Chạy bộ rèn sức khỏe nhưng nhiều người sau buổi tập lại thấy nhói buốt dưới gót chân. Thắc mắc phổ biến là liệu cơn đau gót chân sau chạy bộ có đồng nghĩa với bệnh viêm cân gan chân hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là: viêm cân gan chân là chẩn đoán phổ biến nhất cho chứng đau mặt dưới gót chân ở người chạy bộ, chiếm 10% tổng số chấn thương liên quan đến môn thể thao này [1]. Tuy nhiên, không phải mọi cơn đau gót đều chỉ do một nguyên nhân duy nhất, mà hội chứng đau dưới xương gót còn liên quan đến nhiều tổn thương cơ học, thần kinh hoặc bệnh lý toàn thân khác cần được phân biệt kỹ [2].
Đau gót chân sau chạy bộ: Dấu hiệu nhận diện và phân biệt
Hội chứng đau vùng dưới xương gót (thường gọi là viêm cân gan chân hoặc gai gót chân) được mô tả lần đầu vào năm 1812 [2]. Ước tính cứ 10 người thì có 1 người từng trải qua cơn đau vùng dưới xương gót trong đời [2]. Xét riêng trong nhóm bệnh lý bàn chân ở người trưởng thành, viêm cân gan chân được báo cáo chiếm tới 15% tổng số ca [3].
Ở người tập luyện thể thao, đặc biệt là chạy bộ hoặc các môn bật nhảy như bóng rổ, đây là chấn thương quá tải kéo dài, có khả năng làm giảm khả năng vận động và gây đau vùng gót hoặc vòm bàn chân [4]. Khởi phát cơn đau thường âm ỉ, ít người chạy nhớ rõ khoảnh khắc bắt đầu đau, và vận động viên có thể chịu đựng hàng tuần trước khi đi khám [4]. Triệu chứng điển hình nhất của viêm cân gan chân là cơn đau vùng dưới và mặt trong gót chân tăng nặng sau thời gian nghỉ ngơi dài, hoặc đau nhiều vào cuối ngày sau nhiều giờ đi lại, chịu lực [5].
Tuy vậy, nguyên nhân chính xác gây đau vùng dưới gót chân vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng và có tính đa yếu tố [1]. Khi đau gót chân, bác sĩ cần chẩn đoán phân biệt vì nhiều yếu tố khác nhau có thể cùng tham gia: viêm cân gan chân do lực kéo hoặc lực cắt, rách giật điểm bám cân gan chân, gãy xương mỏi ở xương gót, chèn ép dây thần kinh gan chân, gai xương gót và teo lớp đệm mỡ gót chân do tuổi tác [2]. Việc khai thác bệnh sử, khám lâm sàng kết hợp xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh bổ sung đóng vai trò hữu ích để phân biệt các chẩn đoán này [2].
Cơ chế quá tải cơ học làm tổn thương gót chân
Về mặt giải phẫu, cân gan chân có cấu trúc đặc thù với độ đàn hồi rất thấp [2]. Trong pha chịu lực của dáng đi, lòng bàn chân bị ép xuống và tạo ra lực kéo dọc theo dải cân này [2]. Mỗi bước chân di chuyển đều bắt cân gan chân chịu lực kéo lặp đi lặp lại [2].
Khi người chạy đột ngột tăng quãng đường, tần suất hoặc tốc độ chạy, các lực kéo này tác động liên tiếp với cường độ và tần suất cao hơn [2]. Hậu quả là gây ra các vi chấn thương dai dẳng ở mặt dưới gót, dẫn đến những vết rách siêu nhỏ tại điểm bám của cân gan chân vào xương gót [6]. Quá trình thoái hóa tiến triển sẽ xảy ra tại điểm xuất phát của cân gan chân, đặc biệt làm ảnh hưởng đến cấu trúc sợi collagen [6].
Về sinh lý bệnh, tổn thương có thể diễn ra theo hướng viêm (do giãn mạch và kích hoạt hệ miễn dịch) hoặc không viêm (liên quan đến sự phì đại nguyên bào sợi) [5]. Phản ứng viêm mạn tính cùng quá trình sửa chữa mô bị trì hoãn cũng được nghi ngờ góp phần gây bệnh [6]. Các nguyên nhân gây bệnh được chia thành 3 nhóm chính: nguyên nhân cơ học (bàn chân bẹt/sấp, bàn chân xoay ngoài, bàn chân vòm cao, béo phì), nguyên nhân thoái hóa (tăng độ sấp bàn chân đi kèm teo đệm mỡ gót chân và tuổi tác) và nguyên nhân toàn thân (viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ hệ thống, bệnh gút, viêm cột sống dính khớp, hội chứng Reiter) [6].
Nghiên cứu khoa học nói gì về đau gót chân ở người chạy bộ?
Một nghiên cứu công bố năm 2004 đã đánh giá quy trình chẩn đoán và điều trị trên 32 vận động viên bị viêm cân gan chân trong giai đoạn 1997-2002 [1]. Quy trình chẩn đoán bao gồm hỏi bệnh sử chi tiết, khám lâm sàng và các kỹ thuật hình ảnh [1]. Kết quả cho thấy phương pháp điều trị bảo tồn (nghỉ ngơi, thuốc kháng viêm, bài tập kéo giãn, điều chỉnh lịch tập và lót giày chỉnh hình) mang lại hiệu quả cho 26 bệnh nhân (đạt 81%), chỉ có 6 người (19%) phải can thiệp phẫu thuật cắt cân gan chân sau khi điều trị bảo tồn thất bại [1].
Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2000 đã chỉ ra yếu tố lỗi cấu trúc giày chạy bộ ở một nam vận động viên 3 môn phối hợp 40 tuổi bị viêm cân gan chân sau thi đấu [7]. Bệnh nhân được theo dõi hàng tuần trong 4 tuần cho đến khi xuất viện và tái khám sau 1 tháng [7]. Khi mới khám, mức độ đau gót chân phải của anh lên tới 9/10, sức cơ gập lòng bàn chân đạt 3+/5 và biên độ gập mu chân là 10 độ [7]. Qua kiểm tra, phần bọc gót (heel counter) của chiếc giày bên phải bị dán lệch nghiêng vào trong nhiều hơn so với giày trái, gây mất ổn định [7]. Sau khi được hướng dẫn cách kiểm tra giày và đổi sang đôi giày mới đạt chuẩn kết hợp phục hồi chức năng, tại thời điểm 1 tháng sau xuất viện, mức đau giảm về 0, sức cơ đạt 5/5 và biên độ gập mu chân đạt 15 độ ngang bằng chân lành [7].
Một báo cáo ca bệnh khác năm 2018 ghi nhận trường hợp nam vận động viên chạy cự ly trung bình 24 tuổi bị viêm cân gan chân mạn tính một bên suốt gần 1,5 năm [3]. Khi nhập viện, cường độ đau theo thang điểm thị giác (VAS 0-10 cm) ở mức nặng khi đi bộ (10 cm) và trung bình khi đứng (5 cm) [3]. Bệnh nhân được điều trị bằng liệu pháp thần kinh (tiêm dưới 1 ml procaine 1% - thuốc gây tê tại chỗ có đặc tính kháng viêm mạnh - vào sẹo mổ và dọc kênh chọc dò) với thời gian theo dõi 2,5 năm [3]. Ngay sau buổi tiêm đầu tiên, anh đứng không còn đau và đau khi đi bộ giảm 90%; sau buổi thứ ba, anh hết đau hoàn toàn và quay lại tập luyện cường độ cao như trước chấn thương mà không tái phát [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 khảo sát độ dày lớp đệm mỡ gót chân ở bệnh nhân viêm cân gan chân đã tìm thấy mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa tuổi tác và các thông số độ dày đệm mỡ gót (hệ số beta: 0,56, T: 2,42, p < 0,05 cho AMA; hệ số beta: 0,89, T: 2,01, p < 0,05 cho THP) [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không quan sát thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa bệnh viêm cân gan chân và thói quen lựa chọn giày dép của người bệnh, cũng như giữa các thông số khác [6].
Lợi ích và giới hạn của các phương pháp chẩn đoán, điều trị
Chẩn đoán viêm cân gan chân về cơ bản dựa trên lâm sàng thông qua bệnh sử và thăm khám thực thể [2]. Một đánh giá dựa trên bằng chứng năm 2005 chỉ ra rằng độ chính xác của các xét nghiệm X-quang trong chẩn đoán đau gót chân vẫn chưa được biết rõ [8]. Hầu hết các biện pháp can thiệp kiểm soát bệnh lý này vẫn chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ [8].
Về điều trị, phương pháp bảo tồn giữ vai trò cốt lõi với tỷ lệ thành công cao, đạt khoảng 90% [2]. Các biện pháp như miếng lót giày, bài tập kéo giãn, tiêm steroid và nẹp ban đêm thiết kế riêng có thể mang lại lợi ích [8]. Liệu pháp sóng xung kích ngoài cơ thể (ESWT) có thể điều trị hiệu quả cho người chạy bộ bị đau gót chân mạn tính, nhưng lại không hiệu quả ở các nhóm bệnh nhân khác [8].
Phẫu thuật chỉ được chỉ định khi triệu chứng kéo dài không cải thiện đáng kể sau ít nhất 6 tháng điều trị bảo tồn dưới sự giám sát trực tiếp của bác sĩ [2]. Bằng chứng ủng hộ việc bó bột hoặc phẫu thuật khi phương pháp bảo tồn thất bại hiện vẫn còn hạn chế [8]. Ngoài ra, dù việc điều chỉnh giày dép hoặc dùng lót giày chỉnh hình được áp dụng rộng rãi, hiệu quả thực sự của chúng vẫn chưa rõ ràng [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi bị đau gót chân
Hiểu lầm đầu tiên là chỉ người vận động nhiều mới mắc bệnh. Thực tế, viêm cân gan chân gây đau gót ở cả người năng động lẫn người ít vận động ở mọi lứa tuổi [8]. Bệnh cũng chủ yếu ảnh hưởng đến nam giới trong độ tuổi từ 40 đến 70 [2].
Hiểu lầm thứ hai là giày chạy bộ đắt tiền thì không gây chấn thương. Nghiên cứu đã chứng minh lỗi sản xuất lắp ráp giày (như dán lệch phần gót) hoặc sự hao mòn vật liệu có thể trực tiếp thúc đẩy chấn thương quá tải ở người chạy [7]. Giày dép không phù hợp có thể kích phát bệnh, làm nặng thêm tình trạng sẵn có hoặc làm giảm khả năng đáp ứng điều trị [6].
Hiểu lầm thứ ba là chịu đựng cơn đau để chạy tiếp sẽ tự khỏi. Việc chẩn đoán muộn là vấn đề phổ biến khiến quá trình điều trị kéo dài, kết quả mập mờ và dễ chuyển thành tình trạng mạn tính kháng trị [5].
Ai nên thận trọng với chứng đau gót chân?
Nhóm đầu tiên cần thận trọng là người chạy bộ có thói quen tăng đột ngột quãng đường, tần suất hoặc tốc độ chạy [4]. Các vận động viên tham gia môn thể thao có tính chất bật nhảy nhiều như bóng rổ cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [4].
Nhóm thứ hai là những người có bất thường giải phẫu hoặc cơ sinh học bàn chân. Các yếu tố này bao gồm tật bàn chân bẹt (pes planus), bàn chân vòm cao (pes cavus), bàn chân xoay ngoài hoặc khớp dưới sên sấp quá mức [5].
Nhóm thứ ba là người thừa cân, béo phì, người phải đứng hoặc đi lại trên đôi chân hầu hết thời gian trong ngày [8]. Bên cạnh đó, người mắc các bệnh lý mạn tính và hệ thống như đái tháo đường, viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ hệ thống, bệnh gút, viêm cột sống dính khớp cần đi khám bác sĩ chuyên khoa sớm để chẩn đoán phân biệt chính xác nguyên nhân gây đau [6].
Áp dụng thực tế: Kiểm soát và phòng ngừa đau gót chân khi chạy
Khi xuất hiện đau gót chân, nguyên tắc đầu tiên là nghỉ ngơi tương đối và điều chỉnh lại chế độ tập luyện cho phù hợp [1]. Trọng tâm của điều trị bảo tồn là chương trình tự tập kéo giãn cân gan chân tại nhà kết hợp kéo giãn gân Achilles [2].
Về trang bị, người chạy nên kiểm tra kỹ cấu trúc giày: quan sát cách dán các bộ phận, độ cân bằng của đế giày khi đặt trên mặt phẳng và độ ổn định khi di chuyển [7]. Các loại giày giúp giảm độ sấp bàn chân, nâng nhẹ độ cao gót hoặc giày đế cong (rocker-sole) là những lựa chọn thay thế được ưu tiên, kết hợp cùng đệm lót gót chân (heel cups) hoặc lót giày chỉnh hình [6].
Đau gót chân sau chạy bộ phần lớn xuất phát từ viêm cân gan chân do quá tải cơ học, nhưng vẫn cần loại trừ gãy xương mỏi hay chèn ép thần kinh [2]. Người chạy nên lắng nghe cơ thể, kiểm tra lại giày tập và kiên trì thực hiện các bài tập kéo giãn [7]. Nếu cơn đau kéo dài hoặc đi kèm bệnh nền, hãy thăm khám bác sĩ để có phác đồ điều trị an toàn, tránh tự ý can thiệp xâm lấn [2].
