Thói quen dùng thuốc dạ dày và nỗi lo thiếu hụt canxi
Nhiều người bệnh viêm loét dạ dày hoặc trào ngược dạ dày thực quản thường xuyên phải tìm đến các thuốc ức chế tiết acid [1]. Trong số đó, nhóm thuốc ức chế bơm proton (PPI) là lựa chọn rất quen thuộc và phổ biến bậc nhất hiện nay [1]. Khi phải sử dụng nhóm thuốc này trong thời gian dài, không ít người lo lắng liệu việc giảm acid dịch vị có khiến cơ thể bị thiếu hụt canxi và suy yếu hệ xương khớp hay không.
Câu trả lời là việc sử dụng thuốc ức chế acid có thể ảnh hưởng đến quá trình hòa tan, hấp thu khoáng chất, nhưng tác động này phụ thuộc vào thời gian dùng thuốc và thể trạng của từng người [2]. Ở người dùng ngắn hạn theo đúng chỉ định, lượng canxi hấp thu qua bữa ăn hàng ngày nhìn chung không bị suy giảm đáng kể [3]. Tuy nhiên, nếu lạm dụng thuốc kéo dài, người bệnh có nguy cơ đối mặt với sự suy giảm hấp thu canxi và rối loạn các chất điện giải liên quan [2].
Axit dạ dày đóng vai trò gì đối với canxi carbonate?
Acid dịch vị đóng vai trò then chốt trong việc duy trì môi trường pH tối ưu để hòa tan và giải phóng các chất dinh dưỡng từ thức ăn cũng như thực phẩm bổ sung [2]. Khi nồng độ acid trong dạ dày đầy đủ, các hợp chất canxi khó tan, điển hình là canxi carbonate, mới có thể tan rã để chuyển hóa thành dạng ion tự do phục vụ cho quá trình hấp thu tại ruột non non [2].
Các thuốc ức chế bơm proton hoạt động bằng cách làm tăng độ pH của dạ dày, dẫn đến tình trạng giảm acid dịch vị, và trong một số trường hợp có thể gây mất acid dịch vị hoàn toàn [2]. So với các nhóm thuốc khác như kháng thụ thể H2 hay thuốc kháng acid, nhóm PPI làm giảm tiết acid mạnh mẽ hơn đáng kể [2]. Khi nồng độ acid suy giảm sâu sắc, khả năng tan rã và sinh khả dụng của canxi carbonate có thể bị cản trở, từ đó gây khó khăn cho việc hấp thu canxi của cơ thể [2].
Không chỉ canxi, tình trạng thiếu acid dịch vị do thuốc kéo dài còn có thể dẫn đến nguy cơ thiếu hụt các khoáng chất và vitamin quan trọng khác cần môi trường acid để hấp thu, chẳng hạn như sắt, magie, vitamin B12 và vitamin C [2]. Ngoài ra, việc giảm tiết acid dạ dày do thuốc cũng liên quan đến sự gia tăng nguy cơ nhiễm trùng đường ruột [1]. Mặc dù vậy, việc thiếu acid không làm ức chế hấp thu lipid, sắt, photpho, magie hay kẽm từ thức ăn thông thường ở mức độ đại trà [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về khả năng hấp thu canxi?
Mối liên hệ giữa thuốc ức chế bơm proton và khả năng hấp thu canxi đã được các nhà khoa học đánh giá qua nhiều thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã trực tiếp kiểm tra xem liệu tình trạng giảm acid dịch vị do thuốc PPI có làm giảm tỷ lệ hấp thu canxi hay không [3].
Thử nghiệm này được thực hiện trên 21 phụ nữ sau mãn kinh ít nhất 5 năm với độ tuổi trung bình là 58 tuổi, không dùng thuốc ức chế acid trước đó [3]. Trong số các tình nguyện viên, có 17 người da trắng, 2 người da đen và 2 người gốc Tây Ban Nha [3]. Tất cả người tham gia trải qua 3 đợt nghiên cứu nội trú 24 giờ để đo tỷ lệ hấp thu canxi thực tế bằng phương pháp đồng vị bền kép [3]. Hai đợt đầu cách nhau 1 tháng nhằm xác định mức hấp thu canxi cơ bản, và đợt thứ ba được tiến hành sau khi họ uống omeprazole liều 40 mg mỗi ngày trong liên tục 30 ngày [3]. Chế độ ăn của những người tham gia trong suốt các đợt nghiên cứu đều được kiểm soát đồng nhất dựa trên nhật ký ăn uống 7 ngày [3].
Kết quả cho thấy tỷ lệ hấp thu canxi ở lần đo thứ nhất đạt 20%, lần thứ hai đạt 18%, và sau khoảng 30 ngày dùng omeprazole hàng ngày, tỷ lệ này đạt 23% [3]. Phân tích thống kê cho thấy sự khác biệt này không có ý nghĩa suy giảm [3]. Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến cũng chỉ ra rằng tuổi tác, độ pH dạ dày, nồng độ omeprazole trong huyết thanh và nồng độ 25-hydroxyvitamin D đều không liên quan đến sự thay đổi hấp thu canxi [3].
Biến số duy nhất có liên quan đến sự thay đổi hấp thu canxi giữa các lần đo là nồng độ 1,25-dihydroxyvitamin D3 [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng tình trạng giảm acid dịch vị liên quan đến thuốc PPI không làm giảm tỷ lệ hấp thu canxi sau 30 ngày sử dụng liên tục [3]. Dù vậy, nghiên cứu này có giới hạn ở cỡ mẫu nhỏ và thời gian theo dõi chỉ kéo dài 30 ngày, chưa phản ánh đầy đủ tác động của việc dùng thuốc qua nhiều năm [3].
Nguy cơ hạ canxi máu gián tiếp qua magie và tuyến cận giáp
Bên cạnh việc cản trở hòa tan trực tiếp tại dạ dày, thuốc ức chế acid còn có thể gây hạ canxi máu thông qua con đường gián tiếp là làm rối loạn magie [4]. Magie là một vi chất thiết yếu để duy trì hoạt động bình thường của tuyến cận giáp và thụ thể cảm nhận canxi [5].
Khi sử dụng thuốc ức chế bơm proton kéo dài, thuốc làm thay đổi độ pH trong lòng ruột và can thiệp vào quá trình vận chuyển chủ động của magie qua các kênh vận chuyển cation TRPM6 và TRPM7 [5]. Hệ quả là người bệnh có thể bị hạ magie máu nghiêm trọng [5]. Sự sụt giảm magie này dẫn tới việc giải phóng kênh kali ngoại tủy thận ROMK, làm tăng đào thải kali qua nước tiểu và gây hạ kali máu kháng trị [5]. Đồng thời, tình trạng thiếu magie còn làm tăng hoạt tính thụ thể cảm nhận canxi CASR, dẫn đến ức chế tiết hormone tuyến cận giáp PTH và gây ra tình trạng hạ canxi máu kháng trị với việc bổ sung canxi [5].
Nhiều ca bệnh thực tế đã chứng minh sự nguy hiểm của cơ chế gián tiếp này [4]. Một báo cáo lâm sàng năm 2022 đã ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 78 tuổi từng phẫu thuật cắt toàn bộ tuyến giáp năm 2008 nhưng không có tiền sử suy cận giáp hay hạ canxi sau mổ [4]. Đến năm 2019, bệnh nhân phải nhập viện cấp cứu vì bị hạ canxi máu cấp tính với mức canxi huyết thanh chỉ còn 6,6 mg/dL [4]. Bệnh nhân có biểu hiện tê bì, châm chích, yếu cơ, kèm theo hạ kali máu 3,1 mmol/L và hạ magie máu 1,0 mg/dL [4].
Khai thác tiền sử cho thấy bệnh nhân đã liên tục dùng omeprazole hàng ngày để điều trị trào ngược dạ dày trong suốt 2 tháng trước khi nhập viện [4]. Mức magie và hormone tuyến cận giáp của bệnh nhân liên tục ở mức thấp mặc dù đã bù liều cao [4]. Chỉ sau khi ngừng sử dụng thuốc omeprazole, mức canxi và hormone PTH của bệnh nhân mới hồi phục về khoảng bình thường và nồng độ magie được cải thiện rõ rệt [4].
Một báo cáo khác vào năm 2011 cũng mô tả trường hợp nữ bệnh nhân 48 tuổi có tiền sử suy cận giáp sau phẫu thuật, đang duy trì uống canxi carbonate 1500 mg chia 3 lần mỗi ngày và cholecalciferol 1200 IU mỗi ngày [6]. Bệnh nhân đã xuất hiện cơn co giật toàn thể do hạ canxi máu chỉ sau 12 ngày bắt đầu dùng thuốc ức chế acid lansoprazole [6]. Xét nghiệm cho thấy canxi toàn phần giảm sâu xuống 5,3 mg/dL, canxi ion hóa là 2,51 mg/dL, hormone PTH chỉ đạt 5,8 pg/mL và khoảng QTc trên điện tâm đồ kéo dài tới 576 mili giây [6]. Sau khi được xử trí cấp cứu và ngừng dùng lansoprazole, bệnh nhân đã hoàn toàn hết triệu chứng khi chỉ duy trì canxi carbonate và calcitriol [6].
Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Các thuốc ức chế bơm proton đóng vai trò vô cùng to lớn trong việc làm lành vết loét dạ dày, giảm triệu chứng trào ngược và ngăn ngừa biến chứng tiêu hóa [1]. Một đánh giá y khoa năm 2014 khẳng định thuốc PPI nhìn chung được dung nạp rất tốt và việc điều trị ngắn hạn ở liều tiêu chuẩn có mức độ rủi ro thấp [7]. Hiệu quả điều trị vượt trội của thuốc đôi khi dẫn đến tình trạng lạm dụng, dùng sai liều lượng hoặc kéo dài thời gian dùng thuốc không cần thiết [7].
Một hiểu lầm phổ biến là hễ uống thuốc ức chế acid dạ dày là chắc chắn sẽ bị loãng xương hoặc gãy xương ngay lập tức [7]. Dù nhóm thuốc PPI từng được ghi nhận là một yếu tố nguy cơ độc lập đối với gãy xương do loãng xương [3], các bằng chứng cho thấy tác động tiêu cực trực tiếp của PPI lên cấu trúc xương là khá yếu [7]. Rủi ro suy giảm hấp thu khoáng chất chủ yếu xuất hiện ở những người điều trị dài ngày hoặc có sẵn các bệnh lý chuyển hóa tiềm ẩn [2].
Ngoài ra, nhiều người lầm tưởng rằng thuốc PPI ngăn cản hoàn toàn mọi chất dinh dưỡng đi vào cơ thể [1]. Trên thực tế, nghiên cứu đã chỉ ra thuốc không gây ức chế hấp thu chất béo hay hầu hết các vi chất từ bữa ăn thường nhật như kẽm hay photpho [1]. Sự suy giảm thường chỉ khu trú ở một số khoáng chất cần môi trường acid mạnh để hòa tan như canxi carbonate, sắt hoặc các chất chịu tác động gián tiếp qua cơ chế điện giải như magie [2].
Về mặt an toàn ung thư, người bệnh cũng không nên quá hoang mang trước hiện tượng tăng gastrin máu do thuốc [1]. Tình trạng giảm acid mạn tính kích thích bài tiết gastrin và có thể gây tăng sinh tế bào nội tiết dạ dày từ 10% đến 30% trường hợp nhưng không đi kèm u carcinoid [1]. Các nghiên cứu gần đây xác nhận không có mối liên quan giữa việc dùng thuốc PPI với nguy cơ ung thư dạ dày hay ung thư đại trực tràng [1].
Ai nên thận trọng khi dùng thuốc ức chế acid?
Việc sử dụng thuốc ức chế bơm proton cần được giám sát chặt chẽ ở các nhóm đối tượng có nguy cơ cao để tránh biến cố nguy hiểm [2]. Đầu tiên là những người có tiền sử suy tuyến cận giáp đang phải điều trị bù canxi bằng canxi carbonate [6]. Sự sụt giảm acid dạ dày đột ngột do thuốc PPI có thể gây giảm hấp thu canxi nghiêm trọng, kích hoạt các cơn co giật nguy kịch [6].
Nhóm đối tượng thứ hai là người cao tuổi, bởi đây là nhóm đối tượng dễ gặp phải tình trạng thiếu hụt vitamin B12 và các khoáng chất khi dùng thuốc lâu dài [2]. Các chuyên gia y tế khuyến cáo nên tránh dùng PPI dài ngày ở người cao tuổi trừ khi có chỉ định điều trị thực sự rõ ràng [2]. Người bệnh xơ gan hoặc bệnh nhân có thể trạng suy nhược cũng cần hết sức cẩn trọng khi dùng thuốc [7].
Phụ nữ mang thai cũng là đối tượng cần lưu tâm đặc biệt, bởi việc dùng thuốc PPI dài ngày trong thai kỳ có thể tiềm ẩn nguy cơ dị tật bẩm sinh [2]. Các hướng dẫn khuyến nghị nên ưu tiên thay đổi lối sống và dùng thuốc kháng acid dạng thông thường trước cho phụ nữ mang thai, chỉ giữ thuốc PPI cho các trường hợp trào ngược nặng [2]. Bên cạnh đó, người đang dùng thuốc chống kết tập tiểu cầu như clopidogrel đồng thời với PPI cũng cần theo dõi chặt chẽ vì nguy cơ gặp các biến cố tim mạch bất lợi lớn [2].
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ dạ dày và xương khớp
Để vừa điều trị bệnh dạ dày hiệu quả vừa bảo vệ sức khỏe xương khớp, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định về liều lượng và thời gian của bác sĩ [7]. Tuyệt đối không tự ý mua và uống thuốc ức chế acid kéo dài tháng này qua tháng khác chỉ để dập tắt các cơn ợ chua thoáng qua [7].
Đối với những người bắt buộc phải dùng thuốc dạ dày kết hợp bổ sung canxi, cần lưu ý về dạng canxi sử dụng và thời điểm dùng [2]. Vì canxi carbonate đòi hỏi acid dịch vị để tan rã tối ưu, người bệnh có thể trao đổi với bác sĩ về việc chuyển đổi sang các dạng muối canxi ít phụ thuộc vào acid hơn hoặc điều chỉnh uống cùng bữa ăn [2]. Bữa ăn sẽ kích thích tiết dịch vị tự nhiên, hỗ trợ phần nào sự hòa tan của khoáng chất [2].
Ngoài ra, việc duy trì một chế độ ăn uống đa dạng, giàu dinh dưỡng tự nhiên và phơi nắng hợp lý để cung cấp vitamin D là rất quan trọng để tối ưu hóa sự hấp thu canxi của đường ruột [3]. Người phải điều trị thuốc PPI mạn tính nên định kỳ xét nghiệm kiểm tra nồng độ các chất điện giải trong máu như canxi, magie và kali [5]. Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như tê bì đầu ngón tay, ngón chân, chuột rút, yếu cơ hoặc co giật, người bệnh cần tới cơ sở y tế kiểm tra ngay lập tức [4].
Lời kết
Thuốc ức chế acid dạ dày là công cụ điều trị hiệu quả cho các bệnh lý đường tiêu hóa nhưng cần được sử dụng một cách hợp lý và có kiểm soát [1]. Dùng thuốc ngắn hạn ở liều chuẩn nhìn chung không làm giảm hấp thu canxi, song lạm dụng lâu dài có thể dẫn tới rối loạn canxi và magie nghiêm trọng [3]. Người bệnh cần chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa, không tự ý kéo dài đợt dùng thuốc để bảo vệ toàn diện sức khỏe hệ tiêu hóa lẫn xương khớp.
