Băn khoăn sơ cứu: Đặt đá vào nách và bẹn có thực sự hiệu quả?
Vào những ngày nắng nóng đỉnh điểm, các ca kiệt sức hoặc đột quỵ do nhiệt (say nắng, sốc nhiệt) thường gia tăng đột biến trong cộng đồng. Khi thấy một người bị sốt cao, mê man hoặc ngất xỉu giữa trời nắng, phản xạ quen thuộc của nhiều người là vội vã tìm đá lạnh chườm vào nách, bẹn hoặc cổ. Tuy nhiên, liệu biện pháp chườm đá vào các vị trí này có giúp nạn nhân hạ thân nhiệt đủ nhanh để thoát khỏi vùng nguy hiểm hay không?
Câu trả lời là chườm đá vào vùng nách và bẹn có mang lại hiệu quả hạ nhiệt, nhưng tốc độ giảm nhiệt của biện pháp này khá chậm khi áp dụng đơn độc [1]. Trong cấp cứu sốc nhiệt thực tế, các chuyên gia khuyến cáo chườm đá nách, bẹn chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ hoặc phương án thay thế trong lúc chờ đợi, chứ không được coi là biện pháp hạ nhiệt chính yếu duy nhất [2], [3]. Để cứu tính mạng người bệnh, việc phối hợp nhiều hình thức làm mát toàn thân cần được tiến hành càng sớm càng tốt [4], [5].
Cơ chế hạ nhiệt khi chườm lạnh các vị trí mạch máu lớn
Nguyên lý cơ bản của việc đặt túi đá vào vùng nách, bẹn và cổ xuất phát từ giải phẫu học tuần hoàn. Tại các hốc tự nhiên này, các mạch máu lớn như động mạch cảnh ở cổ, động mạch nách và động mạch đùi ở bẹn nằm tương đối nông ngay dưới bề mặt da. Khi tiếp xúc trực tiếp với túi đá lạnh, nhiệt lượng từ dòng máu chảy qua các mạch máu này sẽ được truyền qua da vào túi đá theo cơ chế dẫn truyền nhiệt.
Dòng máu sau khi được làm mát nhẹ sẽ tiếp tục hành trình quay trở về tim và tuần hoàn đi khắp cơ thể, từ đó từng bước giúp hạ nhiệt độ trung tâm (nhiệt độ của các cơ quan nội tạng quan trọng). Việc bảo vệ các cơ quan cốt lõi là vô cùng cấp bách, bởi khi nhiệt độ trung tâm của cơ thể chạm ngưỡng 40 độ C (104 độ F), các tổn thương tế bào bắt đầu bùng phát và kích hoạt chuỗi phản ứng dây chuyền dẫn tới suy đa tạng hoặc tử vong [2].
Tuy nhiên, cơ chế làm mát qua tiếp xúc dẫn truyền tại chỗ có một hạn chế lớn là diện tích tiếp xúc rất hẹp. Khi chỉ đặt túi đá tại nách, cổ và bẹn, phần lớn diện tích bề mặt cơ thể còn lại vẫn không được giải phóng nhiệt. Hơn nữa, nhiệt độ quá lạnh tại một điểm có thể kích thích co mạch cục bộ, làm giảm lưu lượng máu chảy qua vùng tiếp xúc, từ đó làm chậm tốc độ trao đổi nhiệt mong muốn.
Bằng chứng thực nghiệm: Tốc độ hạ thân nhiệt thực tế đến đâu?
Để làm rõ hiệu quả thực tế của việc chườm đá tại các mạch máu lớn, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt.
Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành theo dõi 11 nam tình nguyện viên khỏe mạnh được làm tăng thân nhiệt trung tâm lên 40,0 độ C thông qua bài tập đi bộ kết hợp chạy trong phòng kiểm soát khí hậu ở 34,2 độ C và độ ẩm 62,3% [1]. Sau đó, các đối tượng được làm mát trong 40 phút bằng ba phương pháp: chườm túi đá ở cổ, nách, bẹn; phun nước kết hợp quạt gió; hoặc truyền tĩnh mạch 2 lít nước muối sinh lý ướp lạnh 20 độ C trong 20 phút [1]. Kết quả cho thấy trong 20 phút đầu, tốc độ hạ nhiệt độ trung tâm của biện pháp phun nước kết hợp quạt gió đạt 0,09 độ C mỗi phút, vượt trội hơn rõ rệt so với mức 0,07 độ C mỗi phút của biện pháp chỉ chườm đá nách, cổ, bẹn [1]. Phương pháp truyền dịch lạnh đạt tốc độ giảm 0,08 độ C mỗi phút [1]. Ba tình nguyện viên trong nhóm truyền dịch lạnh bị tê buốt cánh tay hoặc bàn tay nhưng triệu chứng này tự hết sau 5 phút dừng truyền [1]. Nghiên cứu kết luận cả ba phương pháp đều giúp hạ thân nhiệt và phù hợp cho cấp cứu ban đầu tại hiện trường trước khi chuyển viện [1].
Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 1990 trên mô hình động vật gồm 12 cá thể khỉ đuôi lợn bị sốc nhiệt ngâm nước (42 độ C) dẫn đến ngừng tim cũng đã so sánh các kỹ thuật làm mát đơn giản trong và sau hồi sức tim phổi [4]. Nhóm 1 gồm 6 cá thể chỉ được chườm túi đá ở bẹn, nách và cổ [4]. Nhóm 2 gồm 6 cá thể được kết hợp chườm túi đá với lau nước lạnh trên toàn bộ mặt trước thân mình và các chi, đồng thời dùng quạt thổi gió [4]. Kết quả cho thấy nhiệt độ trực tràng giảm từ mức tử vong 42,2 độ C xuống mức an toàn 38,5 độ C mất tới 45 phút ở nhóm chỉ chườm đá, trong khi nhóm kết hợp phun lau nước và quạt gió chỉ mất 28 phút [4]. Tốc độ hạ nhiệt nhanh có mối tương quan chặt chẽ với tốc độ ổn định huyết áp tự phát của các đối tượng thí nghiệm [4].
So sánh các phương pháp hạ nhiệt trong cấp cứu say nắng
Trong y học thực hành, sốc nhiệt được chia thành hai nhóm chính: sốc nhiệt do gắng sức (thường gặp ở người trẻ tập luyện nặng) và sốc nhiệt không do gắng sức (thường gặp ở người già hoặc người có bệnh nền) [3]. Chỉ riêng tại Mỹ từ năm 2006 đến năm 2010 đã ghi nhận ít nhất 3.332 ca tử vong liên quan đến sốc nhiệt [3].
Theo một tổng quan hệ thống năm 2016, phương pháp ngâm toàn thân trong nước đá được chứng minh là có hiệu quả vượt trội trong sốc nhiệt do gắng sức, ghi nhận tỷ lệ tử vong bằng 0 trong các loạt ca bệnh lớn ở người trẻ khỏe mạnh [3]. Đối với sốc nhiệt không do gắng sức ở người cao tuổi, biện pháp làm mát bằng bốc hơi kết hợp đối lưu (phun nước và quạt gió) được ưu tiên hơn và có thể tăng cường bằng việc đắp đá vụn rải đều khắp cơ thể hoặc truyền dịch lạnh [3]. Tổng quan này nhấn mạnh: dựa trên các bằng chứng hiện có, việc chỉ áp túi đá chọn lọc vào cổ, nách và bẹn, dùng chăn làm mát, hoặc các thiết bị làm mát nội mạch/ngoại vi không được khuyến cáo như là phương pháp làm mát ban đầu duy nhất [3].
Mục tiêu cốt lõi trong cấp cứu sốc nhiệt gắng sức khi chạy marathon là phải kiểm soát để diện tích đường cong nhiệt độ vượt quá 40,5 độ C theo thời gian ở mức dưới 60 độ-phút [5]. Việc đo nhiệt độ trực tràng là cách ước tính chính xác duy nhất về nhiệt độ trung tâm có thể dùng tại hiện trường [5]. Biện pháp tối ưu tại hiện trường là làm mát toàn thân ngay lập tức bằng ngâm bồn nước đá hoặc đắp khăn nước đá xoay vòng liên tục lên thân mình, tứ chi và đầu, kết hợp chườm đá ở cổ, nách, bẹn [5].
Ở mức độ can thiệp y tế chuyên sâu, các bác sĩ có thể sử dụng các thiết bị làm mát chuyên dụng. Một báo cáo năm 2014 đã ghi nhận việc sử dụng thành công thiết bị làm mát bên ngoài trên bệnh nhân sốc nhiệt tự thở, đưa nhiệt độ mục tiêu về 36,5 độ C giúp bệnh nhân hồi phục ý thức nhanh mà không cần đặt nội khí quản [6]. Thử nghiệm trên động vật cũng chỉ ra rằng việc hạ thân nhiệt vừa phải giúp ức chế gốc tự do superoxide anion, giảm phản ứng viêm ở máu, gan và phổi [6].
Một tổng quan năm 2018 cho biết thêm, mức nhiệt độ trực tràng 39,4 độ C đã được chứng minh là điểm dừng an toàn trong quá trình làm mát ban đầu [7]. Các kỹ thuật chuyên sâu như hệ thống ống thông bóng nội mạch (IVC) có thể hạ nhiệt độ trung tâm xuống 38,8 độ C chỉ sau 17 phút ở ca sốc nhiệt nặng, giúp giảm đáng kể điểm suy tạng SOFA trong 24 giờ đầu so với làm mát thông thường [7].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu đăng ký đa trung tâm tại Nhật Bản từ 2010 đến 2019 theo dõi bệnh nhân say nắng sốc nhiệt đã chỉ ra rằng: ở nhóm bệnh nhân nặng (n = 231), việc áp dụng các biện pháp làm mát chủ động kết hợp bù dịch giúp giảm tỷ lệ tử vong trong bệnh viện xuống 21,5%, so với mức 35,5% ở nhóm chỉ bù dịch đơn thuần [8]. Điều này khẳng định hạ nhiệt chủ động là yêu cầu bắt buộc và mang tính sống còn đối với các trường hợp sốc nhiệt nặng [8].
Những hiểu lầm phổ biến khi sơ cứu say nắng
Một trong những sai lầm nguy hiểm nhất là nghĩ rằng chỉ cần đặt vài cục đá vào nách và bẹn rồi ngồi chờ nạn nhân tự tỉnh lại. Như các số liệu khoa học đã chỉ ra, việc chườm đá đơn độc tại nách và bẹn có tốc độ hạ nhiệt tương đối chậm [4], [1]. Trong khi đó, bất kỳ sự chậm trễ nào trong việc nhận biết và làm mát đều làm tăng tỷ lệ biến chứng và tử vong [5], [2].
Sai lầm thứ hai là tin rằng có thể dùng cồn xoa bóp hoặc cho uống thuốc hạ sốt thông thường (như paracetamol). Cơ chế của sốc nhiệt là sự quá tải nhiệt do môi trường hoặc vận động vượt quá khả năng điều hòa của hệ tim mạch [2], hoàn toàn khác với cơ chế sốt do nhiễm trùng tác động lên trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi. Do đó, thuốc hạ sốt không có tác dụng trong trường hợp này và có thể làm tăng gánh nặng cho gan, thận.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các triệu chứng nhẹ như đau đầu, chóng mặt có thể tự khỏi mà không cần xử trí. Các bệnh lý do nhiệt diễn tiến liên tục, khởi đầu từ các dạng nhẹ như kiệt sức do nhiệt, chuột rút nhiệt với biểu hiện đau đầu, yếu sức, chóng mặt, không thể tiếp tục hoạt động [2]. Nếu không can thiệp kịp thời bằng cách đưa vào nơi thoáng mát và bù nước, bệnh hoàn toàn có thể tiến triển thành sốc nhiệt đe dọa tính mạng [2].
Những đối tượng và trường hợp cần đặc biệt thận trọng
Các đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước thời tiết nắng nóng bao gồm người cao tuổi, người có thể trạng suy nhược, bệnh nhân có bệnh lý tim mạch nền và trẻ nhỏ [2], [3]. Ở nhóm người này, cơ chế bù trừ của hệ tim mạch thường bị suy giảm khi đối mặt với điều kiện môi trường nóng ẩm [2].
Đối với những người vận động thể lực cường độ cao như vận động viên chạy marathon, binh sĩ huấn luyện ngoài trời nắng, nguy cơ sốc nhiệt do gắng sức luôn thường trực [5], [3]. Bất kỳ dấu hiệu bất thường nào về hệ thần kinh trung ương đi kèm thân nhiệt tăng cao đều phải được đánh giá ngay lập tức như một ca sốc nhiệt khẩn cấp [2].
Khi tiến hành sơ cứu bằng đá lạnh, cần hết sức cẩn trọng để tránh gây tổn thương da. Không nên áp đá trực tiếp trần trụi lên da trong thời gian quá lâu vì có thể gây bỏng lạnh hoặc tê bì cục bộ [1]. Luôn bọc đá trong khăn vải hoặc túi chườm chuyên dụng trước khi áp vào nách, bẹn hay cổ của người bệnh.
Hướng dẫn thực hành sơ cứu say nắng từng bước
Để tối ưu hóa cơ hội sống sót và hạn chế di chứng thần kinh cho người bị say nắng, sốc nhiệt, quy trình sơ cứu tại hiện trường cần được tiến hành tuần tự và khẩn trương:
Đầu tiên, lập tức di chuyển nạn nhân ra khỏi khu vực nắng nóng vào bóng râm mát, phòng có điều hòa hoặc nơi thoáng khí [2]. Nới lỏng hoặc cởi bỏ bớt quần áo bên ngoài để cơ thể dễ dàng thoát nhiệt ra môi trường [2]. Đồng thời, gọi ngay cấp cứu y tế để được hỗ trợ chuyên sâu [5].
Thứ hai, triển khai làm mát toàn thân ngay tại chỗ mà không được trì hoãn [5], [3]. Biện pháp tốt nhất tại cộng đồng là dùng khăn ướt vắt ráo hoặc bình phun sương xịt nước mát lên khắp bề mặt da thân mình, tay chân, đồng thời dùng quạt thổi liên tục để kích hoạt quá trình bốc hơi và đối lưu nhiệt [4], [3], [1].
Thứ ba, phối hợp đặt các túi chườm đá vào vùng cổ, hai bên nách và hai bên bẹn nhằm hỗ trợ thêm cho quá trình làm mát đối lưu toàn thân [4], [5]. Tránh chỉ thực hiện mỗi thao tác chườm đá cục bộ mà quên đi việc làm mát diện rộng trên da [4], [3].
Cuối cùng, nếu người bệnh còn tỉnh táo và có thể nuốt, hãy cung cấp nước mát từng ngụm nhỏ để bù nước [2]. Tuyệt đối không cố ép người bệnh uống nước nếu họ đang lơ mơ, hôn mê hoặc co giật vì có thể gây hít sặc vào đường thở. Tiếp tục theo dõi nhịp thở và thân nhiệt của nạn nhân cho đến khi nhân viên y tế tiếp cận [5], [7].
Lời khuyên giúp xử trí an toàn và cân bằng
Chườm đá vào vùng nách và bẹn là một kỹ thuật sơ cứu tiện lợi, dễ thực hiện nhằm tận dụng vị trí của các mạch máu lớn [1]. Dù vậy, phương pháp này chỉ phát huy giá trị tốt nhất khi được phối hợp cùng các biện pháp làm mát toàn thân như quạt gió, lau nước ướt hoặc ngâm bồn lạnh [4], [5], [3].
Hành động nhanh chóng và chính xác tại hiện trường chính là chìa khóa then chốt giúp chặn đứng chuỗi tổn thương mô không thể phục hồi trước khi người bệnh được đưa tới cơ sở y tế [5], [2]. Hãy luôn chủ động phòng ngừa say nắng trong mùa nắng nóng và sẵn sàng trang bị các kỹ năng sơ cứu khoa học để bảo vệ bản thân cùng những người xung quanh.
