Người bị dị ứng thực phẩm có nên dùng thuốc giảm đau nhóm NSAIDs ngay trước bữa ăn?

Nhiều người có thói quen uống một viên thuốc giảm đau như ibuprofen hay aspirin ngay trước bữa ăn để giảm bớt cơn đau đầu, đau răng hoặc đau bụng kinh, đồng thời tin rằng ăn no ngay sau đó sẽ giúp "tráng men dạ dày" và tránh cồn cào. Tuy nhiên, nếu bạn là người có cơ địa dị ứng thực phẩm hoặc từng có tiền sử nổi mề đay, mẩn ngứa sau khi ăn một số loại thức ăn, thói quen tưởng chừng vô hại này lại có thể châm ngòi cho những biến cố sức khỏe rất khó lường.

Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa là: Người bị dị ứng thực phẩm tuyệt đối không nên dùng thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAIDs) ngay trước hoặc sát bữa ăn. Việc kết hợp này có thể biến một phản ứng dị ứng vốn chỉ thoảng qua ở mức nhẹ thành một đợt sốc phản vệ nguy kịch đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Nguy cơ tiềm ẩn sau thói quen uống thuốc trước bữa ăn

Dị ứng thực phẩm là một gánh nặng y tế lớn khi chiếm từ 25% đến 50% tổng số các ca phản ứng dị ứng ở người trưởng thành ^[1]. Căn bệnh này thường khởi phát ở giai đoạn độ tuổi từ 20 đến 30, và có tới 50% trường hợp người lớn xuất hiện biểu hiện đầu tiên dưới dạng sốc phản vệ ^[2]. Tuy nhiên, mức độ nghiêm trọng của mỗi lần dị ứng không phải lúc nào cũng cố định mà phụ thuộc rất lớn vào các yếu tố đồng tác động (cofactors).

Các yếu tố này có mặt trong khoảng 30% đến 58% các đợt sốc phản vệ do thực phẩm ^[3], ^[2]. Chúng hoạt động bằng cách hạ thấp ngưỡng dung nạp dị nguyên của cơ thể hoặc làm tăng vọt mức độ nghiêm trọng của phản ứng ^[1]. Khi có mặt yếu tố đồng tác động, một lượng thức ăn rất nhỏ mà ngày thường người bệnh có thể ăn mà không thấy triệu chứng gì bỗng chốc trở thành tác nhân gây suy hô hấp hoặc trụy tuần hoàn ^[1]. Trong các yếu tố ngoại sinh được biết đến nhiều nhất, thuốc giảm đau nhóm NSAIDs giữ vị trí hàng đầu bên cạnh việc vận động thể lực và đồ uống có cồn ^[3], ^[2].

Thuốc giảm đau làm "thủng lưới" hàng rào ruột như thế nào?

Bình thường, niêm mạc ruột đóng vai trò như một bức tường thành kiên cố với các liên kết tế bào chặt chẽ, chỉ cho phép các chất dinh dưỡng đã được tiêu hóa hoàn toàn đi qua để vào máu. Khi sử dụng thuốc giảm đau nhóm NSAIDs, thuốc sẽ làm tăng tính thấm của hàng rào biểu mô ruột non ^[3], ^[4]. Tổn thương sinh hóa này bắt nguồn từ việc thuốc gây ức chế quá trình phosphoryl oxy hóa ở ty thể trong quá trình hấp thu thuốc, dẫn đến phá vỡ tính toàn vẹn của niêm mạc ruột ^[5]. Hầu như tất cả các loại thuốc NSAIDs thông dụng đều liên quan đến hiện tượng gia tăng tính thấm ruột ở người ^[5].

Tác động làm tăng tính thấm ruột của NSAIDs chủ yếu diễn ra qua cơ chế toàn thân do ức chế enzym cyclooxygenase (COX), thay vì chỉ là sự kích ứng tại chỗ của viên thuốc lên niêm mạc ^[4]. Khi enzym COX bị ức chế, quá trình tổng hợp prostaglandin E2 (PGE2) bị suy giảm nghiêm trọng ^[1], ^[2]. Prostaglandin vốn là chất trung gian thiết yếu giữ vai trò bảo vệ cấu trúc ruột và duy trì cân bằng miễn dịch ^[1], ^[4]. Khi thiếu hụt PGE2, tính liên tục của lớp biểu mô bị gián đoạn, khiến các độc tố và kháng nguyên thực phẩm kích thước lớn dễ dàng lọt qua thành ruột để đi thẳng vào hệ tuần hoàn ^[6], ^[4].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu phiên mã tế bào ruột còn ghi nhận sự rối loạn trong các chu trình sinh trưởng, biệt hóa và chết của tế bào biểu mô ruột ^[6]. Nồng độ zonulin huyết thanh – một dấu ấn sinh học đo lường độ rò rỉ của ruột – gia tăng rõ rệt ở những người bệnh dị ứng ^[6]. Khi hàng rào bảo vệ bị suy yếu, các kháng nguyên chưa được bẻ gãy từ thức ăn sẽ tràn ngập vào máu trong thời gian rất ngắn.

Nghiên cứu thực tế: Sự cộng hưởng nguy hiểm giữa thức ăn và NSAIDs

Tác động cộng hưởng nguy hiểm giữa NSAIDs và dị nguyên thực phẩm đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng. Điển hình là nghiên cứu bệnh - chứng giai đoạn 1995–2008 đánh giá vai trò của các nhóm thuốc đối với dị ứng thực phẩm nặng phụ thuộc kháng thể IgE ở người trưởng thành ^[7]. Kết quả cho thấy việc sử dụng aspirin và các thuốc NSAIDs khác liên quan lần lượt tới 15,8% và 6,6% các ca sốc phản vệ thực phẩm mức độ nặng, với tỷ suất chênh (odds ratio) rất cao, đạt mức 10,8 đối với aspirin và 8,2 đối với NSAIDs ^[7]. Trong khi đó, ở các ca dị ứng mức độ nhẹ đến trung bình, tỷ lệ liên quan đến aspirin chỉ là 1,7% và NSAIDs là 0,9% ^[7].

Trong thử nghiệm kích thích ở bệnh nhân mắc hội chứng sốc phản vệ do phụ thuộc lúa mì và gắng sức (WDEIA), các nhà khoa học đã ghi nhận nồng độ gliadin trong huyết thanh tăng gấp 5 lần chỉ sau 30 phút thử thách với lúa mì kết hợp aspirin so với khi chỉ dùng đơn độc aspirin ^[7]. Khoảng một phần ba số bệnh nhân dị ứng thực phẩm nguồn gốc thực vật liên quan đến protein vận chuyển lipid (LTP) chỉ phát bệnh khi có mặt yếu tố đồng tác động, chủ yếu là do uống NSAIDs ^[7].

Một nghiên cứu tiền cứu năm 2023 trên 414 bệnh nhân nghi ngờ gặp phản ứng quá mẫn với NSAIDs đã làm sáng tỏ thêm một hội chứng dễ nhầm lẫn ^[8]. Các bác sĩ phát hiện 162 người hoàn toàn dung nạp khi test thử thách lại với chính loại NSAIDs nghi ngờ đó ^[8]. Trong số 162 người này, có 9 người được chẩn đoán mắc dị ứng thức ăn bị tăng nặng do NSAIDs (NEFA) và 66 người mắc dị ứng thức ăn do NSAIDs khởi phát (NIFA) ^[8]. Dị nguyên Pru p 3 chiếm ưu thế áp đảo khi liên quan trực tiếp đến 67 trong tổng số 75 ca bệnh này ^[8]. Hiện tượng NEFA và NIFA chiếm khoảng 18% tổng số người báo cáo có phản ứng quá mẫn với NSAIDs ^[8]. Nếu không có thức ăn nghi ngờ hiện diện, các thử nghiệm kích thích với riêng thuốc giảm đau hoàn toàn không gây ra triệu chứng ^[7], ^[8].

Kích hoạt dồn dập các tế bào miễn dịch dị ứng

Không chỉ dừng lại ở việc làm tăng tính thấm ruột để dị nguyên lọt vào máu nhiều hơn, NSAIDs còn trực tiếp can thiệp và kích động các tế bào miễn dịch gây dị ứng. Các tế bào bạch cầu ái kiềm (basophils) lấy từ bệnh nhân sốc phản vệ do thực phẩm phụ thuộc NSAIDs (FDNIA) cho thấy mức độ hoạt hóa tăng vọt khi tiếp xúc đồng thời với dị nguyên thực phẩm và lysine-aspirin so với khi chỉ tiếp xúc với dị nguyên đơn thuần ^[3].

Ở cấp độ tế bào mast (tế bào phì đại), sự suy giảm PGE2 do dùng NSAIDs làm mất đi chiếc phanh tự nhiên vốn có chức năng ức chế sự hoạt hóa của tế bào này ^[1]. Hơn nữa, ở những bệnh nhân sốc phản vệ thực phẩm phụ thuộc NSAIDs, các nhà nghiên cứu phát hiện tình trạng tăng biểu hiện của gen thụ thể adenosine 3 (A3) ^[2]. Sự hoạt hóa thụ thể A3 này sẽ thúc đẩy mạnh mẽ quá trình mất hạt của tế bào mast thông qua thụ thể FcepsilonRI, giải phóng lượng lớn histamin và các chất trung gian hóa học gây giãn mạch tụt huyết áp ^[2]. Bệnh nhân dị ứng với protein vận chuyển lipid còn có sự gia tăng rõ rệt các dấu ấn hoạt hóa và điều động bạch cầu trung tính ^[6], ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc giảm đau

Hiểu lầm phổ biến nhất là nhiều người nghĩ rằng mình bị dị ứng chính viên thuốc giảm đau đó. Thực tế lâm sàng cho thấy khoảng 18% bệnh nhân khai báo bị quá mẫn với NSAIDs thực chất lại mắc hội chứng dị ứng thực phẩm phụ thuộc thuốc ^[8]. Họ có thể uống thuốc lúc đói mà không sao, ăn một lượng nhỏ thức ăn mà không có biểu hiện gì, nhưng nếu vừa uống thuốc vừa ăn thức ăn đó thì phản ứng dị ứng dữ dội lại bùng phát ^[8].

Nhiều người cũng tin rằng các loại thuốc giảm đau ức chế chọn lọc COX-2 sẽ an toàn tuyệt đối. Mặc dù tác động làm tăng tính thấm ruột của các thuốc ức chế chọn lọc COX-2 yếu hơn so với các thuốc NSAIDs ức chế cả hai đồng phân COX, và thử nghiệm kích thích bạch cầu ái kiềm với thuốc ức chế COX-2 chọn lọc không ghi nhận hiệu ứng kích hoạt tăng cường, chúng vẫn thuộc nhóm cần kiểm soát và không nên tự ý lạm dụng ^[3].

Một ngộ nhận khác là tác hại của NSAIDs chỉ nằm ở dạ dày nên chỉ cần uống sau ăn hoặc uống trước ăn vài phút để thức ăn che phủ niêm mạc là đủ an toàn. Trên thực tế, NSAIDs làm gia tăng tính thấm và gây viêm trên toàn bộ ruột non ở đa số những người dùng thuốc thường xuyên trên một năm ^[4]. Hiện tượng viêm ruột do thuốc này có thể dẫn đến mất protein, chảy máu và rối loạn chức năng đoạn cuối ruột non ^[4]. Mức độ tổn thương ruột có thể hồi phục nhanh nếu dùng ngắn ngày, nhưng với người dùng kéo dài, niêm mạc ruột có thể mất nhiều tháng mới cải thiện hoàn toàn ^[5].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Những người đã được chẩn đoán hoặc nghi ngờ dị ứng với các dị nguyên thực phẩm thực vật chứa protein vận chuyển lipid (LTP) hay dị nguyên lúa mì (gliadin) phải hết sức cẩn trọng khi dùng NSAIDs ^[3]. Ở những bệnh nhân này, cơn sốc phản vệ gần như chỉ xảy ra khi có sự hiện diện của một yếu tố đồng tác động như thuốc giảm đau ^[6].

Thanh thiếu niên có cơ địa dị ứng (atopy) cũng là nhóm nguy cơ cao. Ở nhóm đối tượng này, biểu hiện quá mẫn với NSAIDs thường gặp nhất là tình trạng phù mạch quanh ổ mắt đơn độc ^[7].

Phụ nữ trong chu kỳ kinh nguyệt cũng cần chú ý đặc biệt. Sự biến thiên hormone trong chu kỳ kinh nguyệt tác động trực tiếp lên con đường COX, làm thay đổi quá trình hoạt hóa tế bào mast và độ nhạy cảm dị ứng thông qua biến động của PGE2 ^[1]. Việc dùng NSAIDs để giảm đau bụng kinh kết hợp với việc ăn các thực phẩm lạ có thể làm tăng vọt nguy cơ phản vệ ^[1].

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống

Để phòng tránh các biến cố dị ứng nguy hiểm do tương tác giữa thức ăn và thuốc giảm đau, người dân nên ghi nhớ và tuân thủ các mốc thời gian an toàn đã được y văn khuyến cáo:

• Khoảng cách thời gian dùng thuốc: Bệnh nhân có tiền sử dị ứng hoặc xuất hiện phản ứng sau dùng NSAIDs cần được khai thác kỹ về tất cả các thực phẩm đã tiêu thụ trong vòng 4 giờ trước hoặc sau khi uống thuốc ^[8]. Để đảm bảo an toàn, không nên uống thuốc giảm đau nhóm NSAIDs trong khoảng thời gian sát bữa ăn hoặc trong vòng 4 giờ sau khi ăn các thực phẩm có nguy cơ gây dị ứng ^[8].
• Khoảng cách với hoạt động thể lực: Do vận động thể lực và NSAIDs có tính chất cộng hưởng làm tăng mạnh độ thấm của hàng rào ruột, những người có cơ địa dị ứng thực phẩm nặng cần tránh dùng aspirin và các thuốc NSAIDs từ 24 đến 48 giờ trước khi tập luyện thể dục thể thao ^[7].
• Khám chuyên khoa để tìm dị nguyên: Nếu bạn từng bị nổi mẩn, khó thở không rõ nguyên nhân sau bữa ăn có uống kèm thuốc giảm đau, hãy đến khám tại các chuyên khoa dị ứng miễn dịch lâm sàng để thực hiện các xét nghiệm chuyên biệt ^[8].
• Không tự ý thay đổi thuốc: Luôn hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ về các giải pháp giảm đau thay thế phù hợp nếu bạn có tiền sử bệnh dị ứng. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại NSAIDs liều cao kéo dài.

Việc hiểu đúng về tác động làm tăng tính thấm ruột của thuốc giảm đau kháng viêm không steroid giúp chúng ta chủ động phòng ngừa các tai biến nguy hiểm. Thuốc giảm đau là công cụ điều trị hữu ích, nhưng cần được sử dụng đúng cách, đúng thời điểm và tách rời khỏi các bữa ăn tiềm ẩn dị nguyên để bảo vệ sức khỏe một cách trọn vẹn nhất.