Người bị đái tháo đường kiểm soát đường huyết khó hơn trong ngày nắng nóng vì sao?

Vào những đợt cao điểm nắng nóng mùa hè, nhiều người mắc đái tháo đường nhận thấy chỉ số đường huyết dao động rất thất thường dù chế độ ăn uống không thay đổi. Có thời điểm đường huyết tăng vọt khó hiểu, nhưng cũng có lúc tụt dốc đột ngột gây choáng váng.

Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ tác động của nhiệt độ môi trường lên hệ tuần hoàn dưới da và mức độ giữ nước của cơ thể. Nhiệt độ cao làm giãn mạch ngoại vi, thúc đẩy insulin hấp thu nhanh hơn bình thường; đồng thời tình trạng mất nước qua mồ hôi làm máu cô đặc, khiến nồng độ đường huyết biến động khó lường.

Cơ chế tác động của nhiệt độ lên insulin dưới da

Khi cơ thể tiếp xúc với môi trường nắng nóng, phản xạ tự nhiên là tăng tưới máu đến các mô ngoại vi và bề mặt da để giải phóng bớt nhiệt lượng dư thừa ra ngoài môi trường ^[1]. Hiện tượng giãn mạch này làm tăng lưu lượng dòng máu lưu thông trực tiếp dưới lớp mô mỡ dưới da [2, 7].

Đối với người bệnh đái tháo đường đang sử dụng insulin dạng tiêm, sự gia tăng lưu lượng tuần hoàn tại vùng da tiêm thuốc sẽ đẩy nhanh tốc độ khuếch tán và hấp thu phân tử insulin vào lòng mạch máu ^[2]. Nhiệt độ môi trường tăng lên kích thích mạnh mẽ quá trình hấp thu của các loại insulin hòa tan, tác dụng nhanh ^[3]. Điều này khiến đỉnh tác dụng của thuốc xuất hiện sớm hơn nhiều so với dự tính, dễ dẫn đến các cơn hạ đường huyết cấp tính nếu bữa ăn chưa kịp tiêu hóa [2, 6].

Ngược lại, nếu người bệnh không bổ sung đủ nước, hiện tượng đổ mồ hôi kéo dài trong điều kiện thời tiết oi bức sẽ gây thiếu hụt thể tích nội mạch, dẫn đến cô đặc máu. Khi lượng nước trong huyết tương sụt giảm, nồng độ glucose tự do trong máu sẽ bị đẩy lên mức rất cao, làm trầm trọng thêm tình trạng tăng đường huyết.

Những bằng chứng y khoa về nhiệt độ và hấp thu insulin

Mối liên hệ giữa nhiệt lượng cục bộ và dược động học của insulin đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu can thiệp lâm sàng.

Năm 2012, một nghiên cứu tổng hợp về động học insulin ghi nhận nhiệt tác động lên mô làm gia tăng tưới máu cục bộ, nhờ đó thúc đẩy hấp thu insulin tiêm dưới da, giúp giảm các đợt tăng đường huyết sau ăn khi dùng thiết bị tạo nhiệt kết nối với bơm tiêm ^[2].

Năm 2014, một thử nghiệm ngẫu nhiên bắt chéo trên 56 bệnh nhân đái tháo đường típ 1 (độ tuổi trung bình 32 ± 13,5 tuổi; gồm 23 phụ nữ; HbA1c trung bình 7,8 ± 0,9%) sử dụng thiết bị làm ấm tại chỗ InsuPatch khi tiêm 0,15 đơn vị/kg insulin tác dụng nhanh qua kỹ thuật kẹp đường huyết euglycemic ^[4]. Kết quả cho thấy diện tích dưới đường cong của nồng độ insulin trong 60 phút đầu (AUC 0-60) vào ngày đầu dùng thiết bị tăng 29,7 ± 7% so với nhóm chứng không làm ấm (p < 0,01) ^[4]. Nồng độ insulin tối đa sau tiêm đạt 57 mU/L ở nhóm làm ấm so với 47,6 mU/L ở nhóm đối chứng ^[4]. Đến ngày thứ 3, AUC (0-60) tiếp tục tăng thêm 27,9 ± 72% và nồng độ đỉnh đạt tới 70,4 mU/L (p = 0,05) ^[4].

Trước đó, một nghiên cứu từ năm 1983 thực hiện trên 8 bệnh nhân đái tháo đường típ 1 nhằm kiểm tra tác động của nhiệt độ cao khi xông hơi (sauna Phần Lan 2 lần, mỗi lần 25 phút ở 85 độ C) đối với insulin dạng vô định hình tác dụng trung gian đánh dấu đồng vị 125I ^[3]. Kết quả cho thấy nhiệt độ xông hơi không làm tăng hấp thu insulin dạng vô định hình hay hạ đường huyết so với môi trường 22 độ C, chứng minh nhiệt độ ảnh hưởng khác biệt rõ rệt giữa các dạng bào chế insulin ^[3].

Về mặt sinh lý tuần hoàn, nghiên cứu năm 2021 đo đạc trên 9 nam giới tình nguyện khỏe mạnh tiếp xúc với nhiệt độ cầu ướt (WBGT) lên đến 30 độ C trong 4 giờ đã ghi nhận lưu lượng máu qua da tăng gấp 2,16 lần ^[1]. Ngược lại, dòng máu qua thận giảm khoảng 11% và qua gan giảm 18% ^[1]. Sự chuyển hướng tưới máu mạnh mẽ ra ngoại vi này lý giải trực tiếp vì sao nhiệt độ môi trường chi phối quá trình hấp thu thuốc qua da ^[1].

Rối loạn điều hòa thân nhiệt ở người đái tháo đường

Bản thân bệnh đái tháo đường mạn tính cũng làm suy giảm khả năng tự làm mát tự nhiên của cơ thể trước các đợt nắng nóng [1, 4, 5].

Một nghiên cứu năm 2005 đối chiếu 30 người bệnh đái tháo đường với 30 người khỏe mạnh ghi nhận nhóm bệnh nhân đái tháo đường ban đầu có khiếm khuyết cảm giác, tổn thương tuyến mồ hôi, nhiệt độ da cao hơn và khả năng giảm lưu lượng máu kém khi chịu nhiệt, dẫn đến thân nhiệt vùng lõi cao hơn đáng kể so với người khỏe mạnh ^[5]. Tuy nhiên, khi 21 bệnh nhân được dùng thuốc điều hòa thụ thể rosiglitazone 4 mg/ngày trong 1 năm để cải thiện chức năng nội mô, khả năng chịu nhiệt và điều hòa thân nhiệt đã phục hồi gần tương đương nhóm đối chứng cùng tuổi ^[5].

Nghiên cứu tổng quan năm 2020 cũng nhấn mạnh rằng lưu lượng máu da cục bộ và khả năng tiết mồ hôi có mối tương quan nghịch với mức độ kiểm soát đường huyết của người bệnh ^[6]. Khi đường huyết kiểm soát kém, chức năng tản nhiệt suy giảm, đặt người bệnh vào nguy cơ sốc nhiệt và mất nước cao hơn rất nhiều ^[6].

Lợi ích chuyển hóa tiềm năng và mặt hạn chế của bằng chứng

Nhiệt độ không hoàn toàn mang tính tiêu cực đối với hệ chuyển hóa nếu được kiểm soát trong môi trường y khoa can thiệp có chủ đích. Một đánh giá năm 2013 dẫn lại dữ liệu người bệnh đái tháo đường típ 2 ngâm bồn nước nóng trị liệu trong 3 tuần đã cải thiện mức đường huyết đói và chỉ số HbA1c nhờ kích hoạt các protein sốc nhiệt (HSP) ^[7]. Thử nghiệm trên động vật gặm nhấm cũng cho thấy nhiệt trị liệu ngăn ngừa đề kháng insulin ngoại vi gây ra do chế độ ăn nhiều chất béo ^[7].

Tuy nhiên, các dữ liệu tích cực này chỉ ghi nhận trong môi trường tắm nhiệt trị liệu ngắn hạn, có giám sát y tế chặt chẽ ^[7]. Điều này hoàn toàn khác biệt với tình trạng sốc nhiệt do thời tiết oi bức ngoài trời mùa hè. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng về hấp thu insulin mới chỉ thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ (8 đến 56 đối tượng) và tập trung vào các thiết bị vi nhiệt áp trực tiếp lên vùng da tiêm, chưa phản ánh đầy đủ mọi kịch bản thời tiết thực tế [3, 6].

Những hiểu lầm thường gặp trong ngày nắng nóng

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng chỉ cần giữ nguyên liều tiêm và chế độ ăn như ngày mát trời là đường huyết sẽ duy trì ổn định. Thực tế, cùng một liều insulin ngắn nhưng nếu tiêm ngay trước khi ra ngoài trời nắng gắt hoặc vận động cường độ cao, thuốc hấp thu ồ ạt có thể gây tụt đường huyết đột ngột [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm khát nước mới cần uống. Ở bệnh nhân đái tháo đường lâu năm kèm biến chứng thần kinh tự chủ, cảm giác khát thường bị suy giảm hoặc nhận biết chậm trễ ^[5]. Việc đợi đến khi khát mới uống nước dễ khiến máu bị cô đặc, chức năng lọc của thận suy giảm do dòng máu qua thận vốn đã bị hạ thấp trong điều kiện nhiệt độ cao ^[1].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

• Người đang tiêm insulin tác dụng nhanh hoặc hòa tan: Dòng máu da tăng nhanh gấp hơn 2 lần làm tăng mạnh nồng độ đỉnh của thuốc trong 60 phút đầu [6, 7].
• Vận động viên hoặc người lao động nặng ngoài trời: Tập luyện cường độ cao trong điều kiện nóng ẩm làm tăng gánh nặng điều hòa thân nhiệt, mất cân bằng điện giải và thể dịch [1, 4].
• Bệnh nhân đái tháo đường có biến chứng mạch máu hoặc thần kinh ngoại biên: Nhóm này vốn bị tổn thương chức năng tiết mồ hôi và khả năng phân phối lưu lượng máu da, khiến thân nhiệt lõi dễ tăng cao mất kiểm soát [4, 5].

Hướng dẫn chăm sóc và kiểm soát đường huyết thực tế

Để giữ chỉ số đường huyết ổn định trong mùa nắng nóng, người bệnh cần linh hoạt điều chỉnh thói quen chăm sóc sức khỏe hàng ngày:

• Tránh nhiệt tác động trực tiếp lên vùng tiêm: Tuyệt đối không chườm ấm, không xoa bóp mạnh, không tắm nước nóng hoặc ra phơi nắng ngay sau khi tiêm insulin hòa tan/tác dụng nhanh [2, 3].
• Duy trì đủ lượng nước: Chủ động bổ sung nước lọc đều đặn trong ngày thành từng ngụm nhỏ, không chờ đến khi khát, nhằm ngăn ngừa hiện tượng cô đặc máu và bảo vệ lưu lượng lọc của thận ^[1].
• Theo dõi đường huyết thường xuyên: Tăng tần suất đo đường huyết mao mạch, đặc biệt trước và sau khi ra ngoài trời nắng hoặc sau khi vận động thể lực ^[8].
• Bảo quản thuốc đúng quy chuẩn: Không để bút tiêm, lọ insulin hoặc máy đo đường huyết trong cốp xe, gần cửa sổ hay nơi có ánh nắng chiếu trực tiếp, tránh làm biến tính hoạt tính sinh học của thuốc.
• Tham vấn bác sĩ điều trị: Khi thời tiết bước vào chu kỳ nắng nóng kéo dài hoặc có kế hoạch làm việc ngoài trời, cần thảo luận với bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn điều chỉnh liều insulin hoặc bù nước điện giải phù hợp ^[8].

Kiểm soát đường huyết trong mùa nắng nóng đòi hỏi người bệnh phải hiểu rõ cơ chế thay đổi sinh lý tự nhiên của cơ thể. Bằng việc chủ động bổ sung nước, bảo vệ vùng da tiêm thuốc khỏi nguồn nhiệt và theo dõi sát sao chỉ số đường huyết, người bệnh đái tháo đường hoàn toàn có thể duy trì sức khỏe ổn định và phòng tránh các biến cố nguy hiểm trong mùa hè.