Bữa sáng thường dùng bánh mì, ngũ cốc và sữa. Người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) ăn xong hay bị đau bụng, chướng hơi, tiêu chảy [1]. Băn khoăn phổ biến là chọn món điểm tâm nào để bụng êm suốt ngày.
Câu trả lời là chọn bữa sáng ít FODMAP, đặc biệt cắt giảm nhóm đường chuỗi ngắn oligosaccharide trong ngũ cốc [2]. Chế độ ăn ít FODMAP là chiến lược hàng đầu giúp giảm đau bụng, chướng bụng, tiêu chảy và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh IBS [3].
Vì sao bữa sáng nhiều oligosaccharide gây bão đường ruột?
Hội chứng ruột kích thích (IBS) là bệnh tiêu hóa mạn tính phổ biến ở cả trẻ em và người lớn [4]. Tỷ lệ mắc IBS trung bình trên thế giới khoảng 10%, tại Ý là 12% [2]. Ở người lớn và thanh thiếu niên, tỷ lệ này tăng lên 15-20%, trong khi ở người cao tuổi chỉ khoảng 10% [2]. Bệnh đặc trưng bởi đau bụng, chướng bụng, đầy hơi, tiêu chảy, táo bón hoặc xen kẽ cả hai [3].
Thực phẩm không phải nguyên nhân gây ra IBS nhưng là yếu tố kích hoạt triệu chứng [1]. Thủ phạm chính được giới y học gọi là FODMAP, viết tắt của các carbohydrate chuỗi ngắn dễ lên men gồm oligosaccharide, disaccharide, monosaccharide và polyol [5]. Trong đó, nhóm oligosaccharide gồm fructan và galactan có nhiều trong các loại ngũ cốc quen thuộc của bữa sáng [1].
Cơ chế gây triệu chứng của FODMAP đến từ việc kích thích các thụ thể cơ học ở ruột non và ruột già [4]. Quá trình này xảy ra do hai hiện tượng kết hợp: tăng lượng nước trong lòng ruột (tác dụng thẩm thấu) và giải phóng khí (carbon dioxide, hydro) [4]. Khí sinh ra do sự lên men của oligosaccharide cùng sự kém hấp thu fructose, lactose và polyol [4]. Khi ăn sáng chứa nhiều chất này, ruột bị kéo căng bởi nước và hơi, gây đau quặn, chướng bụng và thúc đẩy tiêu chảy [4].
Bằng chứng khoa học về bữa sáng và chế độ ăn ít FODMAP
Nhiều nghiên cứu đã đánh giá trực tiếp tác động của thực phẩm ít FODMAP lên đường tiêu hóa. Một nghiên cứu công bố năm 2018 thiết kế ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng, giao thoa đã so sánh bánh mì lúa mạch đen ít FODMAP và bánh mì lúa mạch đen thông thường [6]. Thử nghiệm thực hiện trên 7 phụ nữ mắc IBS, ăn bánh mì nghiên cứu trong 3 bữa liên tiếp và đo các chỉ số trong lòng ruột bằng viên nang thông minh SmartPill [6]. Kết quả cho thấy lượng khí hydro bài tiết sau ăn (chỉ dấu của quá trình lên men ở đại tràng, tính theo diện tích dưới đường cong từ 0 đến 630 phút) có trung vị là 6300 ppm.phút (dao động 1785-10800) ở nhóm ăn bánh mì ít FODMAP, thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 10635 ppm.phút (dao động 4215-13080) ở nhóm ăn bánh mì thường (P = 0.028) [6]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu nhỏ này là điểm số triệu chứng tiêu hóa đo bằng thang nhìn (VAS) chưa thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai loại bánh mì [6].
Về hiệu quả dài hạn, một nghiên cứu tiến cứu công bố năm 2013 đã theo dõi 90 bệnh nhân IBS trong thời gian trung bình 15.7 tháng [7]. Những người này được kiểm tra hơi thở hydro/methane để tìm tình trạng kém hấp thu fructose, lactose và được tư vấn chế độ ăn ít FODMAP [7]. Kết quả ghi nhận 75.6% bệnh nhân kém hấp thu fructose, 37.8% kém hấp thu lactose và 13.3% tăng sinh vi khuẩn ruột non [7]. Sau can thiệp, các triệu chứng đau bụng, chướng bụng, đầy hơi và tiêu chảy đều giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0.001 cho tất cả) [7]. Riêng những người kém hấp thu fructose có mức cải thiện triệu chứng rất rõ rệt: tỷ số chênh (OR) giảm đau bụng là 7.09 (khoảng tin cậy 95% CI: 2.01-25.0), giảm chướng bụng có OR là 8.71 (95% CI: 2.76-27.5), giảm đầy hơi có OR là 7.64 (95% CI: 2.53-23.0) và giảm tiêu chảy có OR là 3.39 (95% CI: 1.17-9.78), với p < 0.029 cho tất cả chỉ số [7]. Có 75.6% bệnh nhân tuân thủ tốt chế độ ăn, và sự tuân thủ này gắn liền với mức cải thiện triệu chứng (r > 0.27, p < 0.011), giúp 72.1% người bệnh hài lòng với kết quả [7].
Một nghiên cứu theo dõi đời thực công bố năm 2020 đã đánh giá 120 bệnh nhân IBS (chẩn đoán theo tiêu chuẩn Rome IV) từ tháng 6 đến tháng 12 năm 2018 [2]. Bệnh nhân ăn chế độ ít FODMAP nghiêm ngặt trong 6 tuần, loại bỏ các loại ngũ cốc khiến lượng gluten giảm theo [2]. Tiếp đó, họ được đưa từng nhóm thực phẩm trở lại từ từ mỗi tuần trong suốt 3 tháng, rồi theo dõi tiếp 6 tháng sau khi kết thúc giai đoạn ăn lại [2]. Đau bụng được đo bằng thang điểm chủ quan từ 0 đến 10, kết hợp bảng câu hỏi triệu chứng tiêu hóa dưới và điểm số rối loạn chức năng ruột thần kinh [2]. Kết quả cho thấy bệnh nhân tuân thủ tốt, giảm có ý nghĩa thống kê tình trạng đau bụng, chướng bụng, đầy hơi, tiêu chảy, táo bón và điểm rối loạn chức năng ruột (p < 0.001) [2]. Hiệu quả này duy trì ổn định trong suốt 6 tháng theo dõi sau đó [2].
Các bài tổng quan hệ thống cũng củng cố kết luận này. Một tổng quan năm 2015 tra cứu trên PubMed và Medline chỉ ra rằng việc hạn chế tổng thể các nhóm FODMAP mang lại hiệu quả giảm chướng bụng đồng nhất hơn so với việc chỉ kiêng lẻ tẻ từng chất [1]. Một tổng quan tường thuật khác công bố năm 2023 phân tích dữ liệu từ 7 cơ sở dữ liệu lớn (CENTRAL, CDSR, EMBASE, Medline, PubMed, Scopus, Web of Science) tính đến tháng 3 năm 2023 cũng khẳng định chế độ ăn ít FODMAP là chiến lược điều trị đầu tay khả thi cho cả người lớn và trẻ em mắc IBS [3].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Lợi ích rõ nhất của việc cắt giảm FODMAP là kiểm soát nhanh các triệu chứng khó chịu khi mà các liệu pháp dùng thuốc thường không mang lại hiệu quả như ý ở bệnh nhân IBS [2]. Ngay cả khi chỉ thay đổi loại bánh mì ăn sáng sang loại ít FODMAP, lượng khí sinh ra do lên men ở đại tràng đã giảm xuống đáng kể [6]. Khi tuân thủ đúng, cả cơn đau bụng, chướng hơi lẫn số lần tiêu chảy đều thuyên giảm bền vững [7].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn chỉ ra những giới hạn cần lưu ý. Dù chế độ ăn ít FODMAP giúp giảm triệu chứng tốt ở nhiều bệnh nhân, vẫn có những người chỉ nhận được hiệu quả rất ít [1]. Chế độ ăn này không phải không có nhược điểm tiềm ẩn [5]. Các nhà khoa học nhấn mạnh vẫn còn nhiều điểm cần làm rõ, đặc biệt là những lo ngại đáng kể về mặt dinh dưỡng khi kiêng khem [1]. Đối với trẻ em mắc IBS, dù có nhiều nghiên cứu trên người lớn nhưng số lượng nghiên cứu ở nhóm tuổi nhỏ vẫn còn ít [4]. Tình trạng dinh dưỡng và sự phát triển sinh lý của trẻ em khi áp dụng chế độ ăn hạn chế FODMAP kéo dài vẫn chưa được đánh giá đầy đủ [4].
Những hiểu lầm thường gặp về FODMAP và bệnh đường ruột
Hiểu lầm thứ nhất là cho rằng thức ăn gây ra bệnh IBS. Thực tế, thực phẩm không phải là nguyên nhân gây bệnh mà chỉ là yếu tố kích hoạt triệu chứng ở những người vốn đã có cơ địa nhạy cảm [1].
Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng phải kiêng tuyệt đối FODMAP suốt đời. Nghiên cứu đời thực năm 2020 cho thấy giai đoạn kiêng nghiêm ngặt chỉ kéo dài 6 tuần, sau đó người bệnh cần thực hiện giai đoạn đưa từng nhóm thực phẩm trở lại mỗi tuần trong 3 tháng để xác định ngưỡng dung nạp của cơ thể [2].
Hiểu lầm thứ ba là chỉ cần nhịn một chất như sữa (lactose) là đủ. Nghiên cứu chỉ ra rằng sự đổi mới của khái niệm FODMAP nằm ở việc hạn chế tổng thể các nhóm đường lên men cùng lúc (bao gồm cả oligosaccharide, disaccharide, monosaccharide và polyol) sẽ mang lại hiệu quả ngăn ngừa chướng bụng ổn định hơn nhiều so với việc chỉ kiêng hạn chế một chất đơn lẻ [1].
Ai nên thận trọng khi cắt giảm FODMAP bữa sáng?
Nhóm đầu tiên cần thận trọng là trẻ em và thanh thiếu niên. Dù chế độ ăn ít FODMAP giúp giảm đau bụng và chướng hơi ở trẻ mắc IBS, đây vẫn là một chế độ ăn kiêng hạn chế [4]. Việc cắt giảm nhiều nhóm thực phẩm trong thời gian dài có thể ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng và sự phát triển thể chất của trẻ, vốn là khía cạnh chưa được nghiên cứu đánh giá đầy đủ [4].
Nhóm thứ hai là những người có nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng. Việc loại bỏ các loại ngũ cốc và nhiều thực phẩm chứa FODMAP đặt ra những lo ngại đáng kể về cân bằng dinh dưỡng mà y văn lưu ý cần phải được đánh giá kỹ lưỡng [1].
Nhóm thứ ba là người có bệnh nền tiêu hóa khác hoặc đang dùng thuốc điều trị. Chế độ ăn ít FODMAP không thể thay thế chẩn đoán của bác sĩ. Người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi áp dụng, đặc biệt để thực hiện các xét nghiệm cần thiết như kiểm tra hơi thở hydro/methane nhằm xác định chính xác tình trạng kém hấp thu fructose, lactose hay tăng sinh vi khuẩn ruột non [7].
Áp dụng bữa sáng ít FODMAP thế nào cho đúng?
Để giảm chướng bụng và tiêu chảy buổi sáng, nguyên tắc cốt lõi là loại bỏ các thực phẩm giàu oligosaccharide (fructan, galactan), đồng thời kiểm soát nhóm disaccharide (lactose), monosaccharide (fructose) và các polyol (sorbitol, mannitol, maltitol, xylitol, erythritol, polydextrose, isomalt) [1]. Trong bữa sáng, các loại ngũ cốc thông thường thường bị loại trừ trong giai đoạn đầu vì chứa nhiều oligosaccharide và gluten [2]. Nếu dùng bánh mì, người bệnh nên chọn loại bánh mì được chế biến đặc biệt ít FODMAP thay vì bánh mì lúa mạch đen thông thường để giảm quá trình lên men sinh khí hydro ở đại tràng sau ăn [6].
Về lộ trình thời gian, người bệnh có thể tham khảo phác đồ đã được chứng minh hiệu quả: áp dụng chế độ ăn cắt giảm FODMAP nghiêm ngặt trong 6 tuần đầu tiên [2]. Sau khi các triệu chứng đau bụng, chướng hơi, tiêu chảy đã lắng dịu, không nên kiêng tiếp vô thời hạn mà chuyển sang giai đoạn thử thách trong 3 tháng tiếp theo [2]. Mỗi tuần, hãy đưa từng nhóm thực phẩm nhỏ trở lại bữa sáng để lắng nghe phản ứng của đường ruột, từ đó giữ lại những món cơ thể dung nạp được [2]. Kết hợp chế độ ăn này với thói quen uống đủ nước, ăn chậm nhai kỹ và giữ tinh thần thoải mái sẽ giúp hệ tiêu hóa hoạt động trơn tru hơn.
Bữa sáng ít FODMAP, trọng tâm là giảm nhóm oligosaccharide từ ngũ cốc thông thường, là giải pháp khoa học giúp người bệnh IBS kiểm soát hiệu quả chứng chướng bụng và tiêu chảy [2]. Tuy nhiên, để tránh thiếu hụt chất dinh dưỡng do kiêng khem quá mức, người bệnh chỉ nên kiêng nghiêm ngặt trong thời gian ngắn rồi tập ăn đa dạng trở lại [2]. Hãy luôn trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn điểm tâm phù hợp nhất với thể trạng cá nhân [7].
