Nhiều người có thói quen chỉ đo huyết áp một lần vào buổi sáng hoặc khi đi khám định kỳ, thấy chỉ số ở mức bình thường là hoàn toàn yên tâm. Tuy nhiên, không ít trường hợp huyết áp buổi sáng rất đẹp nhưng đến trưa hoặc tối lại tăng vọt, hoặc lên xuống thất thường nhiều lần trong ngày mà người bệnh không hề hay biết. Hiện tượng huyết áp trồi sụt liên tục này được y học gọi là độ biến thiên huyết áp (Blood Pressure Variability - BPV).
Liệu sự dao động này có vô hại như nhiều người vẫn nghĩ? Các bằng chứng khoa học cho thấy, huyết áp dao động thất thường trong ngày nguy hiểm không kém gì mức huyết áp cao liên tục, trực tiếp gây tổn thương các cơ quan đích như tim, thận, mạch máu và não bộ. Việc chỉ dựa vào một chỉ số huyết áp đo bất chợt tại phòng khám có thể bỏ sót những mối nguy hiểm tiềm tàng đối với tính mạng của người bệnh.
Dao động huyết áp là gì và vì sao đo một lần là chưa đủ?
Huyết áp không phải là một con số tĩnh mà thay đổi liên tục theo từng nhịp tim, từng thời điểm trong ngày và chịu sự chi phối của cảm xúc cũng như hoạt động thể chất. Các phép đo huyết áp ngẫu nhiên tại phòng khám thường cung cấp cái nhìn rất hạn hẹp và có thể mang tính sai lệch, bởi vì huyết áp thay đổi từng khoảnh khắc và chịu tác động trực tiếp từ chính hành động đo đạc [1]. Đối với những người tăng huyết áp nhẹ, mối tương quan giữa các lần đo huyết áp tình cờ và các biến chứng tim mạch xuất hiện sau đó thường ở mức thấp [1].
Để khắc phục hạn chế này, y học hiện đại đã ứng dụng các thiết bị theo dõi huyết áp liên tục. Việc sử dụng thiết bị ghi huyết áp liên tục qua đường nội động mạch đã mang lại bước tiến lớn trong việc tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến huyết áp trong đời sống và đánh giá độ biến thiên huyết áp [1]. Đồng thời, máy đo huyết áp lưu động 24 giờ không xâm lấn ra đời giúp việc theo dõi trở nên thiết thực hơn dù vẫn tồn tại một số sai số nhất định [1]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng tần suất và mức độ nghiêm trọng của tổn thương cơ quan đích gắn liền mật thiết với trị số huyết áp trung bình 24 giờ hơn là số đo huyết áp ngẫu nhiên bằng máy đo thông thường [1].
Độ biến thiên huyết áp trong 24 giờ hiện nay được công nhận là một yếu tố độc lập quyết định mức độ tổn thương cơ quan đích [2]. Các hướng dẫn quốc tế đã đưa việc đánh giá độ biến thiên huyết áp vào thực hành lâm sàng nhằm phát hiện sớm các nguy cơ tìm ẩn cho người bệnh [3].
Cơ chế tác động: Sóng áp lực bất thường tàn phá mạch máu và tim ra sao?
Tại sao huyết áp lúc tăng lúc giảm lại có thể tàn phá cơ thể? Về mặt sinh lý, biến thiên huyết áp được coi là một dấu ấn sinh lý phản ánh sự kiểm soát của hệ thần kinh tự chủ [4]. Khi hoạt động điều hòa này gặp trục trặc, huyết áp sẽ dao động mất kiểm soát và làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch ở người tăng huyết áp [4].
Hệ thần kinh giao cảm đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy biến thiên huyết áp thất thường [5]. Sự biến thiên huyết áp suốt cả ngày lẫn đêm có mối liên hệ trực tiếp và có thể là nguyên nhân làm biến đổi cấu trúc, suy giảm chức năng của các cơ quan đích [5]. Những đợt tăng vọt huyết áp đột ngột tạo ra áp lực cơ học dồn dập lên thành mạch, khiến lớp lót bên trong mạch máu bị tổn thương nghiêm trọng.
Nhiều cơ chế bệnh sinh chi tiết đã được làm sáng tỏ thông qua các mô hình thực nghiệm. Tình trạng biến thiên huyết áp cao gây tổn thương cơ quan đích thông qua việc gây tổn thương trực tiếp tế bào nội mô mạch máu [6]. Hiện tượng dao động huyết áp còn kích hoạt hệ thống renin-angiotensin trong cơ thể [6]. Đồng thời, sự bất ổn định này khởi phát các phản ứng viêm mạn tính và làm gia tăng quá trình chết tế bào cơ tim theo chương trình [6]. Tất cả những phản ứng sinh học này dẫn tới sự xơ cứng mạch máu và suy giảm chức năng bơm máu của tim.
Bằng chứng theo dõi gần 40 năm: Tổn thương âm thầm từ thời trẻ đến trung niên
Mối liên hệ giữa dao động huyết áp kéo dài từ thời trẻ với tổn thương cơ quan đích đã được chứng minh qua những nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn. Một nghiên cứu thuần tập theo dõi dài hạn dựa trên cộng đồng đã quan sát đoàn hệ tăng huyết áp thanh thiếu niên Hán Trung từ năm 1987 đến năm 2023 [7]. Nghiên cứu này theo dõi 2.447 đối tượng từ thời thơ ấu đến tuổi trung niên, có độ tuổi trung vị là 48 tuổi, trong đó nam giới chiếm 56,1% (1.373 người), với điều kiện được đo huyết áp ít nhất 5 lần trong suốt thời gian theo dõi [7].
Các tác giả đã sử dụng mô hình quỹ đạo để phân loại người tham gia thành 3 nhóm dựa trên quỹ đạo huyết áp tâm thu: nhóm tăng thấp (868 người), nhóm tăng vừa (1.238 người) và nhóm tăng cao (341 người) [7]. Độ biến thiên huyết áp được đánh giá qua độ lệch chuẩn (SD), độ biến thiên độc lập với giá trị trung bình (VIM) và độ biến thiên thực trung bình (ARV) [7]. Khi đánh giá tổn thương cơ quan đích vào năm 2023, kết quả cho thấy nhóm tăng huyết áp tâm thu mức độ vừa có nguy cơ xơ cứng động mạch cao gấp 4,14 lần (tỷ số chênh OR=4,14; khoảng tin cậy 95%: 2,96-5,79) so với nhóm tăng thấp [7].
Không dừng lại ở đó, nhóm tăng vừa còn có nguy cơ xuất hiện protein niệu cao gấp 2,06 lần (OR=2,06; KTC 95%: 1,38-3,07) và phì đại thất trái cao gấp 1,68 lần (OR=1,68; KTC 95%: 1,00-2,82) [7]. Đối với nhóm có quỹ đạo huyết áp tâm thu tăng cao, nguy cơ gặp tổn thương cơ quan đích thậm chí còn tăng vọt nghiêm trọng hơn nữa [7]. Cụ thể, nhóm tăng cao có nguy cơ xơ cứng động mạch gấp 15,44 lần (OR=15,44; KTC 95%: 10,14-23,50), nguy cơ xuất hiện protein niệu gấp 5,80 lần (OR=5,80; KTC 95%: 3,63-9,29) và nguy cơ phì đại thất trái gấp 2,93 lần (OR=2,93; KTC 95%: 1,55-5,53) với mọi giá trị P đều nhỏ hơn 0,005 [7]. Tương tự, nhóm có quỹ đạo huyết áp tâm trương tăng vừa cũng ghi nhận tỷ lệ tổn thương cơ quan đích cao hơn [7].
Theo dõi 24 giờ và dự báo nguy cơ tim mạch sau 16 năm
Tầm quan trọng của dao động huyết áp còn được thể hiện rõ ràng qua các chỉ số đo huyết áp lưu động 24 giờ. Nghiên cứu công bố năm 1987 trên 108 bệnh nhân tăng huyết áp đã cung cấp bằng chứng xác thực đầu tiên cho thấy tổn thương cơ quan đích liên quan trực tiếp đến độ biến thiên huyết áp [1].
Để đánh giá tác động lâu dài, một nghiên cứu công bố năm 2017 đã theo dõi 1.408 người khỏe mạnh thuộc nhóm tuổi trung niên (41 hoặc 51 tuổi) và nhóm cao tuổi (61 hoặc 71 tuổi) trong thời gian 16 năm [8]. Các nhà khoa học đã đo huyết áp lưu động 24 giờ kết hợp với các dấu ấn tổn thương cơ quan đích gồm khối lượng thất trái, vận tốc sóng mạch, mảng xơ vữa động mạch cảnh và tỷ lệ albumin/creatinine nước tiểu [8]. Trong suốt 16 năm, nghiên cứu đã ghi nhận 323 biến cố tim mạch thông qua hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia [8].
Việc kết hợp huyết áp tâm thu và sự hiện diện của tổn thương cơ quan đích đã cải thiện đáng kể khả năng phân tầng nguy cơ tim mạch so với các yếu tố nguy cơ truyền thống, nâng chỉ số phù hợp C-index từ 0,711 lên 0,728 với P=0,01 [8]. Đặc biệt, ở những đối tượng trung niên đã có tổn thương cơ quan đích từ trước, sự gia tăng áp lực mạch làm tăng 70% nguy cơ mắc bệnh tim mạch (tỷ số rủi ro HR=1,70; KTC 95%: 1,31-2,21; P<0,01) [8]. Đồng thời, sự gia tăng độ biến thiên thực trung bình (ARV) cũng làm tăng 29% nguy cơ tim mạch ở nhóm này (HR=1,29; KTC 95%: 1,05-1,59; P=0,02) [8]. Ngược lại, ở những người chưa có tổn thương cơ quan đích, mối liên hệ này không biểu hiện rõ rệt, cho thấy tổn thương cơ quan đích là dấu hiệu nhạy cảm phản ánh cơ thể dễ bị tổn hại trước tác động của biến thiên huyết áp [8].
Bên cạnh đó, nhịp sinh học huyết áp ngày - đêm cũng đóng vai trò sinh tử. Những bệnh nhân mất đi hiện tượng giảm huyết áp sinh lý bình thường vào ban đêm ghi nhận tỷ lệ biến chứng tim mạch và mạch máu não cao hơn đáng kể [2].
Bài học từ thực nghiệm: Huyết áp dao động làm phì đại động mạch
Nhiều nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã củng cố thêm hiểu biết về mức độ tàn phá của biến thiên huyết áp. Các dữ liệu thực nghiệm chỉ ra rằng độ biến thiên huyết áp có vai trò quan trọng không kém gì mức huyết áp tuyệt đối trong việc gây tổn thương cơ quan đích [6]. Tình trạng biến thiên huyết áp cao ở động vật liên quan mật thiết đến các tổn thương cơ tim, phì đại động mạch chủ, tái cấu trúc mạch máu và tổn thương thận [6].
Điều thú vị là các cơ quan khác nhau phản ứng với áp lực theo những cách rất riêng biệt. Nghiên cứu so sánh giữa chuột bị cắt bỏ thụ thể áp lực xoang cảnh - cung động mạch chủ và chuột tăng huyết áp tự phát đã chỉ ra sự khác biệt rõ rệt [6]. Phì đại động mạch chủ là chỉ số rất nhạy cảm với tình trạng biến thiên huyết áp cao, trong khi phì đại thất trái lại là chỉ số nhạy cảm với mức huyết áp tăng cao tuyệt đối [6].
Điều này giải thích tại sao nhiều người dù kiểm soát huyết áp trung bình khá tốt nhưng mạch máu lớn vẫn bị xơ vữa và giãn nở bất thường do huyết áp lên xuống liên tục mà không hề hay biết. Sự biến động huyết áp là mối đe dọa lớn đối với người bệnh tăng huyết áp, đòi hỏi bên cạnh việc đưa huyết áp về con số mục tiêu, người bệnh phải được kiểm soát sự dao động bất thường này [3].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các bằng chứng khoa học hiện tại mang lại lợi ích rất lớn khi giúp chuyển đổi quan điểm điều trị từ việc "chỉ hạ số đo huyết áp" sang "ổn định dòng chảy áp lực mạch máu suốt 24 giờ" [3]. Bằng chứng dịch tễ dài hạn tới 36 năm và 16 năm theo dõi đã khẳng định độ biến thiên huyết áp liên quan mật thiết tới tổn thương tim, thận và mạch máu [7], [8].
Tuy nhiên, giới hạn lớn của phương pháp đo huyết áp liên tục nội động mạch là tính xâm lấn cao và chỉ áp dụng trong nghiên cứu chuyên sâu [1]. Máy đo huyết áp lưu động 24 giờ không xâm lấn dù phổ biến hơn nhưng vẫn có những hạn chế kỹ thuật và sai số nhất định trong sinh hoạt thường nhật [1]. Ngoài ra, dù các nghiên cứu trên động vật đã chứng minh cơ chế bệnh sinh rõ ràng, giới chuyên môn vẫn nhấn mạnh rằng cần thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người trước khi áp dụng rộng rãi việc đo độ biến thiên huyết áp làm mục tiêu điều trị thường quy [6].
Những hiểu lầm thường gặp về dao động huyết áp
Hiểu lầm thứ nhất: "Uống thuốc huyết áp thấy con số đo buổi sáng bình thường là an toàn tuyệt đối". Thực tế, nhiều loại thuốc huyết áp tác dụng ngắn có thể kiểm soát tốt huyết áp trong vài giờ đầu nhưng lại hết tác dụng vào cuối ngày hoặc ban đêm, tạo ra độ chênh lệch huyết áp rất lớn giữa các thời điểm trong ngày [2].
Hiểu lầm thứ hai: "Chỉ khi huyết áp tăng vọt lên mức rất cao mới gây tổn hại cơ thể". Dữ liệu khoa học đã chỉ ra rằng những người có mức huyết áp tăng vừa nhưng liên tục dao động thất thường trong nhiều năm vẫn có nguy cơ xơ cứng mạch máu gấp 4,14 lần và tổn thương thận gấp 2,06 lần [7]. Sự bào mòn âm thầm của sóng áp lực dao động diễn ra liên tục từng ngày.
Hiểu lầm thứ ba: "Huyết áp ban đêm càng cao càng tốt để nuôi não". Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Ở người khỏe mạnh, huyết áp ban đêm phải hạ xuống thấp hơn ban ngày theo nhịp sinh học; những người mất đi sự sụt giảm sinh lý này có tỷ lệ biến chứng tim mạch và tai biến mạch máu não cao hơn rất nhiều [2].
Ai nên thận trọng với tình trạng huyết áp dao động?
Những đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý và theo dõi sát sao sự biến thiên huyết áp:
Người ở độ tuổi trung niên và cao tuổi: Tỷ lệ tổn thương cơ quan đích và tình trạng tăng huyết áp gia tăng dần theo tuổi tác [8]. Những người trung niên đã có sẵn các dấu hiệu tổn thương mạch máu hoặc phì đại cơ tim là nhóm nhạy cảm nhất trước tác hại của biến thiên huyết áp [8].
Bệnh nhân tăng huyết áp có kèm bệnh thận hoặc tim mạch: Những người đã có protein niệu hoặc phì đại thất trái chịu rủi ro rất cao trước các cơn dao động áp lực máu [7].
Người thường xuyên làm việc căng thẳng, rối loạn thần kinh thực vật: Sự mất cân bằng hệ thần kinh tự chủ và tăng hoạt động giao cảm khiến huyết áp dễ dàng trồi sụt thất thường khi gặp stress [4], [5].
Người đang dùng thuốc hạ áp nhưng không duy trì được huyết áp ổn định suốt 24 giờ: Hiện tượng thuốc hết tác dụng trước cữ uống tiếp theo làm huyết áp tăng vọt bất ngờ, gây nguy hiểm cho thành mạch [2].
Ứng dụng thực tế để duy trì huyết áp ổn định
Để bảo vệ các cơ quan đích và giảm thiểu độ dao động huyết áp, người bệnh nên chủ động phối hợp các giải pháp sau:
Chủ động theo dõi huyết áp đúng cách: Bên cạnh việc đo huyết áp định kỳ tại phòng khám, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ về việc đo huyết áp tại nhà vào các thời điểm cố định trong ngày hoặc thực hiện đo huyết áp lưu động 24 giờ khi có nghi ngờ huyết áp thất thường [1], [3].
Lựa chọn và tuân thủ thuốc hạ áp kéo dài: Để đạt được lợi ích tối ưu trong việc bảo vệ cơ quan đích, việc điều trị cần sử dụng các loại thuốc có hiệu quả hạ huyết áp êm dịu kéo dài suốt 24 giờ giữa các lần dùng thuốc [2]. Các thuốc có tỷ lệ đáy-đỉnh (trough:peak ratio) cao giúp duy trì nhịp sinh học bình thường của huyết áp và làm giảm độ biến thiên huyết áp [2]. Việc giảm độ biến thiên huyết áp đóng góp quan trọng vào hiệu quả bảo vệ cơ quan đích của thuốc điều trị [6]. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý đổi thuốc hay ngưng thuốc khi chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị.
Xây dựng lối sống điều hòa thần kinh giao cảm: Tránh các căng thẳng tâm lý kéo dài, duy trì chế độ ngủ nghỉ đúng giờ để hỗ trợ huyết áp hạ tự nhiên vào ban đêm. Kết hợp chế độ ăn giảm muối, hạn chế các chất kích thích và tập luyện thể dục vừa sức để giữ cho thành mạch dẻo dai và ổn định hoạt động của hệ thần kinh tự chủ.
Dao động huyết áp thất thường trong ngày không phải là hiện tượng thoáng qua vô hại mà là một chỉ báo nguy hiểm về tổn thương tim, thận và hệ mạch máu. Việc kiểm soát huyết áp toàn diện đòi hỏi người bệnh không chỉ chú ý đến con số huyết áp ở một thời điểm, mà phải giữ cho dòng áp lực luôn êm dịu và ổn định suốt ngày đêm. Hãy chủ động trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá độ biến thiên huyết áp và lựa chọn phác đồ bảo vệ cơ quan đích một cách tối ưu.
