Nhiều người thường xem nhẹ cảm giác rát bỏng ở đầu lưỡi hoặc những nốt nhiệt miệng tái đi tái lại, cho rằng đó chỉ là hiện tượng “nóng trong người” do ăn đồ cay nóng hoặc thức khuya. Thực tế, không ít trường hợp các vết loét kéo dài, bề mặt lưỡi đỏ ửng và mất đi lớp gai mịn màng vốn có, gây khó khăn lớn cho việc ăn uống thường nhật.

Tình trạng lưỡi sưng đỏ, đau rát và hay loét miệng rất có thể là dấu hiệu cảnh báo cơ thể bạn đang thiếu hụt nghiêm trọng vitamin B12 [1], [2]. Viêm lưỡi kèm theo các tổn thương niêm mạc miệng là biểu hiện lâm sàng ban đầu phổ biến, thường xuất hiện trước khi các tổn thương toàn thân hay dấu hiệu thiếu máu nặng nề bộc phát [1], [3], [4].

Mối liên hệ giữa vitamin B12 và sức khỏe khoang miệng

Vitamin B12 (cobalamin) là một vi chất dinh dưỡng thiết yếu, đóng vai trò sống còn trong quá trình phân chia tế bào, tổng hợp vật liệu di truyền và duy trì chức năng thần kinh bình thường [5], [6]. Trong khoang miệng, các tế bào biểu mô niêm mạc và gai lưỡi có tốc độ thay mới rất nhanh, do đó chúng cực kỳ nhạy cảm với bất kỳ sự sụt giảm vi chất nào của cơ thể [2].

Về mặt chuyển hóa sinh học, vitamin B12 tham gia mật thiết vào chu trình chuyển hóa carbon-1 [5]. Khi cơ thể không nhận đủ lượng B12 cần thiết, quá trình này bị gián đoạn, dẫn đến việc tích tụ dạng folate không hoạt động là 5-methyl tetrahydrofolate [5]. Tình trạng thiếu hụt folate thứ phát này lập tức tác động xấu tới quá trình tổng hợp DNA và RNA, làm biến đổi kháng thể và suy yếu hàng rào bảo vệ miễn dịch [5].

Không những vậy, các nghiên cứu sinh học tế bào ghi nhận sự sụt giảm đáng kể số lượng tế bào lympho, tế bào miễn dịch CD8+ và tỷ lệ tế bào CD4+ ở những bệnh nhân thiếu hụt vitamin B12 [5]. Hiện tượng rối loạn tỷ lệ tế bào miễn dịch làm suy giảm khả năng tái tạo tế bào, khiến cấu trúc niêm mạc miệng trở nên mỏng manh, dễ bị tổn thương, trợt loét và nhiễm khuẩn [5], [2].

Những biểu hiện đặc trưng khi lưỡi và miệng thiếu B12

Khi cơ thể thiếu hụt vitamin B12, vùng miệng thường xuất hiện một phức hợp các triệu chứng rất điển hình [1], [5]. Triệu chứng thường gặp hàng đầu là tình trạng viêm teo gai lưỡi (atrophic glossitis), khiến lưỡi trở nên nhẵn bóng, sưng phù, mất hết các nhú gai vị giác và chuyển sang màu đỏ rực hoặc đỏ thẫm [1], [5], [2], [6]. Đi kèm với đó là hiện tượng đau nhức lưỡi dai dẳng và cảm giác nóng rát bỏng như bị bỏng nước sôi [7], [1], [5].

Ngoài tổn thương ở lưỡi, người bệnh còn hay gặp tình trạng loét miệng tái phát hoặc các mảng trợt đỏ nông rải rác trên vòm miệng và niêm mạc má [7], [1], [5], [2]. Bệnh nhân cũng có thể bị viêm nứt kẽ mép (viêm góc môi), khô nứt khó chịu và ngứa ngáy vùng niêm mạc [1], [5], [2], [6].

Tình trạng thiếu vitamin B12 còn làm thay đổi trực tiếp cảm giác và chức năng thần kinh vùng mặt [1], [5], [6]. Người bệnh thường phàn nàn về chứng dị cảm ở lưỡi (cảm giác tê bì, châm chích kiến bò), rối loạn hoặc mất hẳn vị giác khi ăn uống và không thể chịu đựng được việc đeo hàm giả tháo lắp [1], [5], [6].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận điều gì?

Các nghiên cứu lâm sàng đã làm sáng tỏ mối liên hệ chặt chẽ giữa tổn thương niêm mạc miệng và tình trạng thiếu hụt vitamin B12:

Nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2024 khảo sát trên 243 bệnh nhân đến khám vì triệu chứng đau lưỡi, cảm giác rát bỏng hoặc loét miệng tái phát nặng (đã loại trừ người có tiền sử cắt dạ dày) [7]. Nhóm bệnh gồm 133 người bị viêm lưỡi do thiếu vitamin B12, còn nhóm đối chứng gồm 110 người mắc các bệnh lý niêm mạc miệng khác nhưng nồng độ vitamin B12 hoàn toàn bình thường [7]. Kết quả cho thấy 84,2% bệnh nhân viêm lưỡi do thiếu B12 có nồng độ gastrin-17 cao và pepsinogen I thấp trong huyết thanh [7]. Phân tích hồi quy đơn biến chỉ ra chỉ số gastrin-17 cao kết hợp pepsinogen I thấp là yếu tố nguy cơ rất cao đối với viêm lưỡi thiếu B12 (OR: 92,44; KHOẢNG TIN CẬY 95%: 35,91 - 238,02) [7]. Phân tích dưới nhóm cũng cho thấy nhóm bệnh nhân có chỉ số này mang nồng độ B12 thấp hơn và tỷ lệ kháng thể kháng vi khuẩn Helicobacter pylori thấp hơn [7]. Giới hạn nghiên cứu là thiết kế cắt ngang chỉ phản ánh mối tương quan tại một thời điểm [7].

Một báo cáo ca lâm sàng năm 2024 mô tả một nữ bệnh nhân 67 tuổi ở Bắc Phi đến khám chuyên khoa phẫu thuật miệng vì đau rát miệng và khó ăn nhai một số loại thức ăn [1]. Bệnh nhân có tiền sử suy giáp và đã được chẩn đoán mắc bệnh thiếu máu ác tính từ năm 2014, đang duy trì tiêm hydroxocobalamin liều 5000 microgam mỗi tháng [1]. Khám trong miệng phát hiện tổn thương dạng dải ban đỏ ở vòm miệng cùng hai vết loét nông liên quan đến bệnh lý thiếu máu ác tính [1].

Báo cáo lâm sàng năm 2003 ghi nhận hai trường hợp bệnh nhân nữ (51 tuổi và 76 tuổi) đi khám chỉ vì đau rát miệng, viêm teo gai lưỡi và các vết trợt loét tiến triển trong nhiều tháng mà không có triệu chứng toàn thân nào khác [4]. Xét nghiệm máu chỉ phát hiện tình trạng hồng cầu to đơn độc mà chưa hề xuất hiện biểu hiện thiếu máu trên lâm sàng [4]. Sau khi được điều trị bù vitamin B12, các tổn thương miệng của hai bệnh nhân đã thoái triển hoàn toàn trong thời gian dưới một tháng [4].

Nghiên cứu công bố năm 2022 báo cáo 4 ca bệnh có tổn thương niêm mạc miệng do thiếu hụt vitamin B12 [6]. Trong số này, 3 bệnh nhân được chỉ định bổ sung vitamin B12 qua đường uống và 1 bệnh nhân được điều trị bằng đường tiêm [6]. Toàn bộ các bệnh nhân đều đạt được sự thoái triển một phần hoặc hoàn toàn các triệu chứng khoang miệng sau khi bổ sung vi chất [6].

Nghiên cứu hồi cứu năm 1995 theo dõi 14 bệnh nhân chưa từng được chẩn đoán thiếu hụt vi chất trước đó [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các biểu hiện viêm lưỡi, viêm miệng và loét niêm mạc có thể xuất hiện đơn độc ngay cả khi người bệnh chưa có biểu hiện thiếu máu hay hồng cầu to [3].

Một báo cáo dịch tễ học năm 2021 tại Bhutan điều tra một vụ bùng phát viêm lưỡi ở 204 học sinh tại 3 trường học nội trú thuộc huyện Tsirang [8]. Đa số học sinh biểu hiện lưỡi nứt nẻ và mất gai nhú [8]. Phân tích chế độ ăn uống cho thấy học sinh thiếu hụt nghiêm trọng các loại thực phẩm giàu khoáng chất và vitamin nhóm B, đồng thời các nghiên cứu trước đó tại các trường nội trú ở Bhutan cũng từng ghi nhận sự thiếu hụt vitamin B12 (cobalamin) và thiamine [8]. Giới hạn của nghiên cứu này là do nguồn lực y tế địa phương hạn chế, trạm y tế cơ sở không thể thực hiện phết máu ngoại vi hay định lượng sắt chuyên sâu [8].

Ý nghĩa chẩn đoán và giới hạn của các triệu chứng khoang miệng

Các dấu hiệu ở vùng miệng như lưỡi đỏ nhẵn bóng, đau rát hay loét niêm mạc đóng vai trò như một tín hiệu báo động sớm cực kỳ giá trị [1], [3], [4]. Thiếu máu ác tính do teo niêm mạc dạ dày thường diễn tiến âm thầm, nhiều năm không gây triệu chứng mệt mỏi điển hình [1], [4]. Nếu bác sĩ và người bệnh nhận diện sớm tổn thương miệng, việc can thiệp bù B12 kịp thời sẽ ngăn chặn được các biến chứng suy nhược toàn thân và tổn thương thần kinh nghiêm trọng, không thể hồi phục [1], [5], [2], [4].

Tuy nhiên, triệu chứng đau rát và loét miệng không phải là đặc hiệu tuyệt đối cho riêng tình trạng thiếu hụt vitamin B12 [5], [4]. Hiện tượng viêm teo gai lưỡi kèm loét miệng hoàn toàn có thể bắt gặp trong các trường hợp thiếu máu do thiếu sắt, hoặc thiếu hụt folate và các vitamin nhóm B khác [5], [8], [2]. Do đó, người bệnh không thể chỉ nhìn bằng mắt thường mà tự ý kết luận nguyên nhân gây bệnh nếu chưa làm các xét nghiệm cận lâm sàng [2].

Để chẩn đoán xác định, việc kiểm tra huyết học toàn diện bao gồm tổng phân tích tế bào máu ngoại vi, định lượng nồng độ vitamin B12, folate và nồng độ sắt huyết thanh là bước bắt buộc [2]. Ở những người có biểu hiện viêm lưỡi nghi ngờ tổn thương niêm mạc dạ dày, các chỉ số huyết thanh dạ dày như gastrin-17 và pepsinogen I giúp ích rất lớn trong việc định hướng nguyên nhân teo niêm mạc thân vị [7], [1].

Những hiểu lầm thường gặp về nhiệt miệng và đau rát lưỡi

Sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là coi mọi vết loét miệng đều là nhiệt miệng thông thường hoặc do ăn uống quá nhiều đồ cay nóng. Nhiệt miệng thông thường (áp-tơ) có thể tự lành trong thời gian ngắn, nhưng nếu vết loét tái đi tái lại liên tục kết hợp với tình trạng lưỡi đỏ tấy, mất gai và rát bỏng thì đó thường là dấu hiệu cảnh báo bệnh lý chuyển hóa sâu xa hơn [7], [1], [5].

Một hiểu lầm khác là cho rằng khi cơ thể thiếu vitamin B12 thì nhất định phải cảm thấy hoa mắt, chóng mặt hoặc suy kiệt do thiếu máu nặng [1], [3]. Bằng chứng y khoa khẳng định các triệu chứng tổn thương tại khoang miệng có thể xuất hiện đơn độc trong nhiều tháng hoặc nhiều năm trước khi nồng độ tế bào máu sụt giảm đến mức gây biểu hiện lâm sàng [3], [4].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần uống vài viên sủi thông thường hoặc bôi thuốc tê giảm đau tại chỗ là có thể dứt điểm bệnh. Nếu nguyên nhân gốc rễ bắt nguồn từ việc teo niêm mạc dạ dày khiến cơ thể không thể hấp thu B12, việc bôi thuốc ngoài chỉ giúp làm dịu cảm giác tạm thời chứ không giải quyết được căn nguyên gây bệnh [7], [1], [5].

Những đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Tình trạng thiếu hụt vitamin B12 và các biến chứng viêm lưỡi không phân bố đồng đều mà tập trung ở các nhóm có nguy cơ cao về chuyển hóa và tiêu hóa [5]:

  • Người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa: Những người bị viêm teo niêm mạc dạ dày (đặc biệt là teo vùng thân vị và đáy vị làm suy giảm sản xuất yếu tố nội tại), viêm ruột mạn tính hoặc rối loạn hấp thu đường ruột [7], [1], [5], [6].
  • Người thực hiện chế độ ăn thuần chay kéo dài: Do vitamin B12 chủ yếu hiện diện trong các nguồn thực phẩm có nguồn gốc từ động vật, những người ăn chay trường không bổ sung vi chất rất dễ rơi vào tình trạng thiếu hụt mạn tính [5].
  • Người mắc các bệnh lý tự miễn: Những cá nhân có tiền sử mắc các bệnh tự miễn như bệnh Grave (Basedow), viêm tuyến giáp, bệnh bạch biến hoặc bệnh thiếu máu ác tính có nguy cơ rất cao bị teo niêm mạc dạ dày dẫn đến mất khả năng hấp thu B12 [1], [5].
  • Người sử dụng một số loại thuốc điều trị lâu ngày: Điển hình là nhóm thuốc ức chế bơm proton (PPI) dùng trong điều trị trào ngược dạ dày, thuốc kháng sinh neomycin hoặc thuốc colchicine dùng trong điều trị gút [5].

Lời khuyên thực tế và giải pháp can thiệp

Khi gặp tình trạng lưỡi sưng đỏ, đau rát hoặc nhiệt miệng dai dẳng, người bệnh không nên tự ý mua các loại thuốc kháng sinh hay tự bổ sung vi chất liều cao mà cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám niêm mạc miệng và làm xét nghiệm máu toàn diện [1], [2].

Nếu kết quả xét nghiệm xác định nguyên nhân là do thiếu hụt vitamin B12, việc điều trị thay thế bổ sung vi chất bằng đường uống hoặc đường tiêm sẽ mang lại hiệu quả rất rõ rệt [4], [6]. Nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh các tổn thương niêm mạc miệng, vết trợt loét và cảm giác đau rát lưỡi có thể thoái triển một phần hoặc thuyên giảm hoàn toàn trong thời gian dưới một tháng sau khi được bù đủ vi chất [4], [6]. Để hỗ trợ giảm đau và giảm viêm tại chỗ trong giai đoạn cấp, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định súc miệng bằng dung dịch chứa sodium bicarbonate kết hợp corticosteroid, hoặc ứng dụng liệu pháp laser mức năng lượng thấp để xoa dịu cảm giác bỏng rát [1].

Bên cạnh can thiệp y khoa, người bệnh cần xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng và đa dạng [8]. Chế độ ăn nên đảm bảo đầy đủ các nhóm thực phẩm giàu vi chất như thịt nạc, cá, trứng, sữa và các loại rau quả xanh nhằm cung cấp đồng thời cả vitamin B12, folate và sắt cho cơ thể [5], [8], [2]. Đối với những người có bệnh lý nền dạ dày hoặc đang phải dùng thuốc ức chế bơm proton kéo dài, việc trao đổi định kỳ với bác sĩ chuyên khoa là cần thiết để theo dõi nồng độ vi chất trong máu và có biện pháp can thiệp kịp thời [7], [5].

Tóm lại, hiện tượng lưỡi sưng đỏ, đau rát và loét miệng kéo dài hoàn toàn có thể là tiếng chuông cảnh báo sớm của tình trạng thiếu hụt vitamin B12 trong cơ thể [1], [2]. Hãy lắng nghe những bất thường từ khoang miệng và chủ động đi khám chuyên khoa để tìm đúng nguyên nhân, điều trị kịp thời trước khi bệnh tiến triển thành các tổn thương thần kinh và huyết học nguy hiểm [5], [2], [4].