Nhiều người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) thường xuyên phải đối mặt với cảm giác đầy hơi, chướng bụng, đau quặn bụng và thói quen đi tiêu thất thường. Khi tìm kiếm giải pháp cải thiện sức khỏe đường tiêu hóa, chế độ nhịn ăn gián đoạn 16/8 nổi lên như một xu hướng thu hút sự chú ý.

Liệu người bị IBS có nên nhịn ăn gián đoạn 16/8 hay không? Câu trả lời là phương pháp này có thể mang lại lợi ích nhất định nhờ việc tạo khoảng nghỉ giúp kích hoạt cơ chế làm sạch tự nhiên của ruột non, nhưng không phải là giải pháp phù hợp cho tất cả bệnh nhân. Tác động của việc nhịn ăn phụ thuộc rất lớn vào thể bệnh IBS cụ thể, phản ứng cơ địa và cách thức kiểm soát căng thẳng của từng người.

Cơ chế "chổi quét" MMC khi đường ruột ở trạng thái đói

Hoạt động vận động của ruột non biểu hiện dưới hai trạng thái hoàn toàn khác biệt: trạng thái đói (nhịn ăn) và trạng thái no (sau khi ăn) [1]. Biểu hiện điển hình nhất trong trạng thái đói là sự xuất hiện của phức hợp vận động di chuyển (migrating motor complex - MMC) [1]. Phức hợp này đóng vai trò như một đợt sóng co bóp có tính chu kỳ, quét dọn sạch các chất tiết và cặn bã trong lòng ruột non [2].

Theo các nghiên cứu sinh lý học, chu kỳ MMC bao gồm ba pha với thời lượng khác nhau [1]. Pha I là giai đoạn ruột nghỉ ngơi tĩnh lặng hoàn toàn, chiếm khoảng 20% đến 30% tổng thời gian của một chu kỳ [1]. Pha II kéo dài hơn, chiếm khoảng 40% đến 60% chu kỳ, với đặc trưng là các cơn co thắt ngắt quãng và không đều [1]. Pha III là giai đoạn hoạt động mạnh mẽ nhất, kéo dài từ 5 đến 10 phút với các cơn co bóp nhịp nhàng, dữ dội lan truyền từ đoạn gần xuống đoạn xa của ruột [1].

Khi chúng ta nạp vào một bữa ăn có đủ dưỡng chất, mô hình vận động lúc đói sẽ lập tức bị ức chế [1], [2]. Hệ tiêu hóa chuyển dịch hoàn toàn sang mô hình sau ăn với những co bóp ngắt quãng tương tự pha II để phục vụ cho việc nhào trộn và hấp thu chất dinh dưỡng [1]. Chính vì vậy, việc nhịn ăn kéo dài trong một khoảng thời gian giúp ruột duy trì được chu kỳ MMC, hỗ trợ vận chuyển các chất cặn bã còn sót lại và ngăn ngừa sự ứ đọng dịch tiết trong lòng ruột [1], [2].

Sự khác biệt vận động ruột giữa thể táo bón và tiêu chảy

Mặc dù MMC là cơ chế tự nhiên khi dạ dày trống, nhưng ở người mắc hội chứng ruột kích thích, cơ chế này thường không hoạt động đồng nhất giữa các phân nhóm bệnh. Các rối loạn vận động ruột có thể bao gồm việc mất hoàn toàn MMC, suy giảm khả năng lan truyền của sóng co thắt, hoặc giảm/tăng vận động bất thường sau ăn [1].

Trong một nghiên cứu kéo dài ghi nhận vận động ruột non giữa các bữa ăn ở cả ban ngày lẫn ban đêm, các nhà khoa học đã theo dõi 20 bệnh nhân IBS (gồm 10 người thể táo bón và 10 người thể tiêu chảy) cùng 10 người khỏe mạnh [3]. Kết quả cho thấy biên độ co bóp ban ngày của pha III ở bệnh nhân IBS thể táo bón thấp hơn rõ rệt (trung bình 16,3 ± 3,1 mm Hg) so với bệnh nhân IBS thể tiêu chảy (20,2 ± 3,1 mm Hg) và nhóm chứng khỏe mạnh (20,9 ± 2,7 mm Hg) [3]. Sự suy giảm biên độ này ở thể táo bón cũng được ghi nhận tương tự vào ban đêm [3]. Không những thế, thời gian của chu kỳ pha III vào ban ngày ở nhóm bệnh nhân táo bón cũng kéo dài hơn đáng kể so với các nhóm khác [3].

Ngược lại, ở nhóm bệnh nhân IBS thể tiêu chảy, nghiên cứu phát hiện có tới 8 bệnh nhân xuất hiện các đợt co bóp bùng phát lặp đi lặp lại và lan truyền nhanh chóng [3]. Dạng co bóp này chiếm tỷ lệ lớn bất thường trong hoạt động vận động của pha II so với người khỏe mạnh [3]. Điều này phản ánh rằng cơ chế vận động đường ruột bị biến đổi theo hướng khác nhau tùy vào thói quen đi tiêu chủ đạo của người bệnh [3].

Ở một nghiên cứu khác theo dõi vận động ruột non lưu động khi đói trên 8 bệnh nhân IBS thể tiêu chảy và 12 người khỏe mạnh, chu kỳ MMC ban ngày không có sự khác biệt rõ rệt (trung bình 92 phút ở bệnh nhân so với 85 phút ở nhóm đối chứng) [4]. Vào ban đêm, chu kỳ MMC ở cả hai nhóm đều ngắn hơn và pha I chiếm ưu thế thay thế cho pha II [4]. Tần suất các cụm co bóp rời rạc được tìm thấy ở 7 bệnh nhân và 10 người đối chứng, chiếm lần lượt 14% và 16% hoạt động pha II ban ngày [4]. Tuy nhiên, thời gian vận chuyển từ miệng đến manh tràng ở bệnh nhân IBS thể tiêu chảy ngắn hơn đáng kể, chỉ mất 57 phút so với 82 phút ở người khỏe mạnh [4]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra các cơn đau bụng không hoàn toàn gắn liền với một mô hình vận động cụ thể nào [4].

Hiện tượng rối loạn vận động trong chứng táo bón vận chuyển chậm

Không chỉ riêng IBS, sự bất thường về hoạt động cơ học của đường tiêu hóa trên còn được quan sát thấy ở những người bị táo bón mạn tính vô căn thể vận chuyển chậm [5]. Một nghiên cứu đo áp lực đường tiêu hóa trên 21 bệnh nhân táo bón vận chuyển chậm và 33 người khỏe mạnh trong 5 giờ nhịn đói và 1 giờ sau bữa ăn tiêu chuẩn đã cung cấp thêm nhiều góc nhìn [5].

Trong giai đoạn nhịn đói, số lượng và hình thái của phức hợp MMC ở nhóm bệnh nhân không khác biệt so với nhóm đối chứng [5]. Tuy nhiên, có tới 70% bệnh nhân táo bón xuất hiện các bất thường vận động, đặc trưng bởi các đợt co bóp bùng phát không lan truyền hoặc các cụm co bóp riêng lẻ [5].

Sau khi ăn, phản ứng vận động hang vị của nhóm bệnh nhân này diễn ra ngắn hơn đáng kể so với người bình thường [5]. Đồng thời, 19% bệnh nhân có các đợt co bóp bùng phát không lan truyền ở ruột và 14% bệnh nhân có sự quay trở lại sớm của các đợt hoạt động co bóp trước bữa ăn [5]. Các dữ liệu này củng cố quan điểm rằng táo bón vận chuyển chậm là một dạng rối loạn ảnh hưởng đến toàn bộ ống tiêu hóa chứ không chỉ giới hạn tại đại tràng [5].

Tác động của căng thẳng lên phức hợp vận động ruột

Hội chứng ruột kích thích bắt nguồn từ sự rối loạn trong việc kiểm soát vận động tiêu hóa, vốn được điều phối bởi hệ thần kinh ruột ("não ruột") và hệ thần kinh trung ương [6]. Hệ thần kinh ruột tích hợp thông tin từ các thụ thể niêm mạc để tạo phản xạ vận động phù hợp, trong khi hệ thần kinh trung ương điều hòa các phản ứng này [6]. Khi hệ thần kinh trung ương bị xáo trộn do căng thẳng (stress), chức năng thần kinh ruột có thể bị rối loạn, dẫn đến các bất thường về vận động và gây ra triệu chứng [6].

Trong một nghiên cứu thực hiện trên người tình nguyện khỏe mạnh, căng thẳng tâm lý đã làm suy giảm đáng kể các phức hợp vận động di chuyển MMC lúc đói [6]. Khi so sánh bệnh nhân IBS với bệnh nhân viêm ruột và người khỏe mạnh dưới tác động của căng thẳng, tất cả các nhóm đều bị giảm MMC, nhưng hiện tượng triệt tiêu hoàn toàn MMC chỉ được quan sát thấy ở nhiều bệnh nhân IBS [6]. Đi kèm với đó là các hoạt động co bóp bất thường, không đều, xuất hiện đồng thời với các triệu chứng khó chịu [6]. Đáng chú ý, việc ghi nhận vận động ruột 24 giờ cho thấy mô hình co bóp hoàn toàn bình thường trong giấc ngủ, nhưng các bất thường lại xuất hiện ngay khi thức giấc gắn liền với triệu chứng bệnh [6].

Một nghiên cứu khác tiến hành theo dõi áp lực ruột non trên hơn 30 giờ ở 22 bệnh nhân IBS, 10 người khỏe mạnh và 5 bệnh nhân viêm ruột dưới tác động của căng thẳng tâm lý ngắt quãng kéo dài [7]. Kết quả cho thấy 19 trên tổng số 22 bệnh nhân IBS xuất hiện ít nhất một trong ba dạng bất thường vận động, trong khi nhóm đối chứng chỉ có 1 trường hợp ghi nhận bất thường [7]. Những bất thường này bao gồm việc phức hợp MMC bị triệt tiêu hoàn toàn dưới tác động của căng thẳng, cùng các cơn co thắt bất thường xuất hiện tự phát hoặc do căng thẳng kích hoạt [7]. Các cơn co bóp bất thường này thường trùng lặp với thời điểm bùng phát triệu chứng IBS điển hình [7]. Nghiên cứu cũng ghi nhận nam giới chiếm đa số trong nhóm có hoạt động co bóp bất thường tự phát và nhóm này có xu hướng gặp nhiều triệu chứng hơn so với những người chỉ bị ảnh hưởng khi có căng thẳng [7].

Tình trạng quá mẫn nội tạng và phản ứng sau ăn

Bệnh sinh của hội chứng ruột kích thích rất phức tạp, xuất phát từ sự rối loạn điều hòa của hệ thần kinh - cơ nội tạng [8]. Rối loạn vận động tiêu hóa kết hợp cùng tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng thông qua nhiều loại thụ thể khác nhau là hai yếu tố then chốt đã được xác định ở bệnh nhân IBS [8].

Ở nhiều người bệnh, sự kết hợp giữa các rối loạn co bóp dạng pha, dạng trương lực và ngưỡng cảm giác đau bị hạ thấp dẫn đến các phản ứng sinh lý bất thường đối với thức ăn hoặc khí sinh ra trong lòng ruột [8]. Các rối loạn cảm giác - vận động này có mối liên hệ trực tiếp với các triệu chứng lâm sàng như cảm giác đau bụng dữ dội, đầy trướng bụng và rối loạn thói quen đại tiện [8]. Do đó, việc nạp một lượng lớn thức ăn sau khoảng thời gian nhịn đói dài có thể kích thích mạnh các thụ thể cảm giác nội tạng, làm trầm trọng thêm triệu chứng ở những người có ruột quá nhạy cảm [8].

Lợi ích và giới hạn của nhịn ăn 16/8 đối với người bị IBS

Về mặt lý thuyết sinh lý học, khung giờ nhịn ăn 16 tiếng của phương pháp 16/8 cung cấp một khoảng thời gian trống dạ dày - ruột đủ dài để kích hoạt các chu kỳ MMC liên tục [1], [2]. Khi không có thức ăn nạp vào, "chổi quét" MMC có cơ hội hoạt động ở pha III nhằm đẩy sạch dịch tiết dư thừa và thức ăn thừa xuống các đoạn ruột thấp hơn [1], [2]. Đồng thời, khoảng thời gian này giúp hệ tiêu hóa tạm thời giảm bớt gánh nặng co bóp nhào trộn liên tục [1].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra những giới hạn đáng kể:

  • Chu kỳ MMC có thể bị phá vỡ hoặc triệt tiêu hoàn toàn nếu người bệnh trải qua trạng thái căng thẳng tâm lý hay áp lực tinh thần trong thời gian nhịn ăn [6], [7].
  • Ở người IBS thể táo bón, biên độ co bóp pha III vốn dĩ đã suy giảm và thời gian chu kỳ bị kéo dài [3]. Do đó, việc nhịn ăn đơn thuần chưa chắc đã kích thích được những đợt co bóp hiệu quả nếu không có sự phối hợp vận động đồng bộ [5], [3].
  • Ở người IBS thể tiêu chảy, nhu động ruột lúc đói có thể xuất hiện các cụm co bóp dồn dập [3] và thời gian vận chuyển qua ruột non vốn đã rất nhanh [4]. Việc dồn ép năng lượng vào cửa sổ ăn uống 8 tiếng có thể khiến thức ăn đi qua ruột quá nhanh, gây tiêu chảy cấp tính sau ăn.
  • Tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng khiến người bệnh dễ bị đau quặn bụng khi ruột co bóp mạnh lúc đói hoặc khi dạ dày căng giãn đột ngột sau bữa ăn lớn [8].

Những ai mắc IBS cần thận trọng khi áp dụng nhịn ăn 16/8?

Phương pháp nhịn ăn 16/8 không phải là liệu trình chuẩn hóa cho bệnh nhân IBS và đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng trên từng cá nhân. Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Bệnh nhân IBS thể tiêu chảy (IBS-D): Việc dồn khối lượng thức ăn lớn vào khoảng thời gian 8 tiếng dễ kích thích phản xạ dạ dày - ruột quá mức, gây đau quặn bụng và tiêu chảy ngay sau khi ăn [4], [8].
  • Người có tâm lý căng thẳng, lo âu: Căng thẳng thần kinh làm ức chế hoặc triệt tiêu hoàn toàn phức hợp MMC [6], [7]. Nếu việc tuân thủ khung giờ 16/8 gây thêm áp lực tâm lý, nhu động ruột sẽ càng trở nên bất thường và triệu chứng sẽ nặng hơn [6], [7].
  • Người mắc kèm chứng khó tiêu chức năng hoặc trào ngược dạ dày: Khi nhịn ăn quá lâu, dịch vị dạ dày có thể gây cảm giác cồn cào, nóng rát khó chịu ở những người có ngưỡng nhạy cảm niêm mạc thấp [8].
  • Người suy dinh dưỡng, thiếu cân hoặc có bệnh lý nền phối hợp (như đái tháo đường đang dùng thuốc kiểm soát đường huyết): Những trường hợp này tuyệt đối không tự ý nhịn ăn mà cần có sự đánh giá từ bác sĩ chuyên khoa.

Hướng dẫn áp dụng nhịn ăn an toàn cho người bị IBS

Nếu muốn thử nghiệm nhịn ăn gián đoạn để tận dụng cơ chế dọn dẹp ruột của MMC, người bệnh nên tiếp cận một cách từ tốn và có khoa học:

  • Bắt đầu với khoảng nhịn ngắn hơn: Thay vì áp dụng ngay tỷ lệ 16/8, người bệnh có thể khởi đầu bằng khung 12/12 (nhịn 12 tiếng qua đêm, ăn trong 12 tiếng). Khoảng thời gian nhịn ăn qua đêm này vẫn cho phép chu kỳ MMC diễn ra bình thường trong lúc ngủ [6], [4]. Nếu cơ thể thích nghi tốt, không xuất hiện cơn đau quặn hay cồn cào, có thể nâng dần lên 14/10 trước khi thử nghiệm 16/8.
  • Chia nhỏ bữa ăn trong khung thời gian ăn: Không nên ăn một hoặc hai bữa quá no trong khung 8 tiếng vì sẽ làm quá tải hệ tiêu hóa và kích hoạt các phản ứng vận động bất thường [5], [8]. Thay vào đó, hãy chia thành 3 bữa ăn có lượng vừa phải, ăn chậm, nhai kỹ để giảm áp lực lên thành ruột.
  • Chú ý chất lượng thực phẩm: Tránh các thực phẩm dễ sinh khí, đồ chiên rán nhiều dầu mỡ hoặc thực phẩm cay nóng. Ưu tiên các món ăn mềm, dễ tiêu hóa, nấu chín kỹ.
  • Kiểm soát căng thẳng: Vì stress là yếu tố triệt tiêu các cơn sóng co bóp MMC ở người bị IBS [6], [7], việc giữ tinh thần thư giãn thông qua hít thở sâu, thiền định hoặc ngủ đủ giấc là điều kiện tiên quyết để đường ruột vận hành trơn tru.

Tóm lại, nhịn ăn gián đoạn 16/8 có thể tạo điều kiện cho cơ chế làm sạch tự nhiên MMC hoạt động khi bụng đói, nhưng không phải là phương thuốc chữa khỏi IBS. Người bệnh cần lắng nghe cơ thể, điều chỉnh linh hoạt và tham khảo ý kiến của bác sĩ tiêu hóa trước khi thay đổi thói quen ăn uống để đảm bảo an toàn cho sức khỏe.