Người bị hội chứng ruột kích thích (IBS) ăn tối muộn dễ gặp rắc rối gì?

Thói quen ăn tối muộn và nỗi ám ảnh của người bệnh IBS

Sau một ngày làm việc bận rộn, không ít người có thói quen dùng bữa tối rất muộn rồi đi nghỉ ngơi. Với người có hệ tiêu hóa khỏe mạnh, điều này có thể chỉ gây cảm giác hơi tức bụng tạm thời. Tuy nhiên, đối với những người đang phải sống chung với hội chứng ruột kích thích (IBS), bữa ăn đêm muộn màng có thể nhanh chóng biến thành một cơn ác mộng với những đợt đau quặn thắt và bụng căng trướng như quả bóng.

Hội chứng ruột kích thích là một rối loạn chức năng tiêu hóa mạn tính vô cùng phổ biến với tỷ lệ mắc ước tính khoảng 3% đến 28% dân số thế giới ^[1]. Căn bệnh đặc trưng bởi các triệu chứng khó chịu như đau quặn bụng, chướng hơi, mót rặn, cảm giác đi ngoài không hết phân, kèm theo sự xáo trộn về thói quen đại tiện như tiêu chảy, táo bón hoặc cả hai xen kẽ [2, 6].

Khi ăn tối quá trễ, hệ tiêu hóa vốn đã nhạy cảm của người bệnh IBS sẽ phải làm việc trong tình trạng quá tải sinh lý. Việc nạp thức ăn ngay trước chu kỳ nghỉ ngơi tự nhiên của cơ thể khiến quá trình tiêu hóa bị xáo trộn, tạo điều kiện cho các cơn đau co thắt và khí sinh ra ồ ạt trong lòng ruột.

Cơ chế sinh học: Nhu động ruột thay đổi và hiện tượng tích tụ khí

Đường tiêu hóa của người bệnh IBS không vận hành theo cách bình thường. Cả cơn đau bụng và tình trạng rối loạn đại tiện ở bệnh nhân thường bị kích hoạt hoặc trở nên tồi tệ hơn rõ rệt ngay sau khi ăn ^[2]. Khi thức ăn đi vào ống tiêu hóa, các phản xạ thần kinh - cơ tại ruột được kích hoạt, nhưng ở người mắc IBS, các phản ứng này diễn ra một cách hỗn loạn và quá mức.

Cảm giác chướng bụng ở người mắc hội chứng ruột kích thích thường có quy luật rất đặc trưng: bụng thường phẳng vào buổi sáng, sau đó độ chướng tăng dần theo thời gian trong ngày, đạt đỉnh điểm vào lúc chiều muộn hoặc buổi tối, rồi mới dần giảm bớt qua đêm ^[2]. Nếu người bệnh tiếp tục nạp thêm thức ăn vào thời điểm ruột đang căng tức cực đại này, áp lực trong lòng ruột sẽ tăng vọt.

Đặc biệt, sự hiện diện của các carbohydrate dễ lên men trong thức ăn có tác động rất tiêu cực đến người bệnh IBS ^[2]. Khi bữa ăn tối muộn chứa các chất này đi vào đường ruột đang rối loạn vận động, các vi sinh vật sẽ lên men chúng nhanh chóng, sinh ra một lượng lớn khí gas. Khí ứ đọng lại kết hợp với nhu động ruột bất thường dẫn đến hiện tượng căng trướng dữ dội và những cơn co thắt gây đau buốt vùng bụng dưới.

Nghiên cứu khoa học nói gì về vận động ruột ban đêm?

Để làm sáng tỏ những bất thường trong ống tiêu hóa của người bệnh IBS, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu đo đạc áp lực và vận động đường ruột trong suốt ngày và đêm.

Một nghiên cứu công bố năm 1987 đã tiến hành ghi nhận áp lực trong lòng ruột non của 16 bệnh nhân IBS (gồm 8 người có triệu chứng tiêu chảy nổi trội và 8 người táo bón nổi trội) cùng 16 người khỏe mạnh trong nhóm đối chứng ^[3]. Quá trình theo dõi được thực hiện liên tục cả lúc đói ban ngày, ban đêm và phản ứng sau một bữa ăn giàu chất béo ^[3]. Kết quả cho thấy chu kỳ của các phức hợp vận động di chuyển (MMC) - cơ chế quét sạch đường ruột giữa các chu kỳ tiêu hóa - ở nhóm IBS ngắn hơn đáng kể so với nhóm chứng (p < 0.05) ^[3].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra tất cả các nhóm đều có sự biến đổi theo nhịp ngày đêm sinh học, với các chu kỳ vận động xuất hiện thường xuyên hơn vào ban đêm ^[3]. Đáng chú ý, hai dạng vận động bất thường xuất hiện phổ biến hơn ở người bệnh IBS là các sóng đẩy hồi tràng và từng chùm hoạt động áp lực ở hỗng tràng (đều có p < 0.05 so với nhóm chứng) ^[3]. Những cơn đau quặn bụng ở người bệnh IBS thường được ghi nhận chính vào lúc nhu động hồi tràng tạo sóng đẩy mạnh mẽ này ^[3].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 1987 về vận động đường tiêu hóa cũng nhấn mạnh rằng sự rối loạn nhu động ở bệnh nhân IBS diễn ra từ thực quản cho đến tận phần xa của đại tràng ^[4]. Sau bữa ăn, thời gian lưu chuyển thức ăn qua ruột non ở bệnh nhân tiêu chảy thì rất ngắn, nhưng ở bệnh nhân táo bón kèm đau bụng lại kéo dài bất thường ^[4]. Đáng lưu ý, các phép đo áp lực tại trực tràng ở người bệnh IBS cho thấy phản ứng co bóp tăng cao kéo dài tới tận 3 giờ sau khi ăn ^[4]. Sự rối loạn vận động này chịu chi phối từ các yếu tố thần kinh hơn là chỉ do cơ trơn ^[4].

Nghiên cứu năm 1994 theo dõi vận động tá tràng trong 24 giờ trên 10 người khỏe mạnh và 10 bệnh nhân khó tiêu không loét (trong đó có 5 người kèm hội chứng ruột kích thích) cho thấy các rối loạn giấc ngủ diễn ra rất phổ biến ^[5]. Toàn bộ 5 bệnh nhân khó tiêu kèm IBS đều báo cáo gặp khó khăn với giấc ngủ ^[5]. Cơn đau bụng được ghi nhận xảy ra khi vận động ruột diễn ra hoặc trùng với các pha vận động phức hợp, cho thấy sự nhạy cảm nội tạng rất cao ^[5].

Giá trị và giới hạn từ các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu sinh lý học vận động đường ruột đã chứng minh rõ ràng rằng người bệnh IBS có phản ứng co bóp cơ học nhạy cảm quá mức sau bữa ăn [1, 8]. Việc áp lực trực tràng duy trì tình trạng co bóp tăng cao tới 3 giờ sau ăn giải thích vì sao việc ăn muộn sát giờ ngủ lại kích thích các cơn đau dai dẳng suốt đêm ^[4].

Tuy vậy, cần nhìn nhận khách quan rằng một số nghiên cứu đo áp lực nhu động trực tiếp được thực hiện từ nhiều năm trước với cỡ mẫu khá nhỏ, chẳng hạn như nghiên cứu 16 bệnh nhân hay 10 bệnh nhân [1, 3]. Các kỹ thuật này đòi hỏi đặt ống đo qua đường mũi hoặc ruột nên có thể tạo ra những khó chịu nhất định cho đối tượng tham gia nghiên cứu ^[5]. Dẫu vậy, các kết luận về sự tăng đáp ứng sau ăn và biến đổi vận động theo chu kỳ sinh học ngày đêm vẫn là nền tảng y khoa vững chắc cho các khuyến nghị điều trị hiện đại [2, 6].

Những hiểu lầm thường gặp về ăn uống và hội chứng ruột kích thích

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng hội chứng ruột kích thích hoàn toàn là do yếu tố tâm lý căng thẳng tạo nên. Quan điểm truyền thống cho rằng IBS phần lớn là bệnh tâm lý hiện nay không còn phù hợp, bởi đây là bệnh lý đa yếu tố bao gồm cả gen di truyền, miễn dịch, thay đổi hệ vi sinh vật đường ruột và rối loạn trục não - ruột [6, 7].

Một hiểu lầm khác là cứ bị táo bón hay đau bụng thì phải bổ sung thật nhiều chất xơ bất kể thời điểm nào. Trường hợp thực tế được ghi nhận trong y văn về một nữ nhân viên 31 tuổi mắc IBS cho thấy, khi tự ý dùng các chất bổ sung chất xơ, tình trạng đau bụng của cô không những không thuyên giảm mà còn trở nên tồi tệ hơn, bụng luôn căng tức sau bữa tối ^[6]. Điều này cho thấy việc điều chỉnh chế độ ăn cần phải cá nhân hóa chứ không thể áp dụng máy móc [2, 6].

Bên cạnh đó, không ít người cho rằng đau bụng ban đêm chỉ là triệu chứng thông thường của IBS. Thực tế, các cơn đau do co thắt chức năng sau ăn có thể xuất hiện, nhưng các triệu chứng báo động diễn ra thường xuyên về đêm lại đòi hỏi phải được thăm khám chuyên sâu để loại trừ các bệnh lý thực thể nguy hiểm khác ^[7].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi xuất hiện triệu chứng về đêm?

Mặc dù IBS là bệnh lành tính không gây tổn thương cấu trúc ruột, người bệnh tuyệt đối không được chủ quan bỏ qua các dấu hiệu báo động nghiêm trọng [4, 7]. Khi xuất hiện các cơn đau hoặc rối loạn tiêu hóa, việc phân loại độ tuổi và triệu chứng là cực kỳ quan trọng ^[7].

Người bệnh cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa ngay lập tức nếu xuất hiện các triệu chứng báo động sau: sụt cân không rõ nguyên nhân, chảy máu đường tiêu hóa (đi ngoài ra máu), thiếu máu, sốt, có tiền sử gia đình mắc bệnh ung thư tiêu hóa, hoặc các triệu chứng bất thường xảy ra thường xuyên vào ban đêm đánh thức giấc ngủ [4, 7].

Đối với những bệnh nhân trên 50 tuổi mới khởi phát triệu chứng đau bụng và thay đổi thói quen đại tiện, việc đánh giá toàn diện và chuyển khám bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa là bắt buộc để loại trừ các bệnh ác tính ^[7]. Ngay cả với người trẻ dưới 50 tuổi, các xét nghiệm sàng lọc như loại trừ bệnh Celiac, kiểm tra dấu ấn viêm CRP hoặc đo chỉ số Calprotectin trong phân (chất chỉ điểm bạch cầu giúp loại trừ bệnh viêm ruột) cũng được khuyến cáo thực hiện ^[2].

Lời khuyên thực tế giúp kiểm soát triệu chứng bữa tối

Để giảm thiểu tình trạng đau quặn và căng trướng bụng do rối loạn vận động đường ruột, người bệnh IBS nên áp dụng các điều chỉnh lối sống và dinh dưỡng khoa học:

• Thời điểm ăn tối: Vì phản xạ co bóp trực tràng tăng cao kéo dài tới 3 giờ sau bữa ăn và bụng có xu hướng chướng nhiều nhất vào chiều tối, bệnh nhân nên ăn tối sớm, cách giờ đi ngủ ít nhất 3 đến 4 tiếng [7, 8]. Tránh tuyệt đối việc ăn bữa lớn sát giờ ngủ.
• Lượng thức ăn: Bữa tối nên ăn nhẹ nhàng, vừa phải, không nên ăn quá no để tránh kích thích các sóng đẩy hồi tràng mạnh gây đau quặn ^[3].
• Lựa chọn thực phẩm: Hạn chế các loại carbohydrate dễ lên men trong bữa ăn chiều và tối, cân nhắc áp dụng chế độ ăn giảm FODMAP (chế độ ăn giảm các loại đường và tinh bột dễ lên men) đã được chứng minh mang lại lợi ích cho người bệnh IBS ^[2]. Hạn chế các bữa ăn chứa quá nhiều chất béo vào buổi tối vì chúng kích thích phản ứng vận động mạnh mẽ của ruột ^[3].
• Tham vấn y khoa: Quản lý IBS cần kết hợp giữa can thiệp lối sống, dinh dưỡng và điều trị nội khoa [2, 6]. Hiện nay y học đã có nhiều nhóm thuốc tác động lên nhu động ruột, thụ thể opioid hay hệ vi sinh đường ruột (như linaclotide, eluxadoline, rifaximin) mang lại hiệu quả điều trị rõ rệt ^[1]. Người bệnh không được tự ý dùng thuốc mà cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để có phác đồ thích hợp nhất [2, 6].

Kết luận

Thói quen ăn tối muộn chính là "ngòi châm" kích hoạt các rối loạn vận động vốn có của đường ruột ở bệnh nhân IBS, dẫn đến sự tích tụ khí và những cơn đau thắt dai dẳng. Việc thiết lập thói quen ăn uống điều độ, ăn sớm và kiểm soát khẩu phần không chỉ giúp giải tỏa áp lực cho hệ tiêu hóa mà còn đem lại giấc ngủ trọn vẹn. Hãy luôn lắng nghe cơ thể và chủ động thăm khám y tế khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào để bảo vệ sức khỏe đường ruột một cách an toàn nhất.