chứng lâm sàng như đau bụng, trướng hơi hoặc rối loạn đại tiện [3].
Sự sai lệch trong quá trình truyền nhận thông tin giữa đường tiêu hóa và não bộ có thể diễn ra ở cả hệ thần kinh ngoại biên lẫn hệ thần kinh trung ương [1]. Khi thành ruột chịu một lực căng nhẹ, các sợi thần kinh hướng tâm sẽ tiếp nhận và gửi tín hiệu về tủy sống rồi truyền lên não [4]. Ở người bệnh IBS, con đường dẫn truyền hướng tâm này bị nhạy cảm hóa, khiến não bộ liên tục tiếp nhận tín hiệu cảnh báo quá mức, tạo ra cảm giác đầy ứ liên tục mặc dù thể tích thực tế trong lòng ruột không hề gia tăng tương xứng [4].
Phân biệt rõ rệt giữa cảm giác trướng bụng và chướng bụng thực thể
Một bước tiến quan trọng trong việc tìm hiểu cơ chế triệu chứng là phân biệt giữa cảm giác trướng bụng (bloating - một cảm giác chủ quan) và hiện tượng chướng bụng đo đạc được (distention - sự gia tăng kích thước cơ học của vòng eo) [5]. Hai hiện tượng này tuy thường xuất hiện cùng nhau nhưng không hoàn toàn chung một cơ chế sinh lý bệnh [5].
Một nghiên cứu can thiệp lâm sàng thực hiện trên 68 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích theo tiêu chuẩn Rome II, bao gồm 39 bệnh nhân thể táo bón (độ tuổi từ 18 đến 73) và 29 bệnh nhân thể tiêu chảy (độ tuổi từ 20 đến 59), đã làm sáng tỏ mối liên hệ này [5]. Các nhà khoa học đã tiến hành theo dõi chu vi vòng bụng liên tục trong 24 giờ bằng kỹ thuật ghi biến thiên thể tích cảm ứng (plethysmography), đồng thời đánh giá ngưỡng cảm giác trực tràng bằng thiết bị bóng áp lực (barostat) [5].
Kết quả đo lường cho thấy những bệnh nhân chỉ có cảm giác trướng bụng đơn thuần có ngưỡng chịu đau thấp hơn rõ rệt so với những người vừa có cảm giác trướng vừa tăng chu vi vòng bụng thực tế, với mức ý nghĩa thống kê p = 0,005 [5]. Tương tự, ngưỡng tạo cảm giác muốn đi đại tiện ở nhóm chỉ trướng bụng cũng thấp hơn có ý nghĩa thống kê với p = 0,044, và ngưỡng tiếp nhận cảm giác đầu tiên cũng có xu hướng thấp hơn với p = 0,07 [5]. Khi phân chia bệnh nhân theo ngưỡng cảm nhận, những người có ngưỡng nhạy cảm giảm (kém nhạy cảm nội tạng) lại bị tăng kích thước vòng bụng thực tế nhiều hơn đáng kể so với những người có hiện tượng tăng nhạy cảm nội tạng (p = 0,001), đặc biệt quan sát thấy rõ nhất ở phân nhóm táo bón [5]. Độ giãn nở tĩnh và động của trực tràng không có sự khác biệt giữa các nhóm [5].
Điều này chứng minh rằng cảm giác trướng bụng đơn thuần gắn liền mật thiết với hiện tượng tăng nhạy cảm nội tạng [5]. Ngược lại, việc bụng phình to thực tế lại liên quan nhiều hơn đến tình trạng giảm nhạy cảm kèm theo sự chậm trễ chuyển vận phân trong lòng ruột [6].
Các bằng chứng dịch tễ và cơ chế điều hòa cơ thành bụng
Một tổng quan hệ thống dựa trên y học chứng cứ rà soát cơ sở dữ liệu MEDLINE đến năm 2006 về dịch tễ và sinh lý bệnh của trướng bụng và phình bụng đã cung cấp thêm nhiều số liệu đáng chú ý [6]. Báo cáo ghi nhận khoảng 50% bệnh nhân hội chứng ruột kích thích có cảm giác trướng bụng trải qua hiện tượng gia tăng kích thước vòng bụng thực tế, và tình trạng này rõ nét hơn ở nhóm thể táo bón so với thể tiêu chảy [6].
Đáng chú ý, các bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy có rất ít bằng chứng ủng hộ giả thuyết lượng khí sinh ra dư thừa quá mức là nguyên nhân chính gây ra cảm giác trướng bụng [6]. Thay vào đó, các nghiên cứu bơm truyền khí vào lòng ruột cho thấy khả năng xử lý, dung nạp và vận chuyển khí ở người mắc hội chứng ruột kích thích đã bị suy giảm rõ rệt [6]. Ngoài ra, hiện tượng giãn bất thường của các khối cơ thành bụng trước cũng được ghi nhận ở những bệnh nhân này, dẫn đến việc khoang bụng không nâng đỡ tốt và nhô ra phía trước dù thể tích khí trong lòng ống tiêu hóa không tăng quá mức [6].
Bên cạnh đó, hội chứng ruột kích thích còn thường xuyên đi kèm với các triệu chứng ngoài ruột như đau đầu, giao hợp đau, ợ nóng, đau cơ và đau lưng [7]. Tình trạng này cũng thường đồng xuất hiện với các bệnh lý khác có liên quan đến quá trình nhạy cảm hóa trung ương như đau cơ xơ hóa, rối loạn bàng quang kích thích và ho mạn tính [7]. Sự xuất hiện đồng thời này củng cố quan điểm rằng rối loạn xử lý cảm giác thần kinh trung ương và quá trình nhạy cảm hóa là nền tảng cốt lõi chi phối bệnh cảnh [7].
Các thụ thể phân tử và mục tiêu can thiệp trong tương lai
Nghiên cứu về cơ chế phân tử chỉ ra rằng quá trình tăng nhạy cảm nội tạng chịu sự điều phối của một mạng lưới chất trung gian hóa học và thụ thể vô cùng đa dạng tại trục ruột - não và các con đường miễn dịch thần kinh tại chỗ [1]. Các đích sinh học tham gia vào quá trình truyền tín hiệu nhận thức nội tạng và đau bao gồm thụ thể histamine-1, thụ thể serotonin (5-HT), thụ thể vanilloid tiềm năng loại 1 (TRPV1), các phối tử tachykinin, thụ thể opioid, các kênh ion phụ thuộc điện thế, thụ thể tyrosine kinase, thụ thể kích hoạt protease, các phối tử của hệ adrenergic, thụ thể cannabinoid, hormone sinh dục và thụ thể glutamate [1].
Việc hiểu rõ các con đường này mở ra hướng tiếp cận điều trị mới thông qua các hoạt chất tác động chọn lọc vào thụ thể thần kinh hướng tâm [1]. Đơn cử, các phối tử gắn trên tiểu đơn vị alpha-2-delta của kênh canxi phụ thuộc điện thế như gabapentin và pregabalin đang được xem xét nghiên cứu do khả năng can thiệp vào cơ chế cảm giác vận động và hiện tượng tăng nhạy cảm nội tạng [7]. Phân tích thư mục quốc tế giai đoạn 2012-2022 từ cơ sở dữ liệu Web of Science bao gồm 974 bài báo khoa học đến từ 52 quốc gia cho thấy nghiên cứu về tăng nhạy cảm nội tạng trong IBS đang phát triển mạnh mẽ [8]. Trong đó, Trung Quốc, Hoa Kỳ và Bỉ là các quốc gia dẫn đầu, với các đơn vị nghiên cứu nổi bật như Đại học Oklahoma, Đại học Gothenburg và Đại học Chiết Giang [8]. Xu hướng mới hiện nay cũng chú trọng đến vai trò của hệ vi sinh vật đường ruột đối với hiện tượng tăng nhạy cảm nội tạng, mở ra triển vọng ứng dụng probiotics để điều hòa cảm giác đau và căng trướng [8].
Những hiểu lầm phổ biến về trướng bụng
Hiểu lầm lớn nhất của đa số người bệnh là cho rằng bụng căng trướng đồng nghĩa với việc bên trong chứa đầy khí do vi khuẩn lên men quá mức. Quan niệm này thúc đẩy nhiều người tự ý mua các loại thuốc chống sinh hơi, men tiêu hóa thông thường hoặc cố gắng nhịn ăn nhiều loại thực phẩm bổ dưỡng. Thực tế nghiên cứu cho thấy lượng khí có thể hoàn toàn bình thường, nhưng ngưỡng cảm giác bị rối loạn khiến một lượng hơi sinh lý rất nhỏ cũng gây ra cảm giác căng ức dữ dội [5] [6].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng cảm giác trướng bụng với sự biến đổi thực thể của vòng bụng. Như các dữ liệu đo đạc đã chỉ ra, người có cảm giác trướng bụng dữ dội nhất đôi khi lại là người có số đo vòng bụng hoàn toàn bình thường do tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng chiếm ưu thế [5]. Ngược lại, người có vòng eo tăng kích thước thực tế lại thường liên quan đến tình trạng giảm nhạy cảm kèm ứ đọng phân do táo bón hoặc rối loạn vận động cơ thành bụng [5] [6].
Cuối cùng, có sự khác biệt giữa các quan điểm khoa học trong việc xem tăng nhạy cảm nội tạng là gì. Trước đây, một số tài liệu xem tăng nhạy cảm nội tạng là dấu ấn sinh học của hội chứng ruột kích thích [2]. Tuy nhiên, các phân tích sâu hơn lại nhấn mạnh rằng mặc dù hiện tượng này rất phổ biến nhưng không xuất hiện ở toàn bộ 100% bệnh nhân, do đó không thể coi là tiêu chuẩn vàng duy nhất để chẩn đoán xác định bệnh [4].
Ai nên thận trọng và khi nào cần thăm khám y tế?
Bất kỳ ai gặp tình trạng trướng bụng kéo dài cũng cần được đánh giá y khoa bài bản để loại trừ các tổn thương thực thể trước khi kết luận mắc hội chứng ruột kích thích. Những người xuất hiện cảm giác đầy trướng kèm theo các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như sụt cân không rõ nguyên nhân, đi ngoài ra máu, sốt, thiếu máu, triệu chứng khởi phát sau 50 tuổi hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh ung thư đường tiêu hóa cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa ngay lập tức.
Người bệnh tuyệt đối không được tự ý tìm mua và sử dụng các loại thuốc điều hòa thần kinh trung ương, thuốc chống trầm cảm 3 vòng hay các thuốc tác động lên kênh canxi alpha-2-delta như gabapentin và pregabalin mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa [2] [7]. Các loại thuốc này có tác động mạnh mẽ lên hệ thần kinh, đòi hỏi sự theo dõi chặt chẽ về liều lượng cũng như kiểm soát các tác dụng không mong muốn.
Bên cạnh đó, việc điều trị hội chứng ruột kích thích cần có sự cá thể hóa dựa trên thể bệnh chính là tiêu chảy hay táo bón. Người có bệnh lý nền về tim mạch, suy gan, suy thận hoặc phụ nữ mang thai càng cần cẩn trọng khi áp dụng bất kỳ liệu pháp dùng thuốc hay chế phẩm bổ sung nào.
Gợi ý tiếp cận thực tế để kiểm soát trướng tức bụng
Để cải thiện tình trạng căng trướng bụng dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, người bệnh cần phối hợp nhiều biện pháp một cách toàn diện:
Thứ nhất, phân định rõ cảm giác trướng bụng đơn thuần hay trướng bụng kèm táo bón để có cách xử lý phù hợp. Nếu tình trạng trướng bụng đi kèm với táo bón rõ rệt, việc tập trung giải quyết tình trạng táo bón có thể giúp cải thiện sự phình to của vòng bụng [6]. Các biện pháp điều trị y khoa hiện nay có thể bao gồm bổ sung chất xơ hòa tan, dùng thuốc nhuận tràng, thuốc chống co thắt hoặc thuốc điều hòa nhu động ruột dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc [2].
Thứ hai, đối với cảm giác trướng bụng liên quan chặt chẽ đến tăng nhạy cảm nội tạng, việc can thiệp cần hướng tới điều hòa cảm giác thần kinh [6]. Các hợp chất tự nhiên có nguồn gốc từ thực vật đang được các nhà khoa học chú ý nhờ tiềm năng giảm bớt độ nhạy cảm nội tạng [1]. Đồng thời, các nghiên cứu gần đây cũng chỉ ra rằng việc bổ sung một số chủng vi sinh vật (probiotics) có thể mang lại hướng tiếp cận mới trong việc điều hòa cảm giác đau và quá mẫn nội tạng [8].
Thứ ba, cần chú trọng kiểm soát căng thẳng tâm lý và hành vi. Những sự kiện căng thẳng mạn tính, sang chấn tâm lý hay lối suy nghĩ tiêu cực đều có thể làm gia tăng tần suất và mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng ruột kích thích [7]. Các bài tập thư giãn, hít thở sâu bằng cơ hoành có thể hỗ trợ điều hòa hoạt động của cơ thành bụng và làm dịu phản ứng của trục não - ruột.
Nhìn chung, hiện tượng trướng tức bụng trong hội chứng ruột kích thích phản ánh một rối loạn chức năng cảm giác thần kinh phức tạp hơn là một vấn đề tiêu hóa cơ học đơn thuần. Người bệnh cần giữ thái độ lạc quan, kiên trì điều chỉnh lối sống, kiểm soát căng thẳng và phối hợp chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa để xây dựng phác đồ can thiệp phù hợp và an toàn nhất cho bản thân.
