Trong đời sống hàng ngày, nhiều gia đình Việt có thói quen nấu các loại thảo dược dân gian như cỏ bấc đèn (tên khoa học là Juncus effusus L.) làm nước uống giải nhiệt. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn nên đun sắc cỏ bấc đèn trong bao lâu để chiết xuất tối đa dưỡng chất mà không làm bay hơi hay phân hủy các hoạt chất có lợi.
Thực tế, các dữ liệu nghiên cứu khoa học hiện có chưa đưa ra một con số cố định về thời gian đun sắc cỏ bấc đèn tại nhà (như 10 phút hay 30 phút). Thay vào đó, giới khoa học tập trung phân tích bản chất các hợp chất hóa học nằm trong thân cây khô, khả năng hòa tan của chúng trong nước hay dung môi hữu cơ, cùng thời gian tiếp xúc cần thiết để dịch chiết phát huy tác dụng sinh học [1], [2], [3]. Hiểu rõ đặc tính của các nhóm hoạt chất này chính là chìa khóa giúp người dùng chế biến và sử dụng cỏ bấc đèn đúng kỹ thuật, an toàn.
Cỏ bấc đèn chứa những hoạt chất gì và đặc tính ra sao?
Để biết cách đun nấu một loại thảo dược sao cho không mất chất, bước đầu tiên là hiểu bên trong cây có chứa thành phần gì. Thực vật nói chung có khả năng tổng hợp và tích lũy nhiều chất chuyển hóa thứ cấp (các hợp chất tự nhiên không trực tiếp tham gia vào quá trình trao đổi chất cơ bản nhưng lại mang hoạt tính sinh học đa dạng) [4]. Ở cỏ bấc đèn, nhóm chất nổi bật nhất đã được giới khoa học định danh là các hợp chất phenolic và dẫn xuất phenanthrene [2], [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã tiến hành phân lập và xác định các thành phần phenolic từ phần thân khô của cây cỏ bấc đèn (Juncus effusus L.) [2]. Nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp chiết xuất bằng dung môi ethyl acetate (EtOAc), sau đó tinh chế qua sắc ký cột silica gel pha thường và pha đảo, kết hợp phân tích phổ để xác định cấu trúc hóa học [2]. Kết quả đã tách và định danh được 6 hợp chất phenolic cụ thể [2].
Sáu hợp chất này bao gồm: 7-carboxy-2-hydroxy-1-methyl-5-vinyl-9,10-dihydrophenanthrene; 2,3-isopylidene-1-O-ferulic acid glyceride; (2S)-2,3-isopylidene-1-O-p-coumaroyl glyceride; dehydroeffusal; p-hydroxybenzaldehyde và luteolin-5,3'-dimethyl ether [2]. Trong số đó, hai hợp chất đầu tiên là những chất mới được phát hiện, còn p-hydroxybenzaldehyde và luteolin-5,3'-dimethyl ether lần đầu tiên được tìm thấy trong họ Bấc (Juncaceae) [2]. Bên cạnh đó, một hoạt chất tự nhiên khác thuộc nhóm phenanthrene là dehydroeffusol cũng được phân lập từ loài thảo dược này [3].
Điểm đáng lưu ý về mặt kỹ thuật chế biến là các hợp chất phenolic và phenanthrene kể trên có cấu trúc hóa học khá đặc thù. Trong phòng thí nghiệm, nhiều chất trong nhóm này được chiết tách hiệu quả nhờ dung môi hữu cơ phân cực trung bình như ethyl acetate từ thân cây khô, trong khi dịch chiết nước lại thể hiện rõ các hoạt tính sinh học riêng biệt trên tế bào [1], [2]. Điều này cho thấy việc dùng nước đun thông thường tại nhà chỉ hòa tan được một phần các chất ưa nước, còn những hợp chất kém tan trong nước hơn sẽ cần điều kiện chiết xuất phù hợp mà không nên đun sôi quá mức gây biến đổi cấu trúc.
Dịch chiết nước cỏ bấc đèn tác động lên cơ thể theo cơ chế nào?
Khi người dân đun cỏ bấc đèn với nước, thành phẩm thu được chính là dạng dịch chiết nước. Cơ chế tác động của dịch chiết nước cỏ bấc đèn đã được làm sáng tỏ phần nào qua cách nó kiểm soát phản ứng viêm ở cấp độ tế bào.
Khi mô cơ thể (chẳng hạn niêm mạc miệng) tiếp xúc với độc tố vi khuẩn, các thụ thể nhận diện mầm bệnh trên bề mặt tế bào như TLR2/TLR1 sẽ bị kích hoạt [1]. Sự gắn kết giữa độc tố và thụ thể này phát tín hiệu khiến tế bào tăng sản xuất hàng loạt chất trung gian gây viêm gọi là chemokine (như IL-8, CCL20), thu hút tế bào miễn dịch đến gây sưng, viêm [1]. Dịch chiết nước từ cỏ bấc đèn hoạt động như một "rào cản" ngăn chặn quá trình gắn kết giữa chất kích thích và thụ thể TLR2/TLR1 trên bề mặt tế bào, từ đó cắt đứt tín hiệu sản sinh các chất gây viêm ngay từ khâu đầu tiên [1].
Ngoài tác động kháng viêm của dịch chiết nước, hoạt chất đơn lẻ phân lập từ cỏ bấc đèn là dehydroeffusol còn tác động lên cơ trơn đường tiêu hóa [3]. Cơ chế của hoạt chất này là đối kháng lại các tác nhân gây co thắt (như kali clorua, pilocarpine hay histamine), giúp làm dịu và ức chế các cơn co thắt bất thường ở cơ trơn ruột [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về thời gian tiếp xúc và hiệu quả của cỏ bấc đèn?
Mặc dù chưa có nghiên cứu chuẩn hóa số phút đun sôi bấc đèn trên bếp gia đình, các thực nghiệm trong phòng thí nghiệm đã cung cấp dữ liệu rất chi tiết về thời gian tiếp xúc của dịch chiết nước cũng như nồng độ hoạt chất cần thiết để đạt hiệu quả sinh học.
Nghiên cứu thứ nhất công bố năm 2022 đánh giá tác dụng kháng viêm và bảo vệ của dịch chiết nước cỏ bấc đèn (Juncus effusus L.) trên dòng tế bào sừng khoang miệng người (tế bào RT-7) trong điều kiện phòng thí nghiệm [1]. Nhóm nghiên cứu đặt vấn đề rất thực tế: trong ứng dụng lâm sàng, người dùng không thể ngậm dịch chiết nước cỏ bấc đèn trong miệng suốt một thời gian dài [1]. Do đó, họ đã thiết kế thí nghiệm cho tế bào RT-7 tiếp xúc trước với dịch chiết nước cỏ bấc đèn chỉ trong thời gian ngắn là 3 phút, sau đó mới kích thích gây viêm bằng độc tố LPS của vi khuẩn P. gingivalis trong 24 giờ [1].
Kết quả phân tích bằng mảng kháng thể chemokine cho thấy: ở nhóm tế bào chỉ tiếp xúc vi khuẩn suốt 24 giờ, nồng độ của 10 loại chemokine gây viêm (gồm SDF-1alpha, SDF-1beta, GRO, GROalpha, I-TAC, IL-8, MIP-3alpha/CCL20, ENA78, IP-10 và MIP-3beta) đều tăng lên hơn gấp đôi [1]. Ngược lại, việc xử lý trước bằng dịch chiết nước cỏ bấc đèn chỉ trong 3 phút đã ức chế hiệu quả toàn bộ các sản phẩm chemokine này [1]. Hơn nữa, khi tế bào bị kích thích bởi chất gắn thụ thể TLR2 tổng hợp là Pam3CSK4, việc tiếp xúc dịch chiết nước 3 phút cũng làm giảm sản xuất IL-8 và CCL20 theo cách phụ thuộc vào nồng độ [1]. Đặc biệt, dịch chiết pha loãng 200 lần và 20 lần vẫn ức chế lần lượt 42,5% và 49,7% sự gắn kết của Pam3CSK4 vào tế bào sừng [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới thực hiện trên mô hình tế bào nuôi cấy, chưa phải thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh thực tế [1].
Nghiên cứu thứ hai công bố năm 2014 khảo sát tác dụng chống co thắt của hoạt chất dehydroeffusol chiết xuất từ cỏ bấc đèn trên mẫu hỗng tràng (ruột non) cô lập của chuột cống trong ống nghiệm (in vitro) [3]. Khi dùng ở nồng độ từ 30 đến 90 microM, dehydroeffusol ban đầu làm tăng nhẹ và thoáng qua sự co bóp phụ thuộc nồng độ, nhưng sau đó lại ức chế đáng kể các cơn co thắt cơ trơn ruột do các chất gây co thắt mạnh tạo ra, bao gồm KCl (100 mM), (+-)-Bay-K8644 (5 microM), pilocarpine (90 microM) và histamine (100 microM) [3]. Nghiên cứu mở ra triển vọng ứng dụng hoạt chất này trong hỗ trợ kiểm soát co thắt dạ dày - ruột, nhưng có giới hạn là mới thử nghiệm trên mô ruột chuột cô lập chứ chưa xác định liều sắc uống trên cơ thể người [3].
Nghiên cứu thứ ba công bố năm 2017 sàng lọc 172 dịch chiết từ 37 loài thực vật làm thuốc và thực phẩm về khả năng tương tác với các protein vận chuyển anion hữu cơ ở người là OAT1 (SLC22A6) và OAT3 (SLC22A8), đồng thời thử nghiệm dược động học trên chuột cống [4]. Kết quả cho thấy việc dùng trước dịch chiết cỏ bấc đèn làm thay đổi đáng kể dược động học của chất nền khảo sát (FS) trên chuột: diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian trong huyết tương (AUC0-t) của FS tăng lên 80% khi dùng đường uống và tăng 55% khi tiêm tĩnh mạch phối hợp với cỏ bấc đèn [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng многих hợp chất phenolic và flavonoid thực vật có thể ức chế mạnh kênh vận chuyển OAT1 và OAT3 tại thận [4].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn vào bức tranh dữ liệu khoa học, cỏ bấc đèn rõ ràng không phải là loài cây "vô thưởng vô phạt". Thân cây khô chứa các hợp chất phenolic, flavonoid (như dẫn xuất luteolin) và phenanthrene (như dehydroeffusol) có cấu trúc hóa học rõ ràng [2], [3]. Dịch chiết nước của cây chứng minh được khả năng ức chế phản ứng viêm tại chỗ chỉ sau 3 phút tiếp xúc với tế bào niêm mạc miệng, trong khi hoạt chất chiết tách giúp làm dịu co thắt cơ trơn ruột [1], [3].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận thẳng thắn vào giới hạn của các bằng chứng này. Toàn bộ dữ liệu về kháng viêm khoang miệng, chống co thắt ruột hay tương tác thuốc kể trên đều đến từ phân tích hóa học trong phòng thí nghiệm, mô hình tế bào nuôi cấy hoặc thử nghiệm trên động vật (chuột cống) [1], [2], [4], [3]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định uống nước sắc cỏ bấc đèn sẽ chữa khỏi bệnh viêm lợi hay bệnh lý co thắt đường tiêu hóa. Hơn nữa, các nghiên cứu sử dụng quy trình chiết xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm chứ không đun nấu thủ công bằng nồi gia dụng, nên hàm lượng hoạt chất thu được khi tự sắc tại nhà chắc chắn sẽ có sự chênh lệch.
Những hiểu lầm thường gặp khi đun nấu cỏ bấc đèn
Hiểu lầm phổ biến nhất của nhiều người khi sắc thuốc nam là quan niệm "đun càng lâu, nước càng đặc thì càng bổ và ra hết chất". Thực tế, thân cỏ bấc đèn rất nhẹ, xốp và chứa các hợp chất phenolic như p-hydroxybenzaldehyde hay các glyceride của acid ferulic, acid p-coumaric [2]. Nhiều hợp chất tự nhiên nhóm phenolic và chất thơm rất nhạy cảm với nhiệt độ cao kéo dài; việc ninh sôi sùng sục hàng giờ đồng hồ không những làm bay hơi các thành phần dễ bay hơi mà còn có thể thúc đẩy quá trình oxy hóa, làm biến đổi cấu trúc hoạt chất có lợi.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng nước sắc thảo dược càng đậm đặc thì hiệu quả càng cao và hoàn toàn lành tính. Trong nghiên cứu năm 2017 trên động vật, dịch chiết cỏ bấc đèn khi đi vào cơ thể với lượng đủ lớn đã làm tăng nồng độ chất dùng kèm trong máu lên tới 55% - 80% do cản trở quá trình đào thải qua các kênh vận chuyển ở thận [4]. Ngoài ra, ngay cả ở nghiên cứu trên tế bào sừng khoang miệng, dịch chiết nước pha loãng 20 lần và 200 lần đã đạt hiệu quả ức chế gắn kết thụ thể gây viêm từ 42,5% đến 49,7% [1]. Điều này chứng tỏ thảo dược không cần phải sắc quá đặc mới có tác dụng, và việc lạm dụng nước sắc đặc có thể gây gánh nặng cho thận hoặc tương tác thuốc [1], [4].
Một hiểu lầm khác là giữ lại bã hoặc nước sắc cỏ bấc đèn qua nhiều ngày để uống dần, hoặc tận dụng cây đã chết héo ngoài tự nhiên. Một nghiên cứu sinh thái học công bố năm 2000 cho thấy dịch chiết nước từ các mô già đã chết trên mặt đất của cây cỏ bấc đèn có chứa các hợp chất gây độc tự thân (autotoxicity), làm suy giảm sinh khối và hàm lượng diệp lục khi thử nghiệm trên chính cây non [5]. Dù đây là hiện tượng sinh học thực vật, nó cũng nhắc nhở người dùng chỉ nên chọn phần thân dược liệu được thu hái, phơi sấy đúng quy chuẩn [2], tuyệt đối không dùng cây mục nát hay nước sắc để thiu qua đêm.
Ai nên thận trọng khi sử dụng cỏ bấc đèn?
Dù là thảo dược tự nhiên, không phải ai cũng có thể uống nước cỏ bấc đèn tùy tiện. Nhóm đối tượng cần thận trọng hàng đầu là những người đang điều trị bằng thuốc tây y, đặc biệt là các loại thuốc được đào thải qua thận thông qua hệ thống protein vận chuyển anion hữu cơ OAT1 và OAT3 [4].
Theo nghiên cứu năm 2017, hai kênh vận chuyển OAT1 và OAT3 biểu hiện rất mạnh ở thận và đóng vai trò chủ chốt trong việc đưa nhiều loại thuốc ra khỏi máu để bài tiết qua nước tiểu [4]. Các hợp chất chuyển hóa thứ cấp nhóm phenolic và flavonoid trong thực vật có thể ức chế mạnh hoạt động của OAT1 và OAT3 [4]. Khi dùng chung với cỏ bấc đèn, sự ức chế này khiến thuốc dùng kèm bị giữ lại trong máu lâu hơn, làm tổng lượng thuốc phơi nhiễm trong máu (AUC) tăng vọt từ 55% đến 80% theo dữ liệu trên chuột [4]. Các nhà khoa học khuyến cáo việc sử dụng đồng thời cỏ bấc đèn với các thuốc là chất nền của OAT1 và OAT3 đòi hỏi phải được theo dõi chặt chẽ để tránh nguy cơ tương tác bất lợi giữa thảo dược và thuốc [4].
Bên cạnh đó, người có bệnh lý nền về thận, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng cần hết sức lưu ý. Khi có bất kỳ bệnh nền nào hoặc đang trong quá trình dùng thuốc điều trị định kỳ, người dân bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng nước sắc cỏ bấc đèn. Tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược này để thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Cách chế biến và áp dụng thực tế để giữ trọn hoạt chất
Từ các dữ kiện khoa học về thành phần phenolic trong thân khô [2] và hiệu quả của dịch chiết nước [1], người dùng có thể áp dụng nguyên tắc chế biến hợp lý tại nhà để bảo toàn dưỡng chất:
Về khâu chọn và sơ chế nguyên liệu: Sử dụng phần thân khô của cỏ bấc đèn (Juncus effusus L.) sạch, không ẩm mốc [2]. Trước khi nấu, chỉ nên tráng nhanh qua nước sạch để loại bỏ bụi bẩn, tránh ngâm rửa quá lâu trong nước vì các thành phần hòa tan trong nước có thể bị thất thoát ngay từ bước sơ chế [1].
Về kỹ thuật và thời gian đun nấu: Do cỏ bấc đèn có cấu trúc thân xốp, mỏng nhẹ và chứa các hợp chất phenolic nhạy nhiệt [2], người dùng không nên đun sôi kỹ như các loại rễ cây hay củ cứng. Cách tốt nhất là đun sôi nước trước, sau đó cho cỏ bấc đèn khô vào, hạ nhỏ lửa đun liu riu trong khoảng thời gian ngắn (khoảng 5 đến 10 phút) hoặc hãm với nước sôi trong bình kín như hãm trà từ 10 đến 15 phút là đủ để các hoạt chất ưa nước giải phóng ra dịch chiết. Đậy kín nắp nồi trong lúc đun/hãm để hạn chế bay hơi các hợp chất thơm như p-hydroxybenzaldehyde [2].
Về cách sử dụng: Nên uống nước sắc ở dạng loãng, thanh nhẹ trong ngày. Nếu dùng với mục đích làm dịu khoang miệng, dữ liệu thực nghiệm gợi ý việc ngậm hoặc súc miệng tiếp xúc với niêm mạc trong khoảng 3 phút cũng đã đủ thời gian để dịch chiết nước phát huy cơ chế bảo vệ tế bào trước các tác nhân gây viêm [1]. Nếu đang uống bất kỳ loại thuốc điều trị nào, cần uống cách xa thời điểm dùng thảo dược và tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác qua đường đào thải ở thận [4].
Tóm lại, cỏ bấc đèn chứa nhiều hợp chất phenolic và phenanthrene quý giá nhưng dễ bị ảnh hưởng nếu đun nấu sai cách hoặc lạm dụng quá đặc [2], [4], [3]. Thay vì ninh kỹ hàng giờ, việc hãm hoặc đun sôi nhẹ trong thời gian ngắn với lượng vừa phải sẽ giúp giữ lại hoạt chất sinh học tốt hơn. Hãy luôn lắng nghe cơ thể và tham vấn bác sĩ nếu bạn có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc để việc sử dụng thảo dược thực sự mang lại lợi ích an toàn cho sức khỏe [4].