Khi đợt không khí lạnh tràn về, nhiều người thường chỉ quan tâm đến các bệnh lý hô hấp thông thường như cảm cúm hay viêm mũi họng. Tuy nhiên, với người bệnh đái tháo đường, mùa đông lạnh giá lại là thời điểm tiềm ẩn nhiều biến động nguy hiểm về sức khỏe mà ít người ngờ tới. Việc quản lý chỉ số đường huyết trong những tháng rét buốt thường trở nên khó khăn hơn, đồng thời những thói quen giữ ấm sai cách có thể dẫn tới những biến chứng tổn thương nghiêm trọng.
Người bệnh đái tháo đường trong mùa giá rét phải đối mặt với nguy cơ kép: chỉ số đường huyết tăng cao thất thường, nguy cơ hạ đường huyết đột ngột do tác động của nhiệt độ và biến chứng tổn thương, loét hoại tử bàn chân do mất cảm giác kết hợp với sưởi ấm sai cách. Hiểu rõ các biến đổi sinh lý và cẩn trọng trong sinh hoạt mùa lạnh là chìa khóa then chốt để bảo vệ sức khỏe người bệnh.
Kháng insulin và biến động đường huyết khi nhiệt độ hạ sâu
Nhiều nghiên cứu ghi nhận rằng việc kiểm soát đường huyết của người bệnh đái tháo đường chịu ảnh hưởng rõ rệt bởi yếu tố thời tiết giao mùa [1]. Mức hemoglobin A1c (HbA1c) thường có xu hướng giảm xuống vào mùa hè ấm áp và tăng cao vào mùa đông rét buốt [1]. Tại các vùng khí hậu có mùa đông rõ rệt, hiện tượng tăng đường huyết vào mùa lạnh đã được nhiều tài liệu y khoa xác nhận [1].
Cơ chế sinh lý học cho thấy khi tiếp xúc với nhiệt độ môi trường thấp, cơ thể người bệnh phản ứng tự nhiên để duy trì thân nhiệt trung tâm [2]. Quá trình này kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, làm tăng tiết các hormone đối kháng insulin như catecholamine, cortisol và glucagon. Các hormone này làm giảm độ nhạy cảm của các mô với insulin, khiến đường huyết có xu hướng gia tăng. Bên cạnh đó, vào mùa lạnh, người bệnh thường có tâm lý ngại vận động ngoài trời, ăn nhiều tinh bột hoặc các món ấm nóng giàu năng lượng, càng làm gia tăng tình trạng kháng insulin.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 tại tỉnh Quảng Đông (Trung Quốc) đã phân tích dữ liệu nhiệt độ môi trường và chỉ số đường huyết lúc đói ở người bệnh đái tháo đường típ 2 [3]. Các nhà khoa học phát hiện ra rằng mức đường huyết lúc đói vào mùa lạnh cao hơn đáng kể so với mùa ấm [3]. Khi nhiệt độ môi trường giảm sâu từ 30 độ C xuống còn 5 độ C, tỷ lệ kiểm soát đường huyết đạt mục tiêu ở người bệnh đái tháo đường típ 2 đã giảm mạnh từ 55,2% xuống chỉ còn 33,2% [3]. Tỷ lệ hiện mắc bệnh sau khi hiệu chỉnh theo nhiệt độ cũng biến thiên theo đường cong, ghi nhận mức 9,7% ở 5 độ C, 8,9% ở 20 độ C và 9,4% ở 30 độ C [3].
Tại Đài Loan (Trung Quốc), dữ liệu từ các nghiên cứu dịch tễ cũng ghi nhận bệnh nhân đái tháo đường típ 2 có nguy cơ gặp chỉ số HbA1c vượt ngưỡng 7% vào mùa đông cao hơn hẳn so với mùa hè [4]. Tương tự, một nghiên cứu tại Nhật Bản công bố năm 2014 cho thấy chỉ số HbA1c ở bệnh nhân đái tháo đường típ 1 đo được mức trung bình cao nhất vào mùa đông là 9,1% so với mức 7,7% vào mùa hè [1].
Nghịch lý hạ đường huyết nặng rình rập trong mùa đông
Bên cạnh nguy cơ tăng đường huyết và kháng insulin, thời tiết lạnh giá còn đặt người bệnh trước một mối nguy hiểm khôn lường khác là các cơn hạ đường huyết nghiêm trọng. Việc hạ đường huyết khi trời rét thường diễn tiến âm thầm và khó nhận biết hơn bình thường do các triệu chứng như run rẩy, vã mồ hôi dễ bị nhầm lẫn với phản xạ nhiễm lạnh của cơ thể.
Một nghiên cứu sinh thái học tại Đài Loan phân tích dữ liệu bảo hiểm y tế từ năm 2006 đến 2013 cho thấy tỷ lệ bệnh nhân đái tháo đường típ 2 phải nhập viện cấp cứu vì hạ đường huyết trong các tháng trời lạnh từ tháng 12 đến tháng 3 cao hơn rõ rệt so với các tháng ấm từ tháng 4 đến tháng 11 [5]. Đỉnh điểm của các đợt hạ đường huyết cấp cứu tập trung nhiều nhất vào các tháng giá rét nhất trong năm là tháng 1 và tháng 2 [5]. Nghiên cứu nhấn mạnh nhiệt độ môi trường thấp là yếu tố liên quan chặt chẽ đến sự gia tăng các biến cố hạ đường huyết ở nhóm bệnh nhân này [5].
Một nghiên cứu bệnh chứng vào năm 2022 trên phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường tại Đài Loan cũng ghi nhận tỷ số chênh (OR) của tình trạng hạ đường huyết nặng tăng cao rõ rệt trong mùa đông [4]. Tác động này được ghi nhận tồn tại độc lập với nhiệt độ môi trường cụ thể tại thời điểm khảo sát [4].
Nguyên nhân dẫn đến các đợt hạ đường huyết mùa đông bắt nguồn từ nhiều yếu tố phối hợp. Nghiên cứu tại Nhật Bản chỉ ra rằng các đợt hạ đường huyết nặng do thuốc hạ đường huyết xảy ra thường xuyên hơn vào mùa lạnh và có liên quan đến phản ứng viêm ở những người dùng thuốc nhóm sulfonylurea [4]. Hơn nữa, tình trạng nhiễm trùng vốn phổ biến hơn vào mùa đông có thể làm bệnh nhân chán ăn, bỏ bữa nhưng vẫn dùng nguyên liều thuốc hạ đường huyết, dẫn tới tụt đường huyết nghiêm trọng [4]. Ở nhóm không mắc đái tháo đường, các ca hạ đường huyết nặng nhập viện vào mùa đông cũng cao hơn mùa hè (30,6% so với 19,6%), kèm theo tỷ lệ biến chứng nhiễm trùng huyết cao hơn đáng kể (24,5% vào mùa đông so với 5,9% vào mùa hè) [1].
Nguy cơ loét bàn chân do suy giảm cảm giác và sưởi ấm sai lầm
Đối với người mắc đái tháo đường lâu năm, biến chứng thần kinh ngoại biên và bệnh mạch máu ngoại biên là hai tổn thương mạn tính rất phổ biến. Bệnh đái tháo đường làm giảm khả năng điều hòa lưu lượng máu dưới da và phản ứng đổ mồ hôi khi cơ thể gặp các áp lực nhiệt [2]. Lượng máu nuôi dưỡng đến các chi giảm sút khiến bàn chân của người bệnh luôn trong tình trạng giá lạnh, tê bì hoặc châm chích.
Tình trạng giảm hoặc mất cảm giác nhận biết nhiệt độ khiến đôi bàn chân người bệnh mất đi cơ chế cảnh báo tự nhiên trước các tổn thương vật lý. Khi trời lạnh, nhiều người có thói quen tìm kiếm các biện pháp sưởi ấm nhanh như ngâm chân vào nước quá nóng, hơ chân trên bếp than củi, ôm túi sưởi điện hoặc đặt bàn chân quá sát các thiết bị sưởi bức xạ.
Do dây thần kinh ngoại biên đã bị thoái hóa, người bệnh hoàn toàn không cảm nhận được mức nhiệt quá ngưỡng chịu đựng của da. Hậu quả là da bàn chân bị phỏng nhiệt sâu, hình thành các bọng nước lớn mà người bệnh không hề hay biết ngay lúc đó. Những vết phỏng này nhanh chóng bị loét, kết hợp với tình trạng thiếu máu nuôi cục bộ và đường huyết cao tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển mạnh mẽ.
Biến chứng loét bàn chân mùa đông nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời rất dễ dẫn đến viêm mô tế bào, hoại tử mô sâu hoặc viêm xương. Trong nhiều trường hợp đáng tiếc, tổn thương lan rộng không thể bảo tồn buộc bác sĩ phải chỉ định cắt cụt chi để bảo toàn tính mạng cho người bệnh.
Điểm lại những bằng chứng khoa học nổi bật về thời tiết và đường huyết
Các nghiên cứu thực nghiệm và dịch tễ học trong nhiều năm qua đã cung cấp cái nhìn chi tiết về phản ứng của cơ thể người bệnh đái tháo đường trước sự thay đổi nhiệt độ. Đái tháo đường típ 1 và típ 2 là hai thể bệnh phổ biến nhất, lần lượt chiếm khoảng 10% và 90% tổng số các ca bệnh [2]. Ở cả hai nhóm này, khả năng thích ứng nhiệt sinh lý đều có những khiếm khuyết nhất định so với người khỏe mạnh [2].
Tại Nhật Bản, nghiên cứu hồi cứu thực hiện trên 57.132 trường hợp cấp cứu bằng xe cứu thương từ năm 2006 đến 2012 đã sàng lọc ra 578 ca hạ đường huyết nặng đủ tiêu chuẩn đánh giá [1]. Ở nhóm bệnh nhân đái tháo đường típ 1 gồm 88 người, hạ đường huyết nặng lại xảy ra vào mùa hè nhiều hơn đáng kể so với mùa đông với tỷ lệ 35,2% so với 18,2% [1]. Tuy nhiên, ở nhóm 317 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 tham gia nghiên cứu này, tần suất hạ đường huyết nặng và mức HbA1c không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các mùa [1]. Sự khác biệt này cho thấy phản ứng đường huyết theo mùa có thể khác nhau tùy theo thể bệnh và cơ chế điều trị đặc thù.
Trên mô hình động vật, một nghiên cứu từ năm 1987 trên chuột mắc đái tháo đường do streptozotocin được cho thích nghi với môi trường lạnh 4 độ C so với nhóm đối chứng ở 24 độ C [6]. Chuột thích nghi với môi trường lạnh không xuất hiện tình trạng tăng đường huyết vào ngày thứ 14 sau can thiệp, nồng độ triacylglycerol cũng không tăng, mặc dù mức insulin miễn dịch vẫn ở mức thấp ở cả hai nhóm [6]. Dù vậy, các nhà khoa học lưu ý rằng phản ứng thích nghi trao đổi chất trên động vật không thể suy diễn nguyên vẹn sang người bệnh đái tháo đường trên thực tế lâm sàng.
Nhìn chung, các bằng chứng dịch tễ quy mô lớn ở người đều thống nhất rằng thời tiết lạnh làm suy giảm tỷ lệ kiểm soát đường huyết [3], đồng thời làm gia tăng các đợt cấp cứu do hạ đường huyết ở nhiều nhóm bệnh nhân típ 2 [5].
Những hiểu lầm tai hại trong chăm sóc sức khỏe mùa lạnh
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng trời lạnh chỉ cần ăn nhiều đồ ngọt, tinh bột để "sinh nhiệt giữ ấm" mà không lo đường huyết tăng vì cơ thể phải đốt nhiều calo hơn. Thực tế, khi nhiệt độ xuống thấp, hoạt động thể chất ngoài trời thường sụt giảm nghiêm trọng, trong khi tình trạng kháng insulin gia tăng, việc nạp nhiều tinh bột sẽ đẩy đường huyết lên mức rất nguy hiểm [3].
Hiểu lầm thứ hai là thói quen ngâm chân nước nóng trước khi đi ngủ để kích thích lưu thông máu. Nhiều người bệnh tự pha nước rất nóng mà không dùng nhiệt kế hoặc không nhờ người thân kiểm tra giúp. Do cảm giác ở bàn chân đã giảm sút, da tiếp xúc với nước nóng bỏng nhưng bệnh nhân vẫn cảm thấy "chưa đủ ấm", dẫn tới bỏng trợt toàn bộ da bàn chân.
Một sai lầm nghiêm trọng khác là người bệnh tự ý tăng hoặc giảm liều thuốc đang dùng khi thấy cơ thể có dấu hiệu khác lạ. Một số người thấy mệt mỏi, run lạnh liền tự ý bỏ thuốc vì sợ hạ đường huyết, trong khi đây có thể là dấu hiệu nhiễm trùng mùa đông [4]. Ngược lại, có người thấy đường huyết đo tại nhà tăng vọt vào ngày rét liền tự ý tiêm thêm insulin mà không có hướng dẫn của nhân viên y tế, dẫn tới tụt đường huyết đột ngột vào ban đêm [5].
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi trời trở rét?
Không phải tất cả người bệnh đều chịu tác động giống nhau trước thời tiết khắc nghiệt. Nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất bao gồm người cao tuổi mắc đái tháo đường lâu năm và có nhiều bệnh lý nền kết hợp [5]. Người có tiền sử hạ đường huyết trước đó, người có chức năng nhận thức suy giảm hoặc gặp khó khăn trong sinh hoạt hàng ngày cần được người thân theo dõi sát sao [5].
Bệnh nhân đang điều trị bằng insulin hoặc các thuốc hạ đường huyết nhóm sulfonylurea là nhóm đối tượng cực kỳ nhạy cảm với nguy cơ hạ đường huyết khi trời rét [3, 5]. Thuốc sulfonylurea kích thích tuyến tụy bài tiết insulin bất kể mức đường huyết thực tế, kết hợp với chế độ ăn thất thường do nhiễm khuẩn hô hấp hoặc viêm nhiễm mùa lạnh có thể gây ra tụt đường huyết nghiêm trọng [4].
Những người bệnh có biến chứng suy thận mạn tính, xơ gan hoặc bệnh mạch máu não cũng là đối tượng đối mặt nguy cơ hạ đường huyết cao trong mùa lạnh [5]. Ngoài ra, những người kiểm soát đường huyết kém và đã có biến chứng thần kinh, biến chứng tim mạch cần được bảo vệ đặc biệt để tránh các tổn thương nhiệt và suy giảm điều hòa thân nhiệt [2].
Lời khuyên thiết thực để kiểm soát đường huyết và giữ ấm an toàn
Để bảo vệ sức khỏe trong những ngày nhiệt độ xuống thấp, người bệnh đái tháo đường cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị và thực hiện các biện pháp tự chăm sóc khoa học:
- Kiểm tra đường huyết thường xuyên: Tăng tần suất đo đường huyết mao mạch tại nhà, đặc biệt vào buổi sáng sớm và trước khi đi ngủ, để phát hiện sớm các dao động bất thường [3].
- Nhận biết sớm dấu hiệu hạ đường huyết: Tuyệt đối không chủ quan khi xuất hiện cảm giác hoa mắt, cồn cào, run tay chân hoặc vã mồ hôi lạnh; cần kiểm tra đường huyết ngay và xử trí theo hướng dẫn y tế [5].
- Giữ ấm cơ thể bằng nhiều lớp áo: Ưu tiên mặc nhiều lớp quần áo mềm, cản gió tốt để giữ nhiệt cơ thể ổn định mà không gây gò bó, cản trở lưu thông tuần hoàn máu.
- Chăm sóc bàn chân đúng cách: Tuyệt đối không dùng túi chườm nóng, không hơ chân qua lửa than và không ngâm chân nước nóng trực tiếp khi chưa thử nhiệt độ bằng khuỷu tay hoặc nhiệt kế. Luôn đi tất len mềm, khô ráo và kiểm tra kỹ lòng bàn chân mỗi tối xem có vết trầy xước, nứt nẻ hay phồng rộp nào không.
- Duy trì vận động và ăn uống khoa học: Tập thể dục nhẹ nhàng trong nhà như đi bộ, yoga hoặc dưỡng sinh để duy trì độ nhạy insulin và kiểm soát biến chứng [2]. Không bỏ bữa và duy trì chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng.
Thời tiết giá rét mang đến nhiều thách thức cho người mắc đái tháo đường, từ nguy cơ xáo trộn đường huyết cho đến các tổn thương bàn chân khó phục hồi. Người bệnh không nên tự ý thay đổi liều lượng thuốc hay áp dụng các mẹo sưởi ấm truyền miệng chưa được kiểm chứng. Khi phát hiện các dấu hiệu bất thường về đường huyết hoặc có vết thương ở chân, bệnh nhân cần liên hệ ngay với bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn và điều trị kịp thời.
