Cơn sốt nhịn ăn gián đoạn và nỗi lo của người đau dạ dày
Nhịn ăn gián đoạn hiện đang là một trong những xu hướng ăn kiêng giữ dáng và cải thiện sức khỏe thu hút nhiều sự quan tâm nhất trên toàn cầu [1]. Phương pháp này phổ biến với các hình thức như 16/8 (nhịn ăn 16 tiếng, ăn trong 8 tiếng) hoặc nhịn ăn cách ngày nhằm kích hoạt cơ chế đốt mỡ tự nhiên và thanh lọc cơ thể. Nhiều người tìm đến chế độ này với kỳ vọng giảm cân nhanh chóng, điều hòa đường huyết và cải thiện các chỉ số chuyển hóa.
Tuy nhiên, với những người đang phải sống chung với các bệnh lý đường tiêu hóa trên, nhịn ăn trong nhiều giờ liền lại là một thử thách đầy e ngại. Câu hỏi thường trực nhất là: Liệu việc để bụng đói cồn cào trong thời gian dài có khiến axit dạ dày tích tụ, ăn mòn niêm mạc và làm trầm trọng thêm các cơn đau thắt hoặc những đợt trào ngược nóng rát hay không?
Thực tế, ranh giới giữa lợi ích chuyển hóa và rủi ro tổn thương tiêu hóa khi thực hiện nhịn ăn gián đoạn là rất mong manh. Người có vấn đề về dạ dày cần nhìn nhận phương pháp này dưới lăng kính khoa học cẩn trọng thay vì mù quáng chạy theo trào lưu chung của cộng đồng.
Người đau dạ dày, trào ngược có nên nhịn ăn gián đoạn?
Câu trả lời ngắn gọn là: Người đang có ổ loét tiến triển, viêm dạ dày cấp tính hoặc trào ngược mức độ nặng không nên tự ý áp dụng nhịn ăn gián đoạn kéo dài. Ngược lại, người có tiền sử viêm nhẹ, bệnh đã ổn định và không có biến chứng có thể thực hiện nhưng phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc bảo vệ dạ dày [2].
Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy việc nhịn ăn kéo dài có thể làm thay đổi môi trường bên trong dạ dày và làm tăng nồng độ vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) [2]. Đáng chú ý hơn, ở những người có tổn thương loét tá tràng, việc nhịn ăn nhiều giờ liên tục trong ngày làm gia tăng đáng kể nguy cơ xuất huyết đường tiêu hóa trên [1].
Đối với người bị trào ngược, khoảng thời gian nhịn ăn quá dài dễ dẫn đến xu hướng ăn bù một lượng thức ăn lớn trong thời gian ngắn. Tình trạng quá tải này làm căng giãn dạ dày quá mức, tăng áp lực ổ bụng và khiến dòng dịch vị dễ dàng trào ngược lên thực quản, gây nóng rát và viêm loét nghiêm trọng hơn.
Cơ chế tác động của axit dịch vị khi dạ dày trống rỗng
Axit dịch vị đóng vai trò trung tâm trong sinh lý bệnh của hầu hết các bệnh lý đường tiêu hóa trên, điển hình là trào ngược dạ dày thực quản và viêm loét dạ dày tá tràng [3]. Bình thường, dạ dày luôn tiết ra một lượng axit nền nhất định kèm theo lớp chất nhầy kiềm để tự bảo vệ bề mặt niêm mạc. Khi có thức ăn đưa vào, thức ăn đóng vai trò như một hệ đệm trung hòa một phần lượng axit này.
Khi bạn thực hiện nhịn ăn gián đoạn và để bụng trống suốt 16 đến 24 giờ, dạ dày vẫn có thể tiếp tục tiết axit theo nhịp sinh học tự nhiên mà không có thức ăn để trung hòa [1]. Nồng độ axit tự do trong lòng dạ dày tăng cao sẽ tiếp xúc trực tiếp và tấn công vào những vùng niêm mạc đang bị trợt hoặc viêm sẵn có. Điều này kích thích các đầu mút dây thần kinh cảm giác, làm bùng phát cơn đau quặn vùng thượng vị và cảm giác cồn cào khó chịu.
Hơn thế nữa, axit dạ dày dư thừa kết hợp với rối loạn vận động tại đoạn nối dạ dày - thực quản là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tổn thương viêm biểu mô thực quản [4]. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng nồng độ axit cao nếu không đi kèm với rối loạn chức năng vận động cơ thắt vùng tâm vị thì chưa hẳn đã gây ra triệu chứng khó tiêu [4]. Nhưng khi cơ vòng thực quản dưới bị suy yếu sẵn ở người bệnh trào ngược, dịch vị ứ đọng do nhịn đói lâu sẽ trực tiếp tràn lên thực quản, gây bỏng rát và tổn thương niêm mạc biểu mô [5], [4].
Bằng chứng khoa học: Nhịn ăn tác động ra sao tới bệnh tiêu hóa?
Để đánh giá khách quan ảnh hưởng của việc nhịn ăn, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu quan sát trên quy mô lớn, đặc biệt là trong các mô hình nhịn ăn tôn giáo tương đồng như tháng Ramadan.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023 trên cơ sở dữ liệu y văn PubMed đã xem xét tác động của nhịn ăn đối với các bệnh lý tiêu hóa [1]. Kết quả ghi nhận nhịn ăn đem lại nhiều lợi ích cho sức khỏe chuyển hóa như giảm cân ở người béo phì, hạ cholesterol xấu LDL-C, hạ triglyceride, cải thiện nhịp sinh học, tối ưu hệ vi sinh đường ruột và giảm các dấu ấn viêm như cytokine trong máu [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này nhấn mạnh rằng việc nhịn ăn có thể làm trầm trọng thêm các bệnh lý mãn tính [1]. Cụ thể, các nhà khoa học phát hiện bệnh nhân bị loét tá tràng có nguy cơ xuất huyết tiêu hóa cao hơn đáng kể sau các đợt nhịn ăn kéo dài [1].
Cũng trong năm 2023, một nghiên cứu tổng quan khác tập trung phân tích mối liên hệ giữa nhịn ăn gián đoạn và bệnh viêm loét dạ dày do vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) [2]. Phân tích cho thấy việc nhịn ăn không làm gia tăng tỷ lệ mắc mới bệnh loét dạ dày tá tràng trong cộng đồng [2]. Dù vậy, dữ liệu ghi nhận quá trình nhịn ăn làm tái cấu trúc môi trường dạ dày và làm gia tăng nồng độ vi khuẩn HP tại chỗ [2]. Các tác giả kết luận rằng những người có vết loét chưa xuất hiện biến chứng không bị tăng nguy cơ phát triển thêm ổ loét mới và vẫn có thể tham gia nhịn ăn, miễn là họ áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa và theo dõi chặt chẽ [2].
Ngoài ra, mức độ viêm loét còn chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi thời gian mắc bệnh và độ tuổi của bệnh nhân. Trong một nghiên cứu lâm sàng trên 446 bệnh nhân bị loét dạ dày tá tràng thể hoạt động, các nhà nghiên cứu phát hiện có tới 81,2% bệnh nhân xuất hiện tình trạng trào ngược dạ dày thực quản đi kèm [5]. Trong số 220 bệnh nhân được kiểm tra cấu trúc mô học biểu mô thực quản, có 70,3% trường hợp có tiền sử loét trên 15 năm bị viêm thực quản trào ngược, và 34,5% ở mức độ viêm rất rõ rệt [5]. Ngược lại, ở nhóm bệnh nhân mới mắc bệnh dưới 5 năm, tỷ lệ viêm thực quản chỉ là 39% và chỉ 8,1% biểu hiện rõ rệt [5]. Hiện tượng trào ngược và viêm thực quản cũng được ghi nhận xuất hiện phổ biến hơn và nặng hơn ở những người bệnh trên 40 tuổi [5].
Một nghiên cứu khác thực hiện trên 129 bệnh nhân viêm loét dạ dày tá tràng giai đoạn cấp đã phân tích chức năng tiết axit bằng phương pháp chuẩn độ phân đoạn với chất kích thích pentagastrin [4]. Kết quả cho thấy tổn thương biểu mô thực quản ở bệnh nhân loét tá tràng chiếm tỷ lệ 12,9%, cao hơn đáng kể so với bệnh nhân loét dạ dày [4]. Đồng thời, tình trạng viêm thực quản trào ngược ở nhóm bệnh nhân có hội chứng khó tiêu cao gấp 3 lần so với nhóm không có khó tiêu [4].
Cảnh giác biến chứng hẹp và tổn thương thực quản dai dẳng
Tình trạng axit dịch vị trào ngược kéo dài do không kiểm soát tốt khoảng cách ăn uống có thể dẫn đến những biến chứng giải phẫu phức tạp, gây khó khăn cho việc phục hồi chức năng tiêu hóa.
Một báo cáo lâm sàng năm 2022 đã ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 74 tuổi có tiền sử loét dạ dày tá tràng tái phát nhiều lần, thường xuyên đau thượng vị và trào ngược thực quản mức độ nặng dẫn đến hẹp thực quản dai dẳng [6]. Mặc dù bệnh nhân được điều trị ngắt quãng bằng thuốc ức chế bơm proton (PPI) hoặc thuốc ức chế axit cạnh tranh kali, triệu chứng nuốt khó vẫn liên tục tái phát và phải can thiệp nong thực quản bằng bóng nhiều lần [6]. Sau các xét nghiệm chuyên sâu, các bác sĩ phát hiện nồng độ gastrin máu lúc đói của bệnh nhân tăng cao do sự hiện diện của một khối u tiết gastrin (gastrinoma) kích thước chỉ 2 mm ẩn sâu trong tuyến Brunner ở thành sau hành tá tràng kích thích dạ dày tiết axit dữ dội [6].
Ở những trường hợp viêm thực quản do trào ngược tiến triển nặng, biến chứng loét sâu thậm chí có thể tạo thành đường rò sang các cơ quan lân cận. Y văn năm 2000 đã báo cáo ca bệnh một bệnh nhân 43 tuổi bị viêm thực quản trào ngược mạn tính dẫn đến biến chứng hẹp thực quản và hình thành đường rò thực quản - phế quản, gây viêm phế quản phổi tái diễn [7]. Trong quá trình điều trị nội khoa, việc nhịn ăn ngắn hạn kết hợp nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch và sử dụng thuốc ức chế bơm proton (PPI) liều cao đã giúp đường rò tự đóng lại trong vòng 4 ngày trước khi thực hiện thủ thuật nong đoạn hẹp [7]. Điều này cho thấy nhịn ăn chỉ có giá trị điều trị khi được đặt trong bối cảnh kiểm soát y khoa nghiêm ngặt và bù trừ dinh dưỡng qua tĩnh mạch, khác hoàn toàn với việc tự ý nhịn đói sinh hoạt thường ngày.
Hiểu lầm thường gặp về nhịn ăn và bệnh dạ dày
Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là quan niệm cho rằng nhịn ăn gián đoạn giúp "đường ruột được nghỉ ngơi hoàn toàn" nên có thể chữa lành mọi tổn thương viêm loét dạ dày. Thực tế, dạ dày không bao giờ ngừng hoạt động hoàn toàn. Ngay cả khi không có thức ăn, dạ dày vẫn co bóp rỗng và các tế bào thành vẫn duy trì bài tiết dịch vị theo chu kỳ sinh học [1], [3]. Khi không có thức ăn thấm hút, lượng axit cô đặc này sẽ trở thành tác nhân gây hại trực tiếp cho các vết trợt loét cũ.
Một hiểu lầm khác là người bệnh nghĩ rằng có thể uống nước chanh loãng, giấm táo hoặc trà đậm trong khung giờ nhịn ăn để "thanh lọc dạ dày". Những thức uống có tính axit tự nhiên hoặc chứa caffeine này sẽ kích thích các thụ thể tiết axit của dạ dày hoạt động mạnh hơn, đồng thời làm giãn cơ thắt thực quản dưới, khiến cảm giác nóng rát và ợ chua bùng phát dữ dội.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần uống một liều thuốc giảm tiết axit là có thể thoải mái nhịn ăn bao lâu tùy thích. Mặc dù các thuốc ức chế bơm proton (PPI) là lựa chọn đầu tay trong điều trị các bệnh liên quan đến axit dịch vị nhờ khả năng ức chế tiết axit mạnh mẽ, nhưng mỗi loại thuốc lại có mức độ và tốc độ khởi phát tác dụng khác nhau [3]. Việc dùng thuốc ngắt quãng hoặc theo nhu cầu đòi hỏi sự đánh giá chính xác về tương tác thuốc và chuyển hóa của từng cá nhân chứ không thể dùng làm "lá chắn" để nhịn ăn tùy tiện [3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Dựa trên các nghiên cứu lâm sàng, một số nhóm người bệnh có nguy cơ gặp biến chứng cao hơn hẳn khi thay đổi nhịp ăn uống đột ngột:
Thứ nhất là người có tiền sử viêm loét hành tá tràng. Nhóm đối tượng này có tỷ lệ biến chứng tổn thương biểu mô thực quản cao hơn loét dạ dày [4] và có nguy cơ xuất huyết tiêu hóa gia tăng rõ rệt sau thời gian dài nhịn ăn [1].
Thứ hai là người cao tuổi và người có thời gian mắc bệnh kéo dài. Bệnh nhân trên 40 tuổi và người có tiền sử viêm loét dạ dày trên 15 năm có tỷ lệ trào ngược và viêm thực quản nặng nề hơn rất nhiều so với người trẻ hoặc người mới mắc bệnh [5]. Ngoài ra, nam giới lớn tuổi mắc bệnh viêm loét đại tràng cũng là đối tượng dễ bùng phát đợt cấp khi nhịn ăn kéo dài [1].
Thứ ba là phụ nữ mang thai có triệu chứng đau dạ dày hoặc trào ngược. Bệnh loét trong thai kỳ tương đối hiếm gặp do nồng độ progesterone tăng cao giúp giảm tiết axit và tăng tiết chất nhầy bảo vệ niêm mạc [8]. Tuy nhiên, triệu chứng trào ngược và nôn nghén lại rất phổ biến [8]. Phụ nữ mang thai tuyệt đối không được nhịn ăn gián đoạn để tránh nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng cho thai nhi và làm rối loạn tiêu hóa thêm trầm trọng [8].
Cuối cùng là những người đang có triệu chứng khó tiêu, đầy bụng, ợ chua nặng nề. Nghiên cứu cho thấy viêm thực quản trào ngược xuất hiện nhiều gấp 3 lần ở những bệnh nhân có biểu hiện khó tiêu [4], do đó việc để bụng rỗng lâu sẽ chỉ làm các triệu chứng này thêm dai dẳng.
Hướng dẫn áp dụng an toàn cho người có hệ tiêu hóa nhạy cảm
Nếu bạn có tiền sử đau dạ dày nhẹ, hiện tại hoàn toàn không còn triệu chứng và vẫn muốn thử nhịn ăn gián đoạn để cải thiện cân nặng hoặc mỡ máu [1], hãy thực hiện từng bước thật thận trọng:
Trước hết, không nên bắt đầu ngay với khung giờ khắc nghiệt như 16/8 hay 20/4. Hãy thử nghiệm với tỷ lệ nhẹ nhàng nhất là 12/12 (nhịn ăn 12 tiếng ban đêm và ăn trong 12 tiếng ban ngày), ví dụ kết thúc bữa tối lúc 19 giờ và ăn sáng lúc 7 giờ hôm sau. Khoảng thời gian này vừa đủ để cơ thể tái lập chuyển hóa mà không gây áp lực quá mức lên niêm mạc dạ dày rỗng.
Trong khung giờ ăn, tuyệt đối không được ăn quá no hoặc dồn một lượng lớn thức ăn vào một bữa duy nhất để "bù" cho thời gian nhịn. Hãy chia khẩu phần thành 2-3 bữa vừa phải, ưu tiên các thực phẩm mềm, dễ tiêu, giàu chất xơ hòa tan và đạm nạc. Tránh xa các thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ cay nóng, rượu bia và nước ngọt có ga vì chúng làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày và kích thích trào ngược [1].
Trong khung giờ nhịn ăn, hãy duy trì việc uống đủ nước lọc từng ngụm nhỏ, rải đều trong ngày để giúp tráng rửa axit đọng lại ở phần dưới thực quản. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào như đau quặn vùng thượng vị, nóng rát ngực, buồn nôn hoặc ợ chua nhiều, bạn cần dừng ngay việc nhịn ăn, uống một cốc nước ấm hoặc ăn một bữa nhẹ như cháo loãng hoặc bánh mì để bảo vệ niêm mạc.
Tóm lại, nhịn ăn gián đoạn có thể mang lại những chuyển biến tích cực về cân nặng và mỡ máu [1], nhưng không phải là phương pháp phù hợp cho tất cả mọi người, nhất là bệnh nhân dạ dày mạn tính. Hãy lắng nghe cơ thể một cách thông thái và luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng, nhằm đảm bảo mục tiêu giữ dáng không trở thành mối nguy hại cho sức khỏe đường ruột.
