Ngủ ngáy và ngưng thở khi ngủ làm suy giảm kiểm soát đường huyết thế nào?

Nhiều người coi tiếng ngáy to hoặc cơn hụt hơi ban đêm là thói quen vô hại do mệt mỏi sau ngày dài làm việc. Tuy nhiên, người bệnh đái tháo đường ăn kiêng nghiêm ngặt, uống thuốc đều đặn nhưng chỉ số đường huyết vẫn cao bất thường cần nhìn lại giấc ngủ của mình.

Ngủ ngáy kèm ngưng thở khi ngủ tắc nghẽn (OSA) làm rối loạn chuyển hóa đường, thúc đẩy tình trạng đề kháng insulin và làm tăng nguy cơ lẫn mức độ nặng của bệnh đái tháo đường tuýp 2 ^[1]. Tình trạng đường thở bị xẹp lặp đi lặp lại trong lúc ngủ gây thiếu oxy gián đoạn và làm giấc ngủ bị phân mảnh ^[1]. Hai yếu tố này kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, gây phản ứng viêm toàn thân và stress oxy hóa, từ đó trực tiếp làm suy giảm khả năng kiểm soát đường huyết của cơ thể ^[1].

Vòng xoắn bệnh lý giữa giấc ngủ và đường huyết

Ngưng thở khi ngủ tắc nghẽn là rối loạn hô hấp mạn tính phổ biến, đặc trưng bởi tình trạng đường hô hấp trên bị xẹp tái diễn trong lúc ngủ ^[1]. Trong dân số chung ở cả trẻ em và người lớn, tỷ lệ mắc hội chứng này có triệu chứng ước tính khoảng 2-4% ^[1]. Tuy nhiên, ở người có rối loạn đường huyết, con số này tăng vọt.

Giữa rối loạn giấc ngủ và rối loạn chuyển hóa tồn tại một vòng phản hồi tiêu cực tác động qua lại ^[2]. Các vấn đề về giấc ngủ ảnh hưởng xấu đến chức năng nội tiết và chuyển hóa, trong khi các bất thường chuyển hóa lại can thiệp ngược vào quá trình điều hòa giấc ngủ ^[2]. Trong các dạng rối loạn nhịp thở khi ngủ, ngưng thở khi ngủ tắc nghẽn có mối liên hệ chặt chẽ nhất với quá trình chuyển hóa glucose ^[2].

Đáng chú ý, ngưng thở khi ngủ làm tăng nguy cơ và mức độ nghiêm trọng của đái tháo đường tuýp 2 một cách độc lập, không phụ thuộc vào tuổi tác hay tình trạng béo phì ^[1]. Dù béo phì trung tâm và tuổi tác là yếu tố nguy cơ chung của cả hai bệnh, các bằng chứng khoa học vẫn khẳng định mối liên hệ trực tiếp giữa ngưng thở khi ngủ và rối loạn đường huyết [2, 6]. Ngoài ra, biến chứng thần kinh do đái tháo đường và các thông số của hội chứng chuyển hóa cũng tương quan thuận với sự xuất hiện và mức độ nặng của chứng ngưng thở khi ngủ ^[2].

Cơ chế thiếu oxy ban đêm tàn phá khả năng kiểm soát đường

Khi đường thở bị xẹp lặp đi lặp lại, cơ thể rơi vào trạng thái thiếu oxy gián đoạn (intermittent hypoxia) và giấc ngủ bị chia cắt liên tục [2, 7]. Đây là hai mũi nhọn tấn công trực tiếp vào hệ thống điều hòa đường huyết của cơ thể [2, 7].

Thứ nhất, tình trạng thiếu oxy gián đoạn mạn tính kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, thúc đẩy phản ứng viêm hệ thống và gây ra stress oxy hóa tế bào ^[1]. Các rối loạn sinh lý bệnh này dẫn đến tình trạng đề kháng insulin, tức là tế bào giảm nhạy cảm với hormone insulin, khiến đường không thể đi vào tế bào để tạo năng lượng mà ứ đọng lại trong máu [2, 6].

Thứ hai, sự phân mảnh giấc ngủ làm thay đổi cấu trúc giấc ngủ tự nhiên [1, 2]. Giấc ngủ sóng chậm (giai đoạn ngủ sâu giúp cơ thể phục hồi) bị sụt giảm đáng kể ở người bệnh đái tháo đường tuýp 2 ^[3]. Thời lượng ngủ sâu giảm có liên quan độc lập với sự gia tăng chỉ số HbA1c (chỉ số phản ánh mức đường huyết trung bình trong 2-3 tháng) ^[3].

Thứ ba, ngưng thở khi ngủ còn liên quan đến sự sụt giảm bài tiết melatonin vào ban đêm — một loại hormone tuyến tùng chịu sự kiểm soát của nhịp sinh học ^[4]. Tình trạng ngưng thở khi ngủ càng nặng, thời gian mắc đái tháo đường càng lâu, có biến chứng võng mạc hoặc đang phải dùng insulin thì lượng melatonin tiết ra ban đêm càng thấp ^[4]. Sự sụt giảm melatonin này có mối tương quan thuận với mức HbA1c cao hơn, phản ánh khả năng kiểm soát đường huyết kém đi ^[4].

Các nghiên cứu khoa học nói gì?

Nhiều công trình nghiên cứu đã đo lường cụ thể mối liên hệ giữa hơi thở ban đêm và chỉ số đường huyết. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2022 đã phân tích cấu trúc giấc ngủ bằng phương pháp đa ký giấc ngủ ban đêm trên 75 người tham gia có độ tuổi trung bình 57,3 (gồm 32 nam giới), chia đều vào 3 nhóm: 25 người đái tháo đường tuýp 2, 25 người tiền đái tháo đường và 25 người khỏe mạnh đối chứng ^[3]. Kết quả cho thấy 60% tổng số người tham gia (45 người) mắc chứng ngưng thở khi ngủ (xác định khi chỉ số ngưng - giảm thở AHI từ 5 lần/giờ trở lên) ^[3]. Riêng trong nhóm đái tháo đường tuýp 2, tỷ lệ mắc ngưng thở khi ngủ lên tới 72% (18 người) ^[3].

Nghiên cứu năm 2022 này cũng chỉ ra người bệnh đái tháo đường tuýp 2 bị giảm đáng kể thời gian ngủ sâu sóng chậm (chỉ đạt trung bình 77,9 phút) và rút ngắn thời gian tiềm tàng giấc ngủ mắt chuyển động nhanh (trung vị 75 phút) so với hai nhóm còn lại ^[3]. Tỷ lệ ngưng thở khi ngủ mức độ trung bình đến nặng ở nhóm đái tháo đường cao hơn hẳn nhóm đối chứng, đồng thời nhóm có HbA1c trên 6,7% cũng có tỷ lệ ngưng thở nặng cao hơn nhóm có HbA1c dưới 5,3% ^[3]. Phân tích hồi quy đa biến xác nhận rối loạn mỡ máu và thời lượng ngủ sâu sóng chậm liên quan độc lập với mức HbA1c ^[3].

Ngay từ giai đoạn tiền đái tháo đường, rủi ro đã hiện hữu rõ rệt. Một nghiên cứu cắt ngang khác công bố năm 2022 thực hiện đo giấc ngủ tại nhà trên 966 người trung niên không có bệnh phổi, bao gồm 311 người tiền đái tháo đường và 655 người có chuyển hóa đường bình thường ^[5]. Tỷ lệ mắc ngưng thở khi ngủ ở nhóm tiền đái tháo đường là 78,1%, cao hơn mức 69,9% của nhóm đối chứng ^[5]. Nhóm tiền đái tháo đường có chỉ số ngưng - giảm thở (AHI) cao hơn (12,7 so với 9,5 sự kiện/giờ) và chỉ số giảm thở (HI) cao hơn (8,4 so với 6,0 sự kiện/giờ) ^[5]. Các thông số oxy ban đêm của nhóm tiền đái tháo đường đều suy giảm, bao gồm độ bão hòa oxy trung vị và tối thiểu, tỷ lệ thời gian có mức oxy máu dưới 90%, và chỉ số giảm độ bão hòa oxy 4% ^[5]. Sau khi hiệu chỉnh theo tuổi, giới tính và tình trạng béo phì, tiền đái tháo đường vẫn là yếu tố nguy cơ độc lập làm tăng chỉ số AHI và HI ^[5].

Về vai trò của hormone nhịp sinh học, một nghiên cứu năm 2017 đã khảo sát 56 người bệnh đái tháo đường tuýp 2 không làm việc theo ca và không dùng thuốc chẹn beta ^[4]. Các nhà khoa học đo mức bài tiết melatonin qua tỷ lệ 6-sulfatoxymelatonin/creatinine trong mẫu nước tiểu ban đêm và ghi nhận giấc ngủ bằng thiết bị đeo cổ tay trong 7 ngày ^[4]. Kết quả có 76,8% người bệnh mắc ngưng thở khi ngủ và 25,5% có biến chứng võng mạc đái tháo đường ^[4]. Trung vị tỷ lệ chất chuyển hóa melatonin trong nước tiểu là 12,3 ng/mg ^[4]. Phân tích cho thấy mức HbA1c cao liên quan đáng kể với mức melatonin ban đêm thấp, dù không liên quan trực tiếp với độ nặng của ngưng thở khi ngủ ^[4].

Hiệu quả và giới hạn của liệu pháp thở máy CPAP

Liệu pháp thở máy áp lực dương liên tục (CPAP) hiện là phương pháp điều trị hiệu quả cho chứng ngưng thở khi ngủ và giúp cải thiện nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch ^[6]. Một số tài liệu tổng quan năm 2016 ghi nhận việc điều trị bằng CPAP giúp giảm đề kháng insulin và cải thiện kiểm soát đường huyết ở người tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường tuýp 2 ^[1]. Tuy nhiên, tác động thực tế của việc điều trị ngưng thở khi ngủ lên chỉ số đường huyết vẫn còn nhiều tranh luận ^[7].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2016 đã đánh giá trực tiếp vấn đề này ^[8]. Thử nghiệm tuyển chọn 416 người bệnh đái tháo đường tuýp 2 chưa từng chẩn đoán ngưng thở khi ngủ, có mức HbA1c từ 6,5% đến 8,5% và chỉ số giảm bão hòa oxy từ 15 sự kiện/giờ trở lên, phân chia ngẫu nhiên vào nhóm thở máy áp lực dương hoặc nhóm chăm sóc thông thường ^[8]. Trong số 298 người đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn đánh giá trung tâm, kết quả cho thấy không có sự khác biệt về mức thay đổi HbA1c giữa nhóm dùng máy thở và nhóm chăm sóc thông thường ^[8]. Ngay cả khi phân tích riêng những người có đường huyết ban đầu kém hơn, người bị ngưng thở nặng hơn hoặc người tuân thủ dùng máy tốt, chỉ số HbA1c vẫn không có sự khác biệt giữa hai nhóm ^[8].

Dù không làm giảm HbA1c ở nhóm người bệnh đái tháo đường đã kiểm soát tương đối tốt này, liệu pháp thở máy mang lại nhiều lợi ích sức khỏe rõ rệt khác ^[8]. Nhóm tuân thủ thở máy giảm huyết áp tâm trương mạnh hơn đáng kể so với nhóm chăm sóc thông thường (giảm 4,4 mmHg so với giảm 1,6 mmHg) ^[8]. Tình trạng buồn ngủ ban ngày giảm rõ rệt, đồng thời điểm số chất lượng cuộc sống về sinh lực và sức khỏe tinh thần đều cải thiện tốt ở nhóm được thở máy ^[8].

Bên cạnh đó, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn còn một số khoảng trống. Dữ liệu về mối liên hệ giữa ngưng thở khi ngủ với đái tháo đường tuýp 1 cũng như tác động tim mạch - chuyển hóa của hội chứng này ở trẻ em hiện còn rất hạn chế ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ người béo phì mới bị ngưng thở khi ngủ và rối loạn đường huyết. Thực tế, dù béo phì là yếu tố thúc đẩy quan trọng, ngưng thở khi ngủ vẫn làm tăng nguy cơ đái tháo đường tuýp 2 và tăng chỉ số ngưng - giảm thở ở người tiền đái tháo đường một cách độc lập với tuổi tác, giới tính và tình trạng béo phì [2, 5].

Hiểu lầm thứ hai là đợi đến khi mắc đái tháo đường thực sự mới lo kiểm tra giấc ngủ. Nghiên cứu trên gần 1.000 người cho thấy ngay từ giai đoạn tiền đái tháo đường, tỷ lệ ngưng thở khi ngủ đã lên tới 78,1% kèm theo tình trạng tụt oxy máu ban đêm dưới 90% ^[5].

Hiểu lầm thứ ba là kỳ vọng máy thở CPAP có thể thay thế hoàn toàn thuốc hạ đường huyết. Thử nghiệm lâm sàng năm 2016 chứng minh máy thở giúp hạ huyết áp tâm trương, giảm buồn ngủ và tăng chất lượng sống, nhưng không tự động làm giảm HbA1c ở người bệnh có đường huyết trong khoảng 6,5-8,5% ^[8].

Ai nên thận trọng và đi tầm soát sớm?

Những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt lưu ý đến chất lượng giấc ngủ và chủ động trao đổi với bác sĩ chuyên khoa:

• Người bệnh đái tháo đường tuýp 2 hoặc tiền đái tháo đường có triệu chứng ngáy to, ngưng thở ban đêm hoặc buồn ngủ quá mức vào ban ngày [2, 5].
• Người bệnh có chỉ số HbA1c cao trên 6,7% hoặc kèm theo tình trạng rối loạn mỡ máu, béo phì trung tâm [1, 6].
• Người mắc đái tháo đường lâu năm, đang phải điều trị bằng insulin, hoặc đã xuất hiện biến chứng thần kinh, biến chứng võng mạc mắt [3, 6].
• Phụ nữ mang thai bị rối loạn giấc ngủ cũng cần thận trọng, do các xáo trộn này có liên hệ với đái tháo đường thai kỳ và tăng đường huyết, tiềm ẩn ảnh hưởng bất lợi cho sức khỏe của cả mẹ và thai nhi ^[7].

Áp dụng thực tế để bảo vệ giấc ngủ và đường huyết

Để phá vỡ vòng xoắn bệnh lý giữa giấc ngủ và đường huyết, việc phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ chuyên khoa nội tiết và bác sĩ y học giấc ngủ là vô cùng cần thiết ^[2]. Người có chẩn đoán tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường tuýp 2 nên chủ động thực hiện tầm soát ngưng thở khi ngủ theo hướng dẫn y tế ^[1]. Hiện nay, việc chẩn đoán có thể thực hiện tại bệnh viện bằng đa ký giấc ngủ hoặc dùng các thiết bị đo giấc ngủ lưu động tại nhà khá thuận tiện [1, 3, 5].

Nếu được chẩn đoán ngưng thở khi ngủ và có chỉ định dùng máy thở CPAP, người bệnh cần tuân thủ sử dụng đều đặn mỗi đêm. Việc tuân thủ điều trị không chỉ giúp cải thiện độ nhạy insulin ở một số nhóm bệnh nhân mà còn giúp hạ huyết áp tâm trương tới 4,4 mmHg, xóa bỏ cơn buồn ngủ ban ngày và nâng cao sức khỏe tinh thần [2, 4].

Song song với điều trị y khoa, người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh để kiểm soát cân nặng và mỡ máu, vì béo phì trung tâm và rối loạn mỡ máu đều tác động xấu đến cả giấc ngủ lẫn chỉ số HbA1c [1, 2, 6]. Hãy thiết lập giờ giấc ngủ nghỉ cố định để bảo vệ nhịp sinh học tự nhiên, tạo điều kiện cho cơ thể duy trì thời lượng ngủ sâu sóng chậm và tiết hormone melatonin ban đêm ổn định [1, 3, 7].

Giấc ngủ yên lành và hơi thở thông suốt ban đêm là nền tảng quan trọng để ổn định chuyển hóa. Người bệnh đái tháo đường không nên bỏ qua tiếng ngáy hay cảm giác mệt mỏi sau khi thức dậy, nhưng cũng không tự ý bỏ thuốc điều trị khi bắt đầu dùng các thiết bị hỗ trợ hô hấp. Khi có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc, hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ kết hợp toàn diện nhất.