Sau khi cơn đau gút cấp tính qua đi, nhiều người bệnh rơi vào tâm lý e ngại vận động vì sợ kích hoạt lại phản ứng viêm tại khớp bàn chân. Ngược lại, không ít người muốn đi bộ hàng ngày để rèn luyện thể lực và hỗ trợ kiểm soát chỉ số acid uric máu.

Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh gút ở giai đoạn ngoài đợt viêm cấp (giai đoạn gian phát) hoàn toàn nên duy trì đi bộ và vận động thể chất đều đặn ở mức độ phù hợp. Tuy nhiên, do các tinh thể urat vẫn tồn tại âm thầm trong khớp và dáng đi của người bệnh thường đã có sự biến đổi, việc đi bộ cần thực hiện đúng kỹ thuật, chọn giày dép phù hợp và kết hợp chặt chẽ với phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ.

Điều gì xảy ra trong khớp ở giai đoạn không triệu chứng?

Tình trạng tăng acid uric máu có ý nghĩa sinh học xảy ra khi nồng độ urat huyết thanh vượt quá ngưỡng hòa tan, tức khoảng 6,8 mg/dL [1]. Vượt qua ngưỡng này, hiện tượng lắng đọng tinh thể mạn tính và viêm khớp gút có thể xuất hiện, dù nhiều người tăng acid uric máu không triệu chứng vẫn sống nhiều năm mà bệnh không tiến triển [1].

Sau khi đợt viêm gút cấp tính thuyên giảm, người bệnh bước vào giai đoạn gian phát không triệu chứng [1]. Điều quan trọng cần hiểu rõ là các tinh thể urat vẫn nằm lại bên trong khớp suốt khoảng thời gian yên ắng này, thậm chí quá trình lắng đọng mới vẫn tiếp tục diễn ra một cách âm thầm [1]. Về lâu dài, sự tích tụ ngầm định này có thể dẫn đến các đợt cấp dai dẳng, đau mạn tính và gây tổn thương cấu trúc khớp ở một số bệnh nhân [1].

Bằng chứng từ một nghiên cứu công bố năm 2016 sử dụng chụp cắt lớp vi tính hai mức năng lượng (DECT) trên 50 bệnh nhân nghi ngờ mắc gút đang trong giai đoạn gian phát đã xác nhận sự hiện diện của tinh thể acid uric tại khớp hoặc quanh khớp ở 30 người, chiếm tỷ lệ 60% [2]. Kết quả DECT dương tính xuất hiện ở 12 trên 16 ca (75%) có mức acid uric máu trên 8,5 mg/dL, ở 7 trên 13 ca (54%) có mức acid uric từ 6,1 đến 8,5 mg/dL, và ở 2 trên 5 ca (40%) có mức acid uric từ 6 mg/dL trở xuống [2]. Đáng chú ý, việc tầm soát tại bàn tay và bàn chân mang lại hiệu quả chẩn đoán cao nhất, lần lượt đạt 78% và 56% [2].

Nghiên cứu nói gì về vận động và acid uric máu?

Để làm rõ mối quan hệ nhân quả giữa vận động thể lực và nồng độ urat huyết thanh cũng như nguy cơ mắc gút, các nhà khoa học đã thực hiện những phân tích di truyền quy mô lớn sử dụng phương pháp ngẫu nhiên hóa Mendel (Mendelian randomization - phương pháp dùng biến thể di truyền để đánh giá tác động nhân quả, giúp giảm sai số từ các yếu tố lối sống gây nhiễu).

Một nghiên cứu ngẫu nhiên hóa Mendel hai chiều công bố năm 2022 đã phân tích dữ liệu di truyền từ ngân hàng sinh học UK Biobank và tổ chức Global Urate Genetics Consortium trên các cá nhân gốc Âu [3]. Quy mô dữ liệu bao gồm 377.234 người tự báo cáo hoạt động thể lực từ trung bình đến mạnh, 91.084 người đo gia tốc vận động trung bình bằng máy đo gia tốc, 91.105 người đo tổng hoạt động thể lực bằng máy đo gia tốc, cùng dữ liệu urat huyết thanh của 110.347 người và dữ liệu bệnh gút từ 2.115 ca bệnh so sánh với 67.259 người đối chứng [3]. Kết quả cho thấy khuynh hướng di truyền gắn với hoạt động thể lực đo bằng máy ở mức gia tốc trung bình có liên quan đáng kể đến việc giảm nồng độ urat huyết thanh (hệ số beta = -0,038; khoảng tin cậy 95% từ -0,060 đến -0,015; P = 0,001) [3]. Tương tự, tổng hoạt động thể lực đo bằng máy cũng gắn liền với mức urat huyết thanh thấp hơn rõ rệt (hệ số beta = -0,339; khoảng tin cậy 95% từ -0,522 đến -0,156; P = 2,8E-4) [3]. Dù vậy, nghiên cứu năm 2022 này không tìm thấy bằng chứng ủng hộ mối liên hệ nhân quả trực tiếp giữa hoạt động thể lực và nguy cơ mắc bệnh gút, đồng thời phân tích chiều ngược lại cũng cho thấy nồng độ urat và bệnh gút không làm thay đổi mức độ vận động [3].

Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu ngẫu nhiên hóa Mendel hai mẫu công bố năm 2024 tiếp tục khai thác dữ liệu từ UK Biobank, Global Urate Genetics Consortium và tập dữ liệu FinnGen để bóc tách tác động của từng cường độ vận động khác nhau [4]. Trong phân tích này, đi bộ được đưa vào như một đại diện điển hình cho hoạt động thể lực cường độ thấp, bên cạnh hai nhóm khác là hoạt động thể lực cường độ trung bình và cường độ mạnh [4]. Các tác giả ghi nhận bằng chứng gợi ý từ phương pháp nghịch đảo phương sai có trọng số rằng hoạt động thể lực cường độ trung bình là yếu tố tiềm năng giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh gút (tỷ số chênh OR = 0,628, p = 0,034), và mối liên hệ bảo vệ này càng trở nên rõ nét hơn trong phân tích độ nhạy sau đó (OR = 0,555, p = 0,006) [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2024 lại không quan sát thấy tác động khác biệt rõ rệt của hoạt động thể lực lên nồng độ urat huyết thanh, đồng thời nhóm tác giả kêu gọi cần kiểm tra lại và mở rộng kết quả bằng các dữ liệu di truyền mới trong tương lai do những giới hạn của bộ dữ liệu hiện hành [4].

Gút làm thay đổi dáng đi và chức năng chân như thế nào?

Không chỉ tác động ở cấp độ sinh hóa máu, bệnh gút và tình trạng tăng acid uric máu còn làm biến đổi trực tiếp cơ học bàn chân khi đi bộ. Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã đánh giá các thông số dáng đi và sự phân bổ áp lực lòng bàn chân khi đi bộ chân trần trên bề mặt phẳng của 87 người tham gia, bao gồm 24 người mắc bệnh gút, 29 người tăng acid uric máu không triệu chứng và 34 người khỏe mạnh có mức urat bình thường được ghép cặp tương đồng về tuổi và giới tính [5].

Sau khi hiệu chỉnh theo độ tuổi và chỉ số khối cơ thể (BMI), kết quả đo đạc cho thấy người bệnh gút có thời gian bước đi dài hơn (P = 0,022), thời gian đứng trụ lâu hơn (P = 0,022) và vận tốc đi bộ suy giảm (P = 0,050) so với người bình thường [5]. Khi đi chân trần, người bệnh gút giảm áp lực đỉnh tại gót chân (P = 0,012) và ngón chân cái (P = 0,036), nhưng lại tăng áp lực đỉnh (P < 0,001) và tích phân áp lực theo thời gian (P = 0,005) tại vùng giữa bàn chân [5]. Đây là kiểu dáng đi giảm lực đẩy và né đau đặc trưng của người bệnh gút [5]. Đáng lưu ý, ngay cả nhóm tăng acid uric máu không triệu chứng cũng có sự thay đổi dáng đi chân trần so với nhóm đối chứng, biểu hiện qua việc tăng diện tích chân đế nâng đỡ (P = 0,002), tăng thời gian hỗ trợ kép bằng hai chân (P < 0,001), tăng nhịp bước (P = 0,028), giảm thời gian vung chân (P = 0,019), giảm thời gian đứng một chân (P = 0,020), kèm theo tăng áp lực tại giữa bàn chân (P = 0,013), xương bàn chân thứ nhất (P = 0,015) và xương bàn chân thứ hai (P = 0,007) [5].

Sự suy giảm khả năng đi bộ này cũng được khẳng định trên quần thể người cao tuổi trong nghiên cứu đoàn hệ công bố năm 2016 tại Mỹ [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng người lớn tuổi mắc bệnh gút có nguy cơ suy giảm chức năng chi dưới cao hơn nhưng chức năng chi trên không bị ảnh hưởng sau khi đã hiệu chỉnh yếu tố gây nhiễu là giới tính [6]. Cụ thể, sau khi tính đến các yếu tố tuổi, giới tính, BMI và bệnh đồng mắc, người lớn tuổi bị gút có khả năng gặp điểm số hoạt động thể chất ngắn hạn (SPPB) kém cao gấp 1,18 lần và nguy cơ có tốc độ đi bộ chậm cao gấp 1,19 lần [6]. Những người chỉ tăng acid uric máu đơn thuần cũng có kết quả kém hơn ở cả hai thước đo chức năng chi dưới này, đồng thời tồn tại mối liên hệ phi tuyến tính cho thấy cả mức urat quá thấp và quá cao đều tiềm ẩn nguy cơ làm chậm tốc độ đi bộ [6]. Ngoài ra, dữ liệu tổng hợp trong nghiên cứu này cũng dẫn lại một khảo sát nhỏ trên 25 bệnh nhân gút mạn tính (so với 25 người đối chứng) cho thấy người bệnh gút bị khuyết tật bàn chân, đau đớn và đi bộ chậm hơn; một nghiên cứu hình ảnh học khác phát hiện các hạt tophi lắng đọng bên trong và xung quanh khớp gối (xác định qua chụp cộng hưởng từ MRI dù không thấy hạt tophi dưới da) làm hạn chế biên độ vận động khớp gối, dẫn đến suy giảm khả năng đi bộ [6].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Nhìn tổng thể các bằng chứng khoa học, hoạt động thể lực đều đặn mang lại hai lợi ích song hành cho người có nguy cơ hoặc đang sống chung với bệnh gút. Thứ nhất, dữ liệu di truyền đo bằng thiết bị gia tốc khách quan năm 2022 cho thấy tổng lượng vận động thể chất có khả năng hỗ trợ hạ thấp nồng độ urat trong máu [3]. Thứ hai, dữ liệu phân tích năm 2024 chỉ ra rằng vận động ở mức cường độ trung bình có tiềm năng giảm tỷ lệ khởi phát bệnh gút từ khoảng 37% đến 44% tùy theo phương pháp phân tích (OR = 0,628 và OR = 0,555) [4].

Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng này. Hai nghiên cứu ngẫu nhiên hóa Mendel năm 2022 và 2024 cho kết quả chưa hoàn toàn đồng nhất: một bên ghi nhận vận động làm giảm urat máu nhưng không giảm nguy cơ gút [3], bên còn lại ghi nhận vận động cường độ trung bình giúp giảm nguy cơ gút nhưng không làm thay đổi rõ rệt nồng độ urat máu, và riêng hành động đi bộ cường độ thấp khi tách riêng vẫn chưa chứng minh được tác động độc lập đủ mạnh trên dữ liệu di truyền [4]. Bản thân các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh sự hạn chế của các bộ dữ liệu hiện có và yêu cầu thêm nhiều nghiên cứu mở rộng trong tương lai [4].

Hiểu lầm thường gặp khi đi bộ và kiểm soát bệnh gút

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng chỉ cần hết đau khớp sau đợt cấp thì khớp đã hoàn toàn sạch tinh thể và có thể đi bộ chân trần trên nền cứng để "massage" bàn chân. Thực tế, tinh thể urat vẫn tồn tại ở 60% bệnh nhân trong giai đoạn gian phát khi chụp DECT [2] và tiếp tục lắng đọng âm thầm [1]. Việc đi bộ chân trần ở người bệnh gút khiến áp lực dồn mạnh bất thường vào phần giữa bàn chân để né đau cho gót chân và ngón cái [5], dễ gây mỏi cơ học và tổn thương mô quanh khớp.

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng chỉ cần tích cực đi bộ mỗi ngày là đủ để hạ acid uric máu mà không cần dùng thuốc dài hạn. Trong nghiên cứu DECT năm 2016, trong số 24 bệnh nhân có lắng đọng urat được theo dõi, 21 người được điều trị bằng thuốc hạ acid uric máu đều đáp ứng tốt với việc giảm nồng độ acid uric huyết thanh và chấm dứt các đợt viêm cấp [2]. Một khảo sát năm 2013 trên 838 bác sĩ chăm sóc ban đầu tại Mỹ cũng cho thấy mục tiêu chuẩn trong điều trị gút giai đoạn gian phát và gút có hạt tophi là phải dùng thuốc hạ urat (ULT) chỉnh liều để đưa nồng độ urat huyết thanh về mức từ 6 mg/dL trở xuống kèm theo điều trị dự phòng cơn cấp, dù thực tế khảo sát ghi nhận chưa đến 20% bác sĩ thực hành tối ưu phác đồ này (chỉ đạt 3% ở nhóm gút gian phát kèm bệnh thận và 17% ở nhóm gút có hạt tophi) [7]. Vận động chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống, không thể thay thế thuốc hạ acid uric theo chỉ định y khoa.

Ai nên thận trọng khi tập đi bộ?

Dựa trên dữ liệu nghiên cứu đoàn hệ năm 2016, một phân nhóm người bệnh gút có nguy cơ cao bị suy giảm chức năng vận động chi dưới cần đặc biệt thận trọng khi lên kế hoạch đi bộ bao gồm: người cao tuổi, người có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao, người có tiền sử đột quỵ, mắc bệnh đái tháo đường hoặc bị thoái hóa khớp kèm theo [6].

Những bệnh nhân gút mạn tính có lắng đọng nhiều hạt tophi bên trong hoặc xung quanh khớp gối gây giới hạn tầm vận động khớp [6], hoặc người đang có biểu hiện bước đi tập tễnh, chậm chạp do đau bàn chân [5] cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp trước khi tăng khối lượng đi bộ. Ngoài ra, người bệnh đang trong đợt viêm gút cấp tính tuyệt đối không nên đi bộ tập luyện mà cần nghỉ ngơi khớp viêm và tuân thủ phác đồ cắt cơn cấp của bác sĩ.

Cách áp dụng đi bộ thực tế và an toàn hàng ngày

Để tận dụng lợi ích của hoạt động thể lực ở giai đoạn ngoài đợt viêm cấp mà không gây quá tải cho khớp bàn chân, người bệnh có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế sau:

Về trang phục bảo hộ, tuyệt đối tránh thói quen đi bộ tập thể dục bằng chân trần trên sàn cứng do sự phân bổ áp lực lòng bàn chân của người bệnh gút và người tăng acid uric máu đã bị biến đổi lệch chuẩn [5]. Hãy chọn giày đi bộ vừa vặn, có đệm lót êm ở vùng giữa bàn chân và đầu xương bàn chân để phân tán lực tỳ đè, hỗ trợ lực đẩy cho gót chân và ngón cái [5].

Về cường độ và thời điểm, người bệnh nên bắt đầu bằng đi bộ nhẹ nhàng trên địa hình bằng phẳng khi khớp hoàn toàn không sưng nóng đỏ đau. Khi cơ thể đã thích nghi tốt và không có tổn thương khớp gối hay bàn chân cản trở, có thể nâng dần lên mức độ vận động thể lực cường độ trung bình (đi bộ nhanh vừa sức, đạp xe nhẹ hoặc bơi lội), vì đây là ngưỡng cường độ có bằng chứng gợi ý giúp bảo vệ cơ thể trước bệnh gút [4] và tổng lượng vận động tích lũy sẽ hỗ trợ cải thiện nồng độ urat máu [3].

Về kết hợp điều trị, cần duy trì uống đủ nước trước, trong và sau khi đi bộ để hỗ trợ đào thải acid uric. Quan trọng nhất, việc đi bộ hàng ngày phải đi đôi với việc tái khám định kỳ, kiểm tra nồng độ acid uric máu và tuân thủ dùng thuốc hạ urat để giữ chỉ số này ở mức mục tiêu từ 6 mg/dL trở xuống theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị [7].

Tóm lại, đi bộ hàng ngày ngoài đợt viêm cấp là thói quen tốt giúp người bệnh gút duy trì tốc độ vận động chi dưới và hỗ trợ chuyển hóa acid uric. Chìa khóa an toàn nằm ở việc mang giày đệm êm ái, điều chỉnh tốc độ từ thấp đến trung bình tùy theo sức khỏe khớp và không bao giờ tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn của bác sĩ.