Trẻ nhỏ quấy khóc, sốt cao giữa đêm luôn là nỗi ám ảnh của nhiều bậc phụ huynh. Thay vì dùng thuốc tây, không ít gia đình truyền tai nhau mẹo nấu nước cỏ bấc đèn (đăng tâm thảo) cho bé uống vì tin rằng cây cỏ tự nhiên luôn lành tính.
Tuy nhiên, việc tự ý dùng cỏ bấc đèn hạ sốt cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe. Y học hiện đại chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng chứng minh độ an toàn của thảo dược này trên trẻ em, trong khi nguy cơ tương tác thuốc và nhiễm kim loại nặng từ nguồn dược liệu trôi nổi là rất đáng ngại [1][2].
Cỏ bấc đèn là gì và vì sao được dùng trong dân gian?
Cỏ bấc đèn, có tên khoa học là Juncus effusus L., là loài thực vật mọc phổ biến ở những vùng đất ẩm ướt [3]. Từ xa xưa, y học bản địa tại một số nơi đã sử dụng loài cây này như một vị thuốc dân gian với mục đích lợi tiểu, giảm đau và hạ sốt [3].
Trong tự nhiên, thực vật có khả năng tổng hợp và tích lũy nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp đa dạng như nhóm phenolic hay flavonoid [1]. Dù các chất này không thiết yếu cho sự sống cơ bản của cây, chúng lại mang hoạt tính sinh học khi đi vào cơ thể sống [1]. Chính vì kinh nghiệm truyền miệng lâu đời, nhiều người mặc định cỏ bấc đèn có thể thay thế thuốc hạ sốt cho trẻ nhỏ mà không lường trước các phản ứng sinh hóa phức tạp bên trong cơ thể non nớt của trẻ.
Tác dụng sinh học qua góc nhìn khoa học hiện đại
Khi đi sâu vào cơ chế tác động, các nhà khoa học nhận thấy dịch chiết từ cỏ bấc đèn có khả năng can thiệp vào phản ứng viêm ở cấp độ tế bào và ảnh hưởng đến hệ thống vận chuyển chất tại thận [3][1].
Cụ thể, trong cơ thể người có các protein vận chuyển anion hữu cơ, điển hình là OAT1 (SLC22A6) và OAT3 (SLC22A8), tập trung rất nhiều ở thận [1]. Hai kênh vận chuyển này đóng vai trò quan trọng trong việc đào thải thuốc và các chất chuyển hóa ra khỏi máu qua nước tiểu [1]. Nhiều hợp chất tự nhiên trong thực vật có thể ức chế hoạt động của OAT1 và OAT3 [1]. Khi các kênh này bị khóa lại bởi thảo dược, thuốc điều trị dùng kèm sẽ không thể thoát ra ngoài theo tốc độ bình thường, dẫn đến ứ đọng trong máu và làm thay đổi dược động học của thuốc [1].
Bên cạnh đó, ở môi trường tế bào, dịch chiết nước từ cỏ bấc đèn cho thấy khả năng giảm sản xuất các chất trung gian gây viêm (chemokine) như interleukin-8 và C-C-chemokine ligand 20 khi tế bào biểu mô bị kích thích bởi độc tố vi khuẩn [3]. Tuy nhiên, tác động kháng viêm tại chỗ trên mô hình tế bào miệng hoàn toàn khác với cơ chế điều hòa thân nhiệt trung ương khi trẻ bị sốt toàn thân [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về cỏ bấc đèn?
Cho đến nay, các nghiên cứu về Juncus effusus chủ yếu dừng lại ở mô hình tế bào trong phòng thí nghiệm, thử nghiệm trên động vật hoặc khảo sát độc chất môi trường, hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng hạ sốt trên bệnh nhi [3][1][2].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác dụng kháng viêm và bảo vệ của dịch chiết nước cỏ bấc đèn trên tế bào sừng khoang miệng người trong phòng thí nghiệm [3]. Khi xử lý trước các tế bào biểu mô miệng bằng dịch chiết này, lượng chemokine gây viêm do vi khuẩn Porphyromonas gingivalis hoặc nội độc tố LPS của chúng kích thích đã giảm xuống theo nồng độ sử dụng [3]. Hiệu quả này tương đương hoặc cao hơn hoạt chất epigallocatechin gallate, đồng thời giúp bảo vệ tế bào khỏi các chất kích ứng hóa học như cetylpyridinium chloride và benzethonium chloride [3]. Dù vậy, nhóm tác giả chỉ định hướng ứng dụng kết quả này vào sản phẩm chăm sóc răng miệng như nước súc miệng ngừa viêm nha chu, chứ không phải làm thuốc uống hạ sốt [3].
Đáng lưu ý hơn là một nghiên cứu năm 2017 sàng lọc 172 dịch chiết từ 37 loài thực vật làm thuốc và thực phẩm về nguy cơ tương tác thuốc qua kênh OAT1 và OAT3 [1]. Kết quả sàng lọc cho thấy có 59 dịch chiết ức chế OAT1, 55 dịch chiết ức chế OAT3, và 33 dịch chiết ức chế cả hai kênh này (do OAT3 có độ tương đồng 51% với OAT1) [1]. Khi thử nghiệm trực tiếp trên chuột, việc dùng trước chiết xuất cỏ bấc đèn đã làm thay đổi đáng kể dược động học của chất nền khảo sát (FS) [1]. Diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian trong huyết tương (AUC0-t) của chất này đã tăng vọt thêm 80% khi dùng đường uống và tăng 55% khi tiêm tĩnh mạch cùng với cỏ bấc đèn [1]. Điều này chứng minh cỏ bấc đèn có thể làm tăng mạnh nồng độ thuốc dùng kèm trong máu, đòi hỏi phải giám sát chặt chẽ nguy cơ tương tác bất lợi giữa thảo dược và thuốc tây [1].
Ngoài ra, một khảo sát thực địa công bố năm 2018 tại khu vực luyện kẽm thủ công ở phía tây bắc tỉnh Quý Châu (Trung Quốc) đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về độ sạch của dược liệu [2]. Các nhà khoa học thu thập phần thân trên mặt đất, rễ cỏ bấc đèn và đất trồng để phân tích hàm lượng 7 kim loại nặng và á kim gồm asen (As), cadimi (Cd), crom (Cr), đồng (Cu), thủy ngân (Hg), chì (Pb) và kẽm (Zn) [2]. Dù hệ số tích lũy sinh học và hệ số vận chuyển của hầu hết các chất này trong cây nhỏ hơn 1, mẫu cỏ bấc đèn thu thập tại đây vẫn bị nhiễm độc [2]. Đáng báo động là nồng độ asen, cadimi và chì trong cây đều vượt quá giới hạn tiêu chuẩn cho phép đối với nguyên liệu làm thuốc Đông y [2].
Đối chiếu với các thuốc hạ sốt tiêu chuẩn trong nhi khoa
Trong khi cỏ bấc đèn thiếu bằng chứng an toàn cho trẻ em, y học hiện đại đã thiết lập những quy chuẩn rất rõ ràng về việc dùng thuốc hạ sốt cho nhóm tuổi này [4][5]. Nguyên tắc cốt lõi là thuốc hạ sốt chỉ nên sử dụng cho bệnh nhi khi có đánh giá lâm sàng của bác sĩ điều trị rằng cơn sốt đó cần được hạ xuống [4].
Một đánh giá năm 1981 chỉ ra rằng aspirin và acetaminophen (paracetamol) có hiệu quả hạ sốt tương đương nhau ở trẻ em [4]. Tuy nhiên, do acetaminophen có biên độ an toàn rộng hơn ở liều hạ sốt, hoạt chất này được ưu tiên lựa chọn hơn aspirin khi trẻ không cần đến tác dụng kháng viêm [4].
Bên cạnh acetaminophen, hỗn dịch ibuprofen dùng cho nhi khoa cũng đã được cấp phép kê đơn để giảm sốt cho trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên từ năm 1989 [5]. Tổng hợp nhiều nghiên cứu công bố năm 1996 cho thấy ibuprofen là thuốc hạ sốt an toàn và hiệu quả cho trẻ nhỏ từ 3 tháng tuổi [5]. Ở mức liều 10 mg/kg cân nặng, ibuprofen giúp hạ sốt nhanh hơn và duy trì tác dụng kéo dài hơn so với cùng mức liều của acetaminophen, đặc biệt rõ rệt khi trẻ sốt cao từ 101,9 độ F (khoảng 38,8 độ C) trở lên [5]. Ngay cả với các thuốc kháng viêm mạnh hơn dùng trong bệnh viện như tiêm bắp một liều duy nhất diclofenac sodium (nghiên cứu năm 2015), các bác sĩ cũng phải kiểm soát chặt chẽ liều lượng và tránh dùng chung nhiều thuốc hạ sốt để giảm nguy cơ hạ thân nhiệt quá mức ở trẻ nhỏ [6].
Những hiểu lầm thường gặp của phụ huynh
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều cha mẹ là đánh đồng khái niệm "tự nhiên" với "vô hại". Thực tế, bất kỳ loại thảo dược nào có hoạt tính sinh học đều chứa các hợp chất hóa học có thể tác động lên gan và thận [1]. Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, chức năng lọc của thận chưa hoàn thiện. Việc đưa vào cơ thể một dịch chiết thực vật có khả năng ức chế kênh đào thải OAT1 và OAT3 tại thận sẽ làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho trẻ [1].
Hiểu lầm thứ hai là kết hợp vừa uống nước cỏ bấc đèn vừa uống thuốc hạ sốt để "nhanh khỏi". Như nghiên cứu trên động vật đã chỉ ra, cỏ bấc đèn có thể làm tăng nồng độ chất dùng kèm trong máu lên tới 55% - 80% do cản trở quá trình đào thải ở thận [1]. Nếu trẻ đang dùng các loại thuốc điều trị đào thải qua kênh OAT1/OAT3, việc uống thêm nước cỏ bấc đèn có thể vô tình biến liều thuốc bình thường thành liều gây ngộ độc [1].
Hiểu lầm thứ ba là tin rằng cỏ phơi khô mua ngoài chợ hoặc tự hái luôn sạch. Cỏ bấc đèn có cơ chế chịu đựng được môi trường đất ô nhiễm kim loại nặng và thường mọc hoang ở vùng đầm lầy, kênh rạch [2]. Nếu thu hái từ vùng đất hoặc nguồn nước bị ô nhiễm công nghiệp, dược liệu này rất dễ chứa hàm lượng thạch tín (asen), chì và cadimi vượt ngưỡng an toàn [2].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm đầu tiên cần tuyệt đối tránh tự ý dùng cỏ bấc đèn là trẻ sơ sinh, đặc biệt là trẻ dưới 3 tháng tuổi. Ngay cả các thuốc hạ sốt được nghiên cứu kỹ lưỡng như ibuprofen cũng chỉ được khuyến cáo đánh giá độ an toàn từ mốc 3 đến 6 tháng tuổi trở lên [5]. Ở giai đoạn sơ sinh, mọi biểu hiện sốt đều cần được bác sĩ thăm khám trực tiếp để tìm nguyên nhân nhiễm trùng thay vì tự tìm cách dập tắt triệu chứng tại nhà [4].
Nhóm thứ hai là trẻ nhỏ đang phải sử dụng thuốc điều trị theo đơn của bác sĩ hoặc có bệnh lý nền về thận. Do kênh vận chuyển OAT1 và OAT3 biểu hiện rất mạnh ở mô thận và chịu trách nhiệm đào thải nhiều loại thuốc, việc dùng cỏ bấc đèn cho nhóm trẻ này có nguy cơ cao dẫn đến tương tác thuốc - thảo dược nguy hiểm [1].
Nhóm thứ ba là phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và những người có cơ địa dị ứng khi tiếp xúc với nguồn dược liệu không rõ nguồn gốc kiểm định kim loại nặng [2].
Xử trí sốt cho trẻ sao cho an toàn và khoa học?
Khi trẻ bị sốt, điều quan trọng nhất phụ huynh cần làm là theo dõi sát nhiệt độ và tổng trạng của con. Việc quyết định dùng thuốc hạ sốt cần tuân theo hướng dẫn y khoa và chỉ định của bác sĩ [4].
Nếu trẻ sốt trên mức cần can thiệp và đã đủ tháng tuổi, cha mẹ chỉ nên sử dụng các thuốc hạ sốt đơn chất đã được chứng minh an toàn như acetaminophen hoặc hỗn dịch ibuprofen tính đúng theo liều cân nặng (ví dụ liều 10 mg/kg đối với ibuprofen theo hướng dẫn chuyên môn) [4][5]. Tuyệt đối không tự ý kết hợp nhiều loại thuốc hạ sốt cùng lúc hoặc pha thuốc với nước sắc cỏ bấc đèn để tránh nguy cơ hạ thân nhiệt quá mức và tương tác thuốc tại thận [6][1].
Song song với việc dùng thuốc đúng chỉ định, phụ huynh nên cho trẻ mặc quần áo thoáng mát, nghỉ ngơi ở phòng thông thoáng và bù đủ nước, điện giải hoặc tăng cường cữ bú cho trẻ nhỏ. Nếu người lớn muốn sử dụng các chế phẩm từ cỏ bấc đèn cho mục đích chăm sóc sức khỏe khác, cần chọn nguồn dược liệu đã qua kiểm định độc chất kim loại nặng (asen, chì, cadimi) và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa, nhất là khi đang dùng thuốc tây [1][2].
Tóm lại, cỏ bấc đèn có ghi nhận trong y học cổ truyền và bước đầu cho thấy hoạt tính kháng viêm trên tế bào miệng, nhưng hoàn toàn chưa có bằng chứng lâm sàng đảm bảo an toàn để hạ sốt cho trẻ nhỏ [3]. Việc tự ý cho trẻ uống loại cỏ này có thể dẫn đến rủi ro nhiễm kim loại nặng và gây tương tác nguy hiểm với các thuốc đào thải qua thận [1][2]. Khi trẻ sốt, cha mẹ hãy đặt sự an toàn của con lên hàng đầu bằng cách dùng thuốc hạ sốt chuẩn y khoa và đưa trẻ đi khám kịp thời [4].