Cảm giác kiệt sức kéo dài sau những chuỗi ngày làm việc căng thẳng khiến nhiều người tìm kiếm câu trả lời trên mạng và bắt gặp thuật ngữ "mệt mỏi tuyến thượng thận" hay "suy tuyến thượng thận do stress" (adrenal fatigue). Không ít người tự mua thực phẩm chức năng hoặc làm các xét nghiệm đắt tiền vì tin rằng tuyến nội tiết của mình đã "kiệt quệ" vì áp lực cuộc sống.
Tuy nhiên, câu trả lời ngắn gọn từ y học thực chứng là: Hội chứng "suy tuyến thượng thận do stress" không thực sự tồn tại [1]. Thuật ngữ này từng được một số bác sĩ, nhân viên y tế và truyền thông đại chúng sử dụng để mô tả tình trạng được cho là do tiếp xúc với căng thẳng mạn tính, nhưng chưa từng được bất kỳ hiệp hội nội tiết học nào công nhận vì thiếu bằng chứng xác thực [1].
Mệt mỏi kéo dài và cơ chế trục nội tiết trong cơ thể
Mệt mỏi là lý do rất phổ biến khiến người dân tìm đến cơ sở y tế [2]. Thống kê cho thấy có tới 20% bệnh nhân đến khám tại các phòng khám chăm sóc ban đầu than phiền về triệu chứng mệt mỏi [3]. Tuy nhiên, chỉ một tỷ lệ nhỏ trong số này thực sự mắc các bệnh lý thực thể tiềm ẩn bên dưới [3].
Khi xem xét các nguyên nhân gây mệt mỏi từ góc độ nội tiết, các bác sĩ thường chú ý đến sự tương tác giữa các hormone, các yếu tố giải phóng hormone và quá trình điều hòa viêm trong cơ thể [2]. Đặc biệt, trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (trục HPA) đóng vai trò là bộ máy phản ứng với căng thẳng của cơ thể [4], [5]. Tuyến thượng thận nằm phía trên hai quả thận, tiết ra các hormone quan trọng như cortisol để điều hòa năng lượng và chuyển hóa.
Những người ủng hộ khái niệm "mệt mỏi tuyến thượng thận" cho rằng stress kéo dài làm tuyến này hoạt động quá tải đến mức suy kiệt và giảm tiết cortisol. Dù vậy, trong y học chính thống, việc chẩn đoán các rối loạn nội tiết luôn phụ thuộc chặt chẽ vào quy trình phân별 bằng các chỉ số xét nghiệm sinh học chuẩn hóa đối với hormone tuyến giáp, tuyến yên, tuyến cận giáp và tuyến thượng thận, chứ không chỉ dựa vào cảm giác chủ quan [2].
Bằng chứng khoa học phủ nhận "suy tuyến thượng thận do stress"
Để làm rõ tính xác thực của chẩn đoán "mệt mỏi tuyến thượng thận" (adrenal fatigue), một tổng quan hệ thống công bố năm 2016 đã tiến hành rà soát toàn diện dữ liệu trên các cơ sở dữ liệu y khoa lớn gồm PUBMED, MEDLINE (Ebsco) và Cochrane từ thời điểm bắt đầu lưu trữ đến ngày 22/4/2016 [1]. Nhóm nghiên cứu tìm kiếm các bài báo tiếng Anh khảo sát mối liên hệ giữa hồ sơ hormone cortisol với trạng thái mệt mỏi hoặc năng lượng, có thực hiện xét nghiệm đánh giá trục thượng thận ở những người không dùng thuốc corticosteroid và không mắc các bệnh lý gây nhiễu [1].
Từ 3.470 bài báo ban đầu, có 58 nghiên cứu đáp ứng đủ tiêu chuẩn đưa vào phân tích, bao gồm 33 nghiên cứu thực hiện trên người khỏe mạnh và 25 nghiên cứu trên bệnh nhân có triệu chứng [1]. Trong các nghiên cứu này, những xét nghiệm được sử dụng nhiều nhất là đo cortisol trực tiếp lúc mới thức dậy (29 nghiên cứu), đánh giá phản ứng cortisol khi thức dậy (27 nghiên cứu) và đo nhịp cortisol qua nước bọt (26 nghiên cứu) [1].
Kết quả phân tích tổng hợp cho thấy một sự mâu thuẫn gần như có hệ thống giữa các kết quả thu được từ hầu hết các phương pháp nghiên cứu, bất kể chất lượng hay mức độ chuẩn hóa của xét nghiệm [1]. Tổng quan năm 2016 chỉ ra hàng loạt hạn chế nghiêm trọng của các nghiên cứu này: thiết kế nghiên cứu không đồng nhất, bản chất hầu hết chỉ dừng ở mức mô tả, đánh giá tình trạng mệt mỏi kém chất lượng và sử dụng các phương pháp đo cortisol không có cơ sở khoa học (không được các bác sĩ nội tiết công nhận) [1]. Từ đó, nghiên cứu khẳng định không có bằng chứng khoa học nào chứng minh sự tồn tại của cái gọi là "mệt mỏi tuyến thượng thận" [1].
Phân biệt với bệnh suy tuyến thượng thận thực sự và các rối loạn khác
Việc bác bỏ "mệt mỏi tuyến thượng thận do stress" không có nghĩa là tuyến thượng thận không bao giờ bị bệnh. Trong y khoa có bệnh lý "suy tuyến thượng thận" (adrenal insufficiency) thực sự, nhưng đây là một tình trạng hiếm gặp [3]. Tất cả bệnh nhân mắc suy tuyến thượng thận thực sự đều báo cáo triệu chứng mệt mỏi, nhưng các triệu chứng này thường không đặc hiệu và cần có bệnh sử cùng các dấu hiệu bệnh lý thực thể rõ ràng để bác sĩ chỉ định xét nghiệm sàng lọc chuyên sâu [3].
Bên cạnh đó, mệt mỏi là triệu chứng thường gặp và đôi khi chiếm ưu thế ở nhiều bệnh lý nội tiết thực sự khác [2], [4]. Rối loạn chức năng tuyến giáp thường là một trong những cái tên đầu tiên được bác sĩ nghĩ đến khi chẩn đoán phân biệt nguyên nhân gây mệt mỏi [2]. Ngoài ra, các bất thường chuyển hóa như tăng hoặc hạ đường huyết, rối loạn mỡ máu và suy giảm chức năng tuyến sinh dục cũng có thể góp phần gây ra tình trạng kiệt sức [2].
Một tình trạng phức tạp khác thường bị nhầm lẫn là hội chứng mệt mỏi mạn tính (CFS) [4], [5]. Nhiều nghiên cứu năm 1996 và 1997 ghi nhận hội chứng mệt mỏi mạn tính có các triệu chứng cơ thể chồng lấp với các bệnh nội tiết đã biết, đặc biệt là bệnh nội tiết tự miễn và hội chứng tự miễn đa tuyến (APS) [4], [5]. Trong một số trường hợp nghi ngờ mệt mỏi mạn tính, việc chẩn đoán nội tiết chính xác đã phát hiện ra bệnh lý nội tiết thực sự ẩn giấu [4]. Ở bệnh nhân mệt mỏi mạn tính, các báo cáo cũng ghi nhận bằng chứng lặp lại về sự gián đoạn tính toàn vẹn của trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận, gợi ý sự bất hoạt kéo dài của các thành phần hệ thần kinh trung ương và thay đổi trương lực serotonin trung ương, nhưng cơ chế này khác với tình trạng tăng cortisol trong trầm cảm thể u sầu và vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi tự chẩn đoán
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng cảm giác mệt mỏi sau stress với việc tuyến thượng thận bị "hỏng" hoặc "kiệt sức". Vì các triệu chứng của bệnh nội tiết thường không đặc hiệu, chúng rất dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý tâm thần hoặc rối loạn tâm lý như trầm cảm và lo âu [2], [5]. Việc tự tra cứu triệu chứng chỉ giúp nhận diện người có nguy cơ và đặt ra nghi ngờ, chứ không thể thay thế giá trị xét nghiệm phòng thí nghiệm trong chẩn đoán xác định [2].
Hiểu lầm thứ hai là tin vào các xét nghiệm đo nhịp cortisol nước bọt được quảng cáo tràn lan để chẩn đoán "suy thượng thận do stress". Như tổng quan hệ thống năm 2016 đã chỉ ra, có tới 26 trên 58 nghiên cứu sử dụng nhịp cortisol nước bọt nhưng vẫn cho kết quả mâu thuẫn, và các phương pháp đánh giá cortisol kiểu này không được giới chuyên môn nội tiết công nhận cho mục đích chẩn đoán hội chứng trên [1].
Ai nên thận trọng khi gặp triệu chứng mệt mỏi kéo dài?
Những người có mệt mỏi kéo dài kèm theo tiền sử bệnh lý quan trọng hoặc các dấu hiệu thực thể bất thường cần đặc biệt thận trọng và đi khám sớm để tìm nguyên nhân y khoa hiếm gặp nhưng nguy hiểm như suy tuyến thượng thận thực sự [3]. Người có tiền sử gia đình hoặc bản thân mắc bệnh tự miễn cũng cần lưu ý vì nguy cơ mắc các bệnh nội tiết tự miễn hoặc hội chứng tự miễn đa tuyến gây mệt mỏi [4].
Ngoài ra, những người có các rối loạn chuyển hóa nền như đường huyết cao hoặc thấp bất thường, rối loạn lipid máu, hoặc người đang có biểu hiện rối loạn khí sắc, lo âu kéo dài cũng thuộc nhóm cần được bác sĩ đánh giá toàn diện [2], [5]. Việc phát hiện sớm các bất thường nội tiết thực sự có ý nghĩa quan trọng giúp giảm tổn thương cơ quan đích và cải thiện chiến lược điều trị [2].
Làm gì khi cơ thể mệt mỏi, kiệt sức kéo dài?
Thay vì tự gắn nhãn "suy tuyến thượng thận do stress" và tự ý dùng sản phẩm truyền miệng, người bị mệt mỏi kéo dài nên đến khám tại các cơ sở y tế có chuyên khoa nội tổng quát hoặc nội tiết [3], [2]. Tại đây, bác sĩ sẽ khai thác bệnh sử, khám lâm sàng và áp dụng tiếp cận chẩn đoán phân biệt theo thuật toán dựa trên các xét nghiệm máu đo nồng độ hormone tuyến giáp, tuyến yên, tuyến cận giáp, tuyến thượng thận cũng như các chỉ số đường huyết, mỡ máu [3], [2].
Trong sinh hoạt hằng ngày, khi các bệnh lý thực thể đã được loại trừ, việc chăm sóc cơ thể theo các nguyên tắc sức khỏe nền tảng là bước hỗ trợ an toàn. Duy trì chế độ ăn cân bằng dưỡng chất, uống đủ nước, ngủ đủ giấc và sắp xếp công việc hợp lý để giảm tải căng thẳng tâm lý sẽ giúp cơ thể phục hồi năng lượng tự nhiên. Nếu đang có bệnh nền hoặc đang sử dụng bất kỳ loại thuốc nào, người bệnh tuyệt đối không tự ý uống thêm thực phẩm chức năng kích thích tuyến thượng thận mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
Tóm lại, "suy tuyến thượng thận do stress" không phải là một bệnh lý có thật trong y khoa mà chỉ là một khái niệm thiếu căn cứ khoa học [1]. Khi cơ thể lên tiếng bằng sự mệt mỏi dai dẳng, cách tiếp cận đúng đắn nhất là thăm khám y tế chuẩn mực để tìm nguyên nhân thực sự từ tuyến giáp, chuyển hóa hay tâm lý, từ đó có hướng xử trí an toàn và hiệu quả [2].
