Nhiều người lao động làm việc theo ca thường có chung suy nghĩ rằng chỉ cần ngủ bù đủ giấc vào ban ngày thì cơ thể sẽ phục hồi hoàn toàn sau một đêm thức trắng. Từ nhân viên y tế, nhân viên an ninh cho đến công nhân nhà máy hay tài xế, lịch trực đêm luân phiên đã trở thành một phần quen thuộc của cuộc sống mưu sinh. Tuy nhiên, huyết áp và hệ tim mạch của chúng ta lại vận hành theo một cơ chế hoàn toàn khác với chiếc đồng hồ cơ học.
Các nghiên cứu khoa học cho thấy làm ca đêm liên tục gây xáo trộn nghiêm trọng nhịp sinh học tự nhiên của huyết áp [1]. Thay vì hạ xuống mức an toàn khi ngủ để tim và mạch máu được nghỉ ngơi, huyết áp ở người làm ca đêm thường duy trì ở mức cao kéo dài [2]. Tình trạng này, trong y khoa gọi là hiện tượng mất tụt huyết áp ban đêm (non-dipping), là một yếu tố nguy cơ âm thầm làm gia tăng các biến cố tim mạch nguy hiểm [1].
Hiện tượng "tụt huyết áp ban đêm" là gì và tại sao lại quan trọng?
Ở một người có chu kỳ sinh học khỏe mạnh, huyết áp không giữ nguyên một con số cố định suốt 24 giờ mà dao động theo nhịp ngày đêm. Vào ban ngày khi chúng ta vận động và làm việc, huyết áp tăng cao để cung cấp máu và oxy cho các cơ quan. Khi đêm về và cơ thể bước vào giấc ngủ sâu, huyết áp trung bình sẽ tự động giảm xuống hơn 10% so với mức ban ngày [1].
Y học định nghĩa những người có mức huyết áp ban đêm giảm trên 10% là nhóm có huyết áp trũng sinh lý bình thường (dipper) [1]. Sự sụt giảm tự nhiên này đóng vai trò sống còn đối với hệ tuần hoàn, giúp thành mạch máu giảm bớt áp lực co bóp và cơ tim có thời gian phục hồi sau nhiều giờ hoạt động liên tục.
Ngược lại, nếu huyết áp trong lúc ngủ không giảm hoặc giảm rất ít dưới ngưỡng 10%, người đó được xếp vào nhóm mất trũng huyết áp (non-dipper) [1]. Khi hiện tượng tụt áp này biến mất, hệ thống mạch máu và tim phải chịu tải trọng áp lực cao liên tục suốt cả ngày lẫn đêm. Nhiều bằng chứng dịch tễ học đã khẳng định mô hình không hạ áp ban đêm này làm tăng đáng kể nguy cơ tổn thương cơ quan đích và mắc bệnh tim mạch [1].
Cơ chế sinh học: Đồng hồ nội sinh và sự xáo trộn nội tiết tố
Nguyên nhân cốt lõi khiến người làm ca đêm bị mất trũng huyết áp bắt nguồn từ sự bất đối xứng giữa lịch trình sinh hoạt và nhịp sinh học tiến hóa của loài người [1]. Người làm ca đêm phải thức làm việc khi các chức năng tâm sinh lý của cơ thể chuẩn bị chuyển sang trạng thái nghỉ ngơi, và lại phải đi ngủ khi cơ thể bắt đầu kích hoạt chu kỳ tỉnh táo [1].
Sự đảo lộn này tác động trực tiếp lên hệ thống biểu hiện của các gen đồng hồ sinh học (clock genes) trong tế bào [2]. Một nghiên cứu năm 2023 thực hiện trên các bác sĩ nội trú cho thấy ca trực đêm làm gia tăng biểu hiện của các gen đồng hồ nội sinh, đồng thời làm tăng huyết áp tâm thu ban đêm, huyết áp tâm trương ban đêm và nhịp tim [2]. Nghiên cứu này ghi nhận mối liên hệ trực tiếp giữa mức độ biểu hiện bất thường của các gen đồng hồ với sự suy giảm mức tụt áp ban đêm [2].
Bên cạnh yếu tố gen di truyền, sự kích hoạt của hệ thần kinh giao cảm và các hormone gây căng thẳng cũng góp phần giữ huyết áp ở mức cao [1]. Một nghiên cứu năm 1998 theo dõi nồng độ chất dẫn truyền thần kinh catecholamine trong nước tiểu ở các điều dưỡng nữ cho thấy có sự khác biệt rõ rệt giữa các ca làm việc [3]. Trong khi người làm ca ngày có mức tiết norepinephrine và epinephrine khi làm việc cao hơn hẳn lúc nghỉ ngơi, thì ở người làm ca đêm, sự chênh lệch này bị thu hẹp hoặc đảo ngược [3]. Sự rối loạn bài tiết hormone căng thẳng kéo dài khiến mạch máu không thể thư giãn hoàn toàn ngay cả khi người lao động đã chợp mắt [3].
Bằng chứng từ nhân viên y tế: Mất tụt áp diễn ra phổ biến
Nhân viên y tế là nhóm đối tượng chịu áp lực ca kíp rất lớn và đã được tập trung phân tích trong nhiều công trình y khoa. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá tác động của ca đêm trên 114 nhân viên y tế, chia thành nhóm nghiên cứu gồm 55 người trực ít nhất 6 ca đêm mỗi tháng và nhóm đối chứng gồm 59 người chỉ làm ca ngày [4]. Tất cả người tham gia đều được theo dõi huyết áp liên tục bằng máy đo Holter trong ít nhất 48 giờ, bao gồm cả ngày làm việc và ngày nghỉ [4].
Kết quả nghiên cứu năm 2024 cho thấy có sự khác biệt rõ rệt về tỷ lệ chênh lệch huyết áp giữa ngày và đêm giữa hai nhóm [4]. Ở nhóm làm ca đêm, mức giảm huyết áp tâm thu giữa ngày và đêm chỉ đạt -5,7 ± 5,5%, thấp hơn đáng kể so với mức -9,0 ± 7,0% ở nhóm làm ban ngày (p = 0,006) [4]. Mức giảm huyết áp tâm trương giữa ngày và đêm ở nhóm ca đêm là -7,9 ± 9,6%, trong khi nhóm đối chứng ban ngày giảm tới -12,7 ± 8,2% (p = 0,005) [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng lịch làm việc ban đêm gắn liền với mô hình huyết áp non-dipping do rối loạn giấc ngủ gây ra [4].
Một nghiên cứu khác năm 2021 theo dõi 53 nhân viên cấp cứu y tế (tuổi trung bình 26,5 ± 7,5 tuổi) bằng thiết bị đo huyết áp lưu động 24 giờ và vòng đeo tay theo dõi giấc ngủ [5]. Khi những nhân viên này ngủ vào ban ngày sau ca trực đêm, có tới 49,1% người xuất hiện tình trạng mất trũng huyết áp tâm thu hoặc tâm trương [5]. Trong khi đó, vào ngày nghỉ khi họ được ngủ đúng vào ban đêm, tỷ lệ mất trũng huyết áp tâm thu giảm xuống còn 25% và mất trũng huyết áp tâm trương chỉ còn 3,9% [5].
Tác động trên tài xế, nhân viên an ninh và các ngành nghề khác
Tác động tiêu cực của ca đêm lên huyết áp không chỉ giới hạn trong môi trường bệnh viện mà xuất hiện ở nhiều ngành nghề khác nhau. Một nghiên cứu tự nhiên năm 2022 đã theo dõi 20 tài xế xe buýt mới tuyển dụng trong 90 ngày khi họ chuyển từ giai đoạn đào tạo ban ngày sang làm ca sáng sớm hoặc ca ngày [6].
Nghiên cứu trên tài xế xe buýt cho thấy sự thay đổi diễn ra rất nhanh chóng: 62% số tài xế chuyển ca đã biến đổi từ mô hình huyết áp hạ ban đêm bình thường sang mô hình mất trũng huyết áp [6]. Sau 90 ngày làm việc theo ca, có tới 93% số người làm ca hiển thị kiểu hình non-dipping, trong khi ở nhóm tài xế làm ban ngày, tỷ lệ non-dipping giảm từ 50% lúc bắt đầu xuống còn 0% ở ngày thứ 90 (p = 0,001) [6]. Mức tụt huyết áp qua đêm ở nhóm làm ca kém hơn nhóm làm ban ngày khoảng 7% (-6,3% so với -13,1%, p < 0,01) [6]. Sự suy giảm này có mối liên hệ mật thiết với mức độ thất thường của thời gian ngủ (r2 = 0,28, p = 0,03) [6].
Tại Ấn Độ, một nghiên cứu năm 2023 thực hiện trên các nhân viên an ninh bệnh viện có độ tuổi trung bình 27,03 ± 2,71 tuổi và chỉ số khối cơ thể trung bình 22,10 ± 1,64 [7]. Thiết bị theo dõi vận động chỉ ra rằng thời lượng giấc ngủ của nhân viên an ninh trong ca sáng đạt 5,81 ± 1,08 giờ, nhưng khi chuyển sang ca đêm đã sụt giảm nghiêm trọng chỉ còn 4,02 ± 1,70 giờ [7]. Sự chênh lệch huyết áp tâm thu giữa lúc thức và lúc ngủ ở nhóm làm ca đêm ghi nhận ở mức 15,91 ± 8,44 mmHg [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tìm thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê về huyết áp tâm thu 24 giờ giữa ca sáng và ca đêm (p > 0,05), cho thấy đối tượng trẻ tuổi có thể vẫn còn khả năng bù trừ tạm thời ở mức toàn thể [7].
Nguy cơ tăng huyết áp thực sự từ các khảo sát diện rộng
Hiện tượng mất trũng huyết áp lặp đi lặp lại không chỉ là một chỉ số trên máy đo tạm thời mà dẫn tới nguy cơ mắc bệnh tăng huyết áp mạn tính. Phân tích từ Khảo sát Điều kiện Làm việc Hàn Quốc lần thứ 3 năm 2015 cho thấy tỷ lệ người lao động được chẩn đoán mắc bệnh tăng huyết áp ở nhóm làm việc ban đêm là 6,9%, cao hơn rõ rệt so với tỷ lệ 4,6% ở nhóm không làm đêm [1].
Một nghiên cứu trích dẫn trên 1.838 nữ công nhân tại một công ty sản xuất ở Đài Loan cho thấy phụ nữ làm việc ca đêm có tỷ lệ chênh mắc tăng huyết áp cao gấp 2,30 lần so với những đồng nghiệp làm ca ngày (khoảng tin cậy 95%: 1,20 - 4,40) [1]. Thêm vào đó, việc kết hợp giữa rối loạn nhịp sinh học do làm ca với các yếu tố nguy cơ sẵn có như hút thuốc lá hay béo phì càng thúc đẩy nhanh hơn các rối loạn chuyển hóa và sinh lý [1].
Một phân tích năm 1998 trên 99 điều dưỡng cũng chỉ ra rằng người làm ca chiều hoặc ca đêm có nguy cơ bị mất trũng huyết áp cao gấp 6,1 lần so với người làm ca ngày (p < 0,001) [3]. Mức độ sụt giảm huyết áp khi ngủ ở nhóm làm ca tối và ca đêm thấp hơn nhóm ca ngày 5,4 mmHg (p < 0,001) [3]. Đáng chú ý, tỷ lệ non-dipper ở nhóm người Mỹ gốc Phi làm việc ca chiều hoặc đêm lên tới 79%, cao hơn rất nhiều so với tỷ lệ 32% ở nhóm làm ngày [3].
Khả năng tự điều chỉnh của cơ thể và nguy cơ ở người có bệnh nền
Liệu mạch máu của chúng ta có thể thích nghi nếu làm ca đêm liên tục nhiều ngày hay không? Một nghiên cứu năm 2002 đã tiến hành kiểm tra trên 12 nam giới làm việc theo ca có tiền sử tăng huyết áp nhưng chưa điều trị, độ tuổi trung bình 53,6 ± 2,5 tuổi [8]. Các bệnh nhân được đo huyết áp lưu động 24 giờ vào ngày cuối cùng của chu kỳ 4 ngày làm ca ngày, ngày đầu tiên của chu kỳ 4 ngày làm ca đêm và ngày thứ tư của chu kỳ làm ca đêm [8].
Kết quả nghiên cứu năm 2002 cho thấy vào ngày đầu tiên đổi sang làm ca đêm, sự chênh lệch huyết áp giữa chu kỳ thức - ngủ giảm 8,5%, chuyển ngay sang dạng mất trũng huyết áp non-dipper [8]. Tuy nhiên, sau 4 ngày làm ca đêm liên tục, huyết áp của các đối tượng này đã đảo ngược trở lại mô hình trũng áp bình thường [8].
Phát hiện này chỉ ra rằng hệ tuần hoàn chịu cú sốc lớn nhất vào những ngày đầu tiên đổi ca [8]. Việc xoay ca quá nhanh và liên tục khiến mạch máu không kịp điều chỉnh để tái lập nhịp sinh học, tạo ra gánh nặng tim mạch rất bất lợi, đặc biệt là ở những bệnh nhân vốn đã có sẵn bệnh nền tăng huyết áp [8].
Những hiểu lầm phổ biến người làm ca đêm cần tránh
Hiểu lầm lớn nhất của đa số người làm việc ban đêm là tin rằng giấc ngủ ngày có giá trị tương đương giấc ngủ đêm. Dù ngủ đủ 7-8 tiếng vào ban ngày, môi trường ánh sáng, tiếng ồn và nhiệt độ vẫn kích thích hệ thần kinh trung ương [4], [5]. Bằng chứng từ nghiên cứu năm 2021 cho thấy gần một nửa (49,1%) nhân viên cấp cứu vẫn bị mất trũng huyết áp dù đã được ngủ bù vào ban ngày sau ca trực [5].
Một ngộ nhận khác là người trẻ tuổi, thể lực tốt thì không cần bận tâm về tác động của ca đêm. Các nghiên cứu trên nhóm nhân viên cấp cứu có độ tuổi trung bình 26,5 tuổi [5], nhân viên an ninh 27 tuổi [7], hay tài xế xe buýt mới vào nghề [6] đều chứng minh rối loạn nhịp huyết áp xuất hiện rất sớm. Tại nghiên cứu trên các tài xế mới tuyển dụng, chỉ sau 90 ngày bắt đầu công việc làm ca, 93% đã chuyển thành kiểu hình non-dipper [6].
Nhiều người cũng cho rằng chỉ khi có cảm giác đau đầu, chóng mặt thì huyết áp mới tăng cao. Trên thực tế, hiện tượng non-dipping diễn ra hoàn toàn thầm lặng trong lúc ngủ [1]. Người lao động không thể cảm nhận được áp lực lòng mạch qua cảm giác thông thường nếu không sử dụng các thiết bị theo dõi chuyên biệt [4], [5].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Những người đã được chẩn đoán mắc bệnh tăng huyết áp hoặc có huyết áp ở ngưỡng tiền tăng huyết áp cần hết sức lưu tâm khi làm ca đêm [8]. Sự sụt giảm huyết áp khi ngủ bị triệt tiêu ngay từ ngày đầu đổi ca có thể gây ra những cơn tăng áp kịch phát hoặc làm nặng thêm tình trạng tổn thương thành mạch [8].
Nhóm người có thói quen hút thuốc lá, người thừa cân, béo phì hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch sớm cũng thuộc diện nguy cơ cao [1]. Các yếu tố nguy cơ này khi kết hợp với sự đảo lộn nhịp sinh học sẽ đẩy nhanh tiến trình xơ vữa động mạch và bệnh mạch vành [1].
Ngoài ra, những người làm các công việc đòi hỏi xoay ca liên tục không cố định, khiến lịch trình thức ngủ bị biến động mạnh, cần được kiểm tra sức khỏe thường xuyên [6]. Mức độ thay đổi thời gian ngủ thất thường đã được chứng minh là tương quan trực tiếp với mức độ suy giảm trũng huyết áp [6]. Bất kỳ ai thuộc nhóm này khi có các triệu chứng như mệt mỏi mạn tính, hồi hộp đánh trống ngực nên đến cơ sở y tế để được bác sĩ tư vấn chuyên sâu.
Giải pháp khoa học giúp giảm thiểu nguy cơ huyết áp cho người làm ca
Dựa trên các dữ liệu nghiên cứu, có những giải pháp thực tế có thể giúp hạn chế tình trạng mất trũng huyết áp cho người làm việc ban đêm. Phát hiện nổi bật từ nghiên cứu năm 2021 trên nhân viên y tế cho thấy giấc ngủ ngắn giữa ca trực đóng vai trò cực kỳ quan trọng [5]. Tất cả những người không ngủ trưa hoặc chợp mắt dưới 60 phút trong ca trực đêm đều bị mất trũng huyết áp [5]. Ngược lại, ở những người có thể chợp mắt từ 60 đến 120 phút trong ca, tỷ lệ mất trũng huyết áp tâm thu giảm xuống chỉ còn 14,3% [5].
Bên cạnh đó, việc giữ cố định khung giờ ngủ ban ngày sau ca trực là chìa khóa để giảm bớt sự xáo trộn nhịp sinh học [6]. Người lao động nên tạo không gian ngủ ban ngày tối hoàn toàn bằng rèm cản sáng, duy trì sự yên tĩnh và nhiệt độ mát mẻ nhằm mô phỏng tối đa điều kiện của ban đêm [4], [1].
Chế độ sinh hoạt lành mạnh cũng đóng vai trò giảm tải áp lực cho mạch máu. Người làm ca đêm cần tránh dùng caffeine hoặc các chất kích thích gần giờ ngủ ngày, hạn chế ăn mặn và không hút thuốc lá [1]. Đối với những người phải duy trì lịch làm ca kéo dài, việc chủ động đo huyết áp tại nhà hoặc đề xuất bác sĩ chỉ định đo huyết áp lưu động 24 giờ (ABPM) định kỳ là biện pháp tối ưu để phát hiện sớm các bất thường [4], [5].
Làm việc ban đêm là yêu cầu bắt buộc của nhiều ngành nghề thiết yếu, nhưng cái giá phải trả cho sức khỏe tim mạch là điều hoàn toàn có thể kiểm soát. Việc hiểu rõ hiện tượng mất trũng huyết áp giúp người lao động chủ động sắp xếp giấc ngủ ngắn hợp lý và bảo vệ nhịp sinh học tốt nhất có thể. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường về huyết áp, việc thăm khám y khoa kịp thời sẽ giúp bạn duy trì công việc bền vững mà không đánh đổi bằng sức khỏe lâu dài.
