Khi thời tiết bước vào những đợt nắng nóng gay gắt, nhiều người bệnh tim mạch và huyết áp thường xuyên gặp phải cảm giác mệt mỏi, choáng váng hoặc hoa mắt mỗi khi đứng dậy. Không ít người băn khoăn liệu những biểu hiện này là phản ứng thông thường trước cái nóng hay do các loại thuốc điều trị huyết áp gây ra.
Thực tế, thuốc điều trị tim mạch, đặc biệt là nhóm lợi tiểu và ức chế men chuyển, có thể làm thay đổi đáng kể khả năng thích ứng của cơ thể trong môi trường nhiệt độ cao. Khi gặp thời tiết khắc nghiệt, người bệnh rất dễ đối mặt với tình trạng mất dịch, rối loạn điện giải và hạ huyết áp tư thế đứng nếu không điều chỉnh lối sống và kiểm soát liều lượng phù hợp.
Nắng nóng gay gắt ảnh hưởng thế nào đến người bệnh tăng huyết áp?
Vào mùa hè, cơ thể tự làm mát bằng cách giãn các mạch máu ngoại vi dưới da và tăng tiết mồ hôi để tỏa nhiệt. Quá trình giãn mạch tự nhiên này thường dẫn đến hiện tượng huyết áp trung bình có xu hướng giảm nhẹ so với mùa lạnh. Nghiên cứu dịch tễ học tại bang California (Mỹ) trong giai đoạn 1999-2009 ghi nhận nhiệt độ môi trường tăng cao đi kèm với sự sụt giảm số ca nhập viện do tăng huyết áp [1]. Tuy nhiên, thời tiết cực đoan lại kéo theo những nguy cơ cấp tính khác đối với hệ tuần hoàn và chức năng bài tiết [1].
Khi tiếp xúc lâu với nhiệt độ cao, lượng mồ hôi thoát ra quá mức khiến thể tích tuần hoàn trong lòng mạch suy giảm nhanh chóng. Hiện tượng mất nước kết hợp với tác dụng hạ áp vốn có của thuốc điều trị rất dễ đẩy người bệnh vào tình trạng tụt huyết áp quá mức hoặc hạ huyết áp tư thế đứng. Người bệnh sẽ thấy xây xẩm, chóng mặt khi thay đổi tư thế đột ngột từ nằm hoặc ngồi sang đứng. Điều này đặc biệt nguy hiểm ở người cao tuổi vì làm tăng nguy cơ té ngã và chấn thương.
Bên cạnh nguy cơ tụt huyết áp, việc mất dịch nghiêm trọng cũng làm giảm lưu lượng máu đến thận. Theo dữ liệu theo dõi 12 năm tại Nam Úc, các đợt nắng nóng làm gia tăng số ca nhập viện vì bệnh thận nói chung với tỷ số tỷ lệ mới mắc là 1,100 [2]. Đáng chú ý, tỷ số tỷ lệ mới mắc đối với suy thận cấp trong các đợt nắng nóng tăng lên mức 1,255 [2]. Tương tự, nghiên cứu tại California cũng xác nhận đợt nắng nóng tạo thêm tác động bất lợi độc lập, làm gia tăng đáng kể số ca nhập viện do mất nước và suy thận cấp [1].
Vì sao thuốc hạ huyết áp làm tăng nhạy cảm với sốc nhiệt và mất dịch?
Các nhóm thuốc tim mạch và huyết áp can thiệp trực tiếp vào cơ chế huyết động và khả năng điều hòa thân nhiệt của cơ thể. Thuốc lợi tiểu giúp đào thải muối và nước qua thận để làm giảm áp lực trong lòng mạch. Trong đợt nắng nóng, tác động đào thải này cộng hưởng với việc mất dịch qua tuyến mồ hôi khiến người bệnh dễ rơi vào tình trạng thiếu nước nội mạch cấp tính [3].
Hơn nữa, một số loại thuốc tim mạch và thuốc thần kinh có thể làm biến đổi khả năng thích nghi với nhiệt thông qua tác động an thần ở hệ thần kinh trung ương hoặc làm ức chế phản xạ khát tự nhiên [3]. Khi cảm giác khát bị suy giảm, người bệnh không nhận biết được nhu cầu cần bổ sung nước kịp thời, dẫn đến mất dịch âm thầm nhưng nghiêm trọng [3]. Các đợt nắng nóng cũng được ghi nhận là có liên quan đến những phản ứng có hại nghiêm trọng hơn của thuốc, điển hình là thuốc lợi tiểu, thuốc ức chế men chuyển, thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin và thuốc ức chế bơm proton [3].
Một cơ chế bảo vệ nhiệt quan trọng khác là sự tiết mồ hôi được điều khiển bởi hệ thần kinh phó giao cảm qua chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine gắn với thụ thể muscarinic tại tuyến mồ hôi [3]. Nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính sở hữu đặc tính kháng cholinergic, vô tình cản trở việc tiết mồ hôi và giảm hiệu quả tỏa nhiệt của cơ thể [3]. Khi khả năng thoát mồ hôi bị đình trệ, nhiệt lượng tích tụ bên trong khiến nhiệt độ cơ thể tăng vọt, dẫn đến kiệt sức vì nhiệt hoặc đột quỵ nhiệt [3].
Bằng chứng khoa học về nguy cơ từ thuốc trong các đợt nắng nóng
Mối liên hệ giữa việc sử dụng dược phẩm và các bệnh lý do nhiệt đã được chứng minh qua nhiều dữ liệu lâm sàng thực tế. Một nghiên cứu tại Úc trên đối tượng bệnh nhân có độ tuổi trung bình 85 cho thấy việc mới bắt đầu sử dụng thuốc chống trầm cảm, thuốc chống loạn thần, thuốc kháng cholinergic cũng như thuốc tim mạch có liên quan mật thiết đến các ca nhập viện vì mất nước hoặc bệnh do nhiệt không do gắng sức [3]. Trong số các thuốc tim mạch, sự kết hợp giữa thuốc lợi tiểu và thuốc ức chế men chuyển làm gia tăng đáng kể nguy cơ phải nhập viện trong nhóm người cao tuổi này [3].
Nghiên cứu ca bệnh - chứng đa trung tâm SIRIUS tiến hành tại 3 bệnh viện đại học ở Pháp trong mùa hè năm 2007 trên các bệnh nhân trên 65 tuổi cũng cung cấp nhiều dữ liệu giá trị [4]. Các nhà nghiên cứu đã so sánh 36 bệnh nhân nhập viện do tăng thân nhiệt hoặc mất nước với 51 đối tượng đối chứng [4]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân gặp biến cố dùng trung bình 4,3 loại thuốc, nhiều hơn đáng kể so với mức 3,9 loại thuốc ở nhóm đối chứng [4]. Tỷ lệ dùng thuốc an thần kinh ở nhóm bệnh nhân nhập viện là 3,6%, cao hơn hẳn mức 0,5% ở nhóm đối chứng [4]. Đặc biệt, độ thanh thải creatinin ban đầu của nhóm bệnh nhân chỉ đạt trung bình 31,6 ml/phút, thấp hơn gấp ba lần so với nhóm đối chứng [4].
Ở quy mô rộng lớn hơn, một phân tích dữ liệu cảnh giác dược EudraVigilance tại châu Âu từ ngày 1/1/1995 đến ngày 10/1/2022 đã xem xét các báo cáo liên quan đến kiệt sức vì nhiệt và đột quỵ nhiệt [5]. Trong tổng số 469 trường hợp được ghi nhận, độ tuổi trung bình là 49,74 tuổi, có 62,5% là nam giới và 94,7% số trường hợp được phân loại là nghiêm trọng theo tiêu chuẩn của Liên minh châu Âu [5]. Phân tích đã xác định được 51 hoạt chất tạo ra tín hiệu báo cáo không cân xứng, phần lớn thuộc về các nhóm thuốc đã được cảnh báo trong các kế hoạch phòng chống bệnh lý do nắng nóng, đồng thời phát hiện thêm nhóm thuốc điều trị đa xơ cứng và một số cytokine [5].
Nghiên cứu thực nghiệm về giới hạn chịu nhiệt của người tăng huyết áp
Mặc dù các số liệu dịch tễ học chỉ ra rủi ro nhập viện tăng lên, các nghiên cứu sinh lý học thực nghiệm gần đây đã giúp làm rõ thêm phạm vi ảnh hưởng của bệnh lý huyết áp giai đoạn sớm. Dự án PSU HEAT công bố năm 2025 đã tiến hành khảo sát trên 72 người tham gia với độ tuổi trung bình 63 tuổi (dao động từ 40 đến 92 tuổi), trong đó có 43 phụ nữ [6]. Trong nhóm này, có 37 người bị tăng huyết áp độ 1 và 15 người đang sử dụng các thuốc hạ áp phổ biến bao gồm thuốc ức chế men chuyển, thuốc lợi tiểu và thuốc chẹn beta [6].
Các tình nguyện viên được đưa vào thử nghiệm căng thẳng nhiệt tăng dần ở mức chuyển hóa thấp trong hai môi trường: môi trường nóng - khô với nhiệt độ lên tới 53 độ C, độ ẩm tương đối không quá 25%, và môi trường nóng - ẩm với nhiệt độ khoảng 35 độ C, độ ẩm tương đối từ 50% trở lên [6]. Kết quả phân tích thống kê cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa về giới hạn môi trường tới hạn giữa nhóm người có huyết áp bình thường và nhóm tăng huyết áp độ 1, dù có dùng thuốc hạ áp hay không [6]. Dù thuốc huyết áp có thể làm thay đổi một phần cơ chế thải nhiệt, khả năng duy trì cân bằng nhiệt ở người tăng huyết áp độ 1 trong điều kiện sinh hoạt nhẹ nhàng vẫn không bị suy giảm đáng kể [6]. Phát hiện này cho thấy nguy cơ sốc nhiệt không xảy ra ngay lập tức ở tất cả mọi người mà phụ thuộc nhiều vào mức độ nặng của bệnh, liều lượng thuốc và tình trạng thiếu dịch tích tụ.
Những sai lầm thường gặp khi dùng thuốc tim mạch mùa nắng nóng
Sai lầm phổ biến nhất của người bệnh tăng huyết áp trong đợt nắng nóng là tự ý ngừng uống thuốc hoàn toàn khi thấy chỉ số huyết áp đo được giảm xuống. Tổng quan y khoa năm 2019 về các biện pháp bảo vệ tim mạch trong đợt nắng nóng nhấn mạnh rằng tuyệt đối không được bãi bỏ hoàn toàn liệu pháp hạ áp [7]. Việc ngừng thuốc đột ngột có thể kích hoạt các cơn tăng huyết áp kịch phát, một biến chứng đặc trưng trong thời tiết nóng bất thường hoặc khi nhiệt độ bất ngờ hạ nhiệt [7].
Một hiểu lầm khác là chủ quan không theo dõi huyết áp thường xuyên vì cho rằng mùa hè huyết áp luôn ổn định hơn mùa đông. Theo các hướng dẫn chuyên môn, tự kiểm soát huyết áp tại nhà là một thành phần bắt buộc trong phác đồ điều trị tăng huyết áp suốt các đợt nắng nóng [7]. Khi xuất hiện tình trạng hạ huyết áp có ý nghĩa lâm sàng, việc giảm liều thuốc là cần thiết nhưng phải thực hiện theo chỉ dẫn y khoa, ưu tiên bắt đầu bằng việc giảm liều hoặc ngừng thuốc lợi tiểu và thuốc nhóm nitrat [7].
Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý uống quá nhiều nước lọc một cách đột ngột hoặc ngược lại, hạn chế uống nước vì sợ phù, đều là những nhận thức sai lệch. Đối với những người đang sử dụng thuốc lợi tiểu, việc thiếu hụt dịch tuần hoàn diễn ra rất nhanh và âm thầm, đòi hỏi phải có sự điều chỉnh lượng dịch nhập vào cơ thể một cách có tính toán và khoa học [7].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Người cao tuổi là nhóm đối tượng có nguy cơ tổn thương cao nhất trong các đợt nắng nóng khắc nghiệt. Một nghiên cứu tại Úc ghi nhận có tới 20% bệnh nhân lớn tuổi mắc kèm đái tháo đường, sa sút trí tuệ, rối loạn tim mạch hoặc hô hấp phải sử dụng từ 5 loại thuốc có ảnh hưởng đến khả năng điều hòa thân nhiệt trở lên [3]. Sự suy giảm tự nhiên của cảm giác khát cùng với tình trạng đa bệnh lý khiến người già dễ rơi vào trạng thái kiệt sức vì nhiệt trước khi kịp nhận ra [3].
Những người có tiền sử suy giảm chức năng thận cũng cần được theo dõi sát sao. Bằng chứng từ nghiên cứu SIRIUS cho thấy nhóm bệnh nhân cao tuổi bị mất nước hoặc tăng thân nhiệt trong mùa hè có mức lọc cầu thận suy giảm nghiêm trọng hơn rất nhiều so với người khỏe mạnh [4]. Thận hoạt động kém kết hợp với tác động khử nước của thời tiết và thuốc lợi tiểu sẽ làm gia tăng nhanh chóng nguy cơ suy thận cấp [2].
Ngoài ra, những bệnh nhân đang phối hợp nhiều loại thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương như thuốc chống trầm cảm, thuốc an thần hoặc các hoạt chất kháng cholinergic cũng thuộc nhóm rủi ro cao [1, 6]. Các loại thuốc này có thể che lấp tín hiệu cảnh báo của cơ thể, làm chậm phản ứng tìm kiếm nơi làm mát và ức chế khả năng bài tiết mồ hôi [3].
Hướng dẫn theo dõi và xử trí an toàn trong đợt nắng nóng
Để bảo vệ hệ tim mạch và duy trì sự ổn định của huyết áp trong mùa hè, người bệnh cần thực hiện các biện pháp điều chỉnh hành vi lành mạnh kết hợp với theo dõi y tế chặt chẽ:
Tự đo và ghi chép huyết áp hàng ngày: Người bệnh cần đo huyết áp đều đặn vào các thời điểm cố định trong ngày, đặc biệt là khi cảm thấy chóng mặt, mệt lỏi hoặc đứng dậy thấy choáng váng [7]. Nếu huyết áp hạ quá thấp, cần liên hệ với bác sĩ điều trị để được hướng dẫn hạ liều hoặc tạm ngừng thuốc lợi tiểu, tuyệt đối không tự ý bỏ toàn bộ các thuốc hạ áp khác [7]. Trong trường hợp huyết áp tăng cao trong đợt nóng, các chuyên gia khuyến cáo ưu tiên dùng thuốc chẹn kênh canxi, thuốc ức chế men chuyển hoặc thuốc chẹn beta chọn lọc [7]. Người bệnh cũng cần duy trì dùng thuốc nhóm statin theo đơn vì nhóm này mang lại hiệu quả bảo vệ tim mạch bổ sung [7].
Theo dõi cân nặng và lượng nước uống: Bệnh nhân đang sử dụng thuốc lợi tiểu bắt buộc phải tự theo dõi lượng nước uống vào hàng ngày và kiểm tra thể trọng mỗi buổi sáng [7]. Việc sụt cân nhanh trong vòng vài ngày thường là dấu hiệu cảnh báo mất nước nội mạch chứ không phải giảm mỡ hay cơ bắp. Người bệnh cần duy trì thói quen uống nước đều đặn, không đợi đến khi khát mới uống.
Tạo môi trường sống mát mẻ và sinh hoạt hợp lý: Sử dụng điều hòa không khí đúng cách để giữ nhiệt độ phòng ở mức an toàn, tránh để cơ thể bị sốc nhiệt khi di chuyển giữa các không gian có chênh lệch nhiệt độ lớn [7]. Người bệnh nên hạn chế ra ngoài vào những khung giờ nắng gắt đỉnh điểm từ giữa trưa đến đầu giờ chiều. Khi cần làm việc hoặc vận động, hãy chọn nơi râm mát và duy trì cường độ trao đổi chất thấp để cơ thể không bị quá tải nhiệt [6].
Việc sử dụng thuốc tim mạch trong mùa nóng đòi hỏi sự cân bằng tinh tế giữa hiệu quả kiểm soát huyết áp và nguy cơ mất nước, tụt huyết áp tư thế đứng. Người bệnh không nên quá lo sợ mà tự ý ngưng thuốc, nhưng cũng không được chủ quan trước các dấu hiệu mệt mỏi bất thường. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để được điều chỉnh đơn thuốc kịp thời trước mỗi đợt nắng nóng kéo dài.
