Nhiều gia đình thường đối mặt với tình trạng cha mẹ, ông bà sau một đợt sốt, viêm phổi hay tai biến bỗng trở nên biếng ăn, suy kiệt và sụt cân nhanh chóng. Dù con cháu cố gắng nấu cháo hầm chim bồ câu, súp yến hay hầm xương tẩm bổ, người bệnh vẫn chỉ ăn vài thìa là lắc đầu từ chối.

Đối với người cao tuổi ốm lâu ngày ăn kém, giải pháp dinh dưỡng được giới chuyên môn khuyến nghị hàng đầu là các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng đường uống (Oral Nutritional Supplements - ONS) có đậm độ năng lượng cao và giàu đạm. Việc bổ sung này giúp cung cấp năng lượng cô đặc trong một thể tích nhỏ, hạn chế áp lực lên hệ tiêu hóa và bù đắp nhanh lượng calo thiếu hụt.

Bối cảnh và gánh nặng sụt cân ở người cao tuổi khi ốm kéo dài

Tình trạng sụt cân và thiếu hụt dinh dưỡng ở người già ốm lâu ngày là một vòng xoắn bệnh lý nguy hiểm. Việc ăn uống không đủ calo là yếu tố thường xuyên liên quan mật thiết đến tình trạng sụt cân mất kiểm soát [1]. Khi người lớn tuổi mắc các bệnh lý thoái biến hay nhiễm trùng cấp tính, quá trình dị hóa tăng cao khiến cơ thể tiêu hao nhiều năng lượng hơn bình thường [2].

Nếu chỉ trông chờ vào bữa ăn tự nhiên hàng ngày, bệnh nhân rất khó đáp ứng đủ nhu cầu phục hồi do cảm giác chán ăn, khô miệng và mệt mỏi chi phối. Nghiên cứu cho thấy ngay cả khi được theo dõi sát sao tại bệnh viện, khẩu phần ăn trung bình của nhóm bệnh nhân nặng cao tuổi vẫn còn cách rất xa mức tối ưu cần thiết [2]. Tình trạng sụt cân không chỉ làm teo cơ bắp mà còn kéo dài thời gian nằm viện, làm tăng tỷ lệ biến chứng loét tì đè và suy giảm khả năng vận động độc lập [2], [3].

Cơ chế tác động: Vì sao người già khó hấp thu đủ dinh dưỡng từ bữa ăn thông thường?

Quá trình lão hóa tự nhiên dẫn đến sự thay đổi sâu sắc về mặt sinh học và sinh lý của toàn bộ cơ thể [3]. Hệ tiêu hóa của người già giảm tiết dịch vị, nhu động ruột suy giảm, vị giác và khứu giác đều kém nhạy bén khiến cảm giác thèm ăn biến mất. Ở những bệnh nhân trải qua biến cố như đột quỵ, tình trạng nuốt khó (dysphagia) có thể xảy ra ở mức lên đến 80% số trường hợp, gây cản trở nghiêm trọng việc nạp thức ăn thô thông thường [3].

Bên cạnh đó, các thay đổi sinh lý liên quan đến tuổi tác còn làm giảm khả năng điều hòa dịch và chất điện giải, khiến người bệnh dễ rơi vào tình trạng mất nước mà không có cảm giác khát [4]. Khi người bệnh nằm một chỗ lâu ngày, khối cơ suy giảm nhanh chóng do quá trình dị hóa protein của bệnh tật [2]. Lúc này, các thực phẩm thông thường như cơm, cháo hay súp chứa thể tích nước lớn nhưng đậm độ dinh dưỡng thấp, khiến người già nhanh no nhưng thực tế vẫn thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng. Việc sử dụng chế phẩm dinh dưỡng đậm đặc dạng lỏng là giải pháp tối ưu hóa năng lượng nạp vào trong từng ngụm nhỏ [5], [4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả của dinh dưỡng bổ sung đường uống?

Các thử nghiệm lâm sàng và tổng quan y khoa đã ghi nhận nhiều dữ liệu xác đáng về tác động của ONS đối với nhóm bệnh nhân lớn tuổi suy nhược:

Một nghiên cứu công bố năm 2000 về bổ sung dinh dưỡng cho người già trong giai đoạn mắc các bệnh lý dị hóa cho thấy can thiệp dinh dưỡng đường uống thực sự làm tăng lượng ăn vào trung bình của người bệnh lớn tuổi đang ốm nặng [2]. Can thiệp này giúp làm giảm tỷ lệ mắc loét tì đè độ I (vết đỏ trên da), dù không làm thay đổi tỷ lệ tử vong [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc đào tạo nhân viên điều dưỡng cách đánh giá dinh dưỡng đã giúp cải thiện thực hành chăm sóc, tuy nhiên lượng ăn vào vẫn chưa đạt mức tối ưu do phụ thuộc lớn vào tình trạng bệnh nền [2].

Một nghiên cứu tiến hành năm 2001 trên 50 bệnh nhân khoa lão nhập viện cấp tính (tuổi trung bình 82,5 ± 5,5 tuổi; gồm 18 nam và 32 nữ) trong thời gian nằm viện trung bình 12,8 ngày nhằm đánh giá tác động của ONS (sử dụng loại cung cấp 300 kcal/200 mL) [5]. Kết quả cho thấy vào những ngày được uống ONS, khẩu phần ăn tự nguyện không bị ảnh hưởng tiêu cực (1546 kcal/ngày so với 1475 kcal/ngày ở ngày không bổ sung, p=0,27), nhưng tổng năng lượng nạp vào hàng ngày tăng vọt lên mức 1825 kcal/ngày (so với 1475 kcal/ngày, p=0,0006) [5]. Tác động này rõ rệt ở cả nhóm có dinh dưỡng tốt lẫn nhóm có nguy cơ hoặc bị suy dinh dưỡng, dù tỷ lệ bỏ thừa thức ăn vẫn ở mức cao [5].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2006 theo dõi 445 bệnh nhân nội trú tuổi từ 65 đến 92 đang ốm cấp tính [6]. Nhóm can thiệp (223 người) được dùng chế độ ăn bệnh viện cộng thêm 400 mL ONS mỗi ngày (cung cấp 995 kcal và 100% nhu cầu vi chất khuyến nghị) trong 6 tuần, so với nhóm giả dược (222 người) [6]. Kết quả theo dõi suốt 6 tháng cho thấy tỷ lệ tái nhập viện không theo kế hoạch ở nhóm dùng ONS giảm mạnh xuống còn 29% (65 người) so với 40% (89 người) ở nhóm giả dược (tỷ số nguy cơ hiệu chỉnh 0,68; khoảng tin cậy 95% 0,49-0,94) [6]. Thời gian nằm viện trung bình của nhóm dùng ONS là 9,4 ngày so với 10,1 ngày ở nhóm chứng [6]. Tuy nhiên, tỷ lệ tử vong sau 6 tháng ở nhóm ONS là 14% (32 người) so với 9% (19 người) ở nhóm chứng (tỷ số nguy cơ 1,65; khoảng tin cậy 95% 0,93-2,92) [6].

Tại các viện dưỡng lão thần kinh tâm thần, một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng năm 2006 trên 34 cư dân từ 65 tuổi trở lên mắc bệnh Alzheimer bị nhiễm trùng cấp tính ghi nhận: Việc bổ sung sớm 200 mL dung dịch dinh dưỡng lỏng ngay sau khi chẩn đoán nhiễm khuẩn giúp bệnh nhân tăng trung bình 0,8 kg sau 5 tuần, trong khi nhóm chăm sóc tiêu chuẩn bị sụt 0,4 kg (p=0,040) [7]. Nghiên cứu không thấy sự khác biệt về chu vi cánh tay, bắp chân hay nếp gấp da giữa hai nhóm [7].

Nghiên cứu can thiệp năm 2021 tại các cơ sở chăm sóc ban ngày trên 62 người cao tuổi suy yếu được chia làm hai nhóm uống 200 mL ONS (200 kcal/ngày) trong 90 ngày [8]. Nhóm thử nghiệm được dùng sản phẩm ONS tăng cường protein kết hợp vitamin A, C, D, E, phốt pho, canxi và kẽm đã ghi nhận sự gia tăng vượt trội về cân nặng, chỉ số BMI, khối cơ nạc cũng như nồng độ protein, canxi và sắt trong máu (p < 0,05) [8]. Điểm số đánh giá dinh dưỡng MNA và các chỉ số suy yếu thể lực cũng được cải thiện rõ rệt hơn hẳn so với nhóm dùng ONS thông thường [8].

Đối với bệnh nhân đột quỵ cao tuổi, tổng quan năm 2008 chỉ ra rằng khoảng 8% đến 35% bệnh nhân đột quỵ bị suy dinh dưỡng [3]. Nghiên cứu xác nhận các chế phẩm bổ sung đường uống giúp cải thiện đáng kể lượng dinh dưỡng ăn vào ở bệnh nhân đột quỵ kém dinh dưỡng, đồng thời cải thiện tình trạng dinh dưỡng và khả năng sống sót ở người cao tuổi bị suy dinh dưỡng [3]. Trường hợp bệnh nhân nuốt khó nghiêm trọng, nuôi ăn qua ống thông mũi - dạ dày sớm không làm tăng nguy cơ viêm phổi và có thể cải thiện tỷ lệ sống sót sau 6 tháng [3].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Việc sử dụng các chế phẩm dinh dưỡng bổ sung đường uống mang lại hiệu quả rõ rệt nhất trong việc tăng tổng lượng calo nạp vào hàng ngày và hỗ trợ tăng cân nhẹ ở người già ốm yếu hoặc người đang mắc bệnh cấp và mạn tính [1], [5]. Các dữ liệu cũng chứng minh việc bổ sung năng lượng sớm giúp giảm tỷ lệ tái nhập viện không mong muốn sau đợt ốm [6], hạn chế sụt cân khi gặp biến cố nhiễm trùng [7] và giảm tổn thương da do loét tì đè độ I [2].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cũng chỉ rõ các giới hạn quan trọng. Nghiên cứu tổng quan năm 2015 nhấn mạnh rằng việc cung cấp ONS cho các nhóm người cao tuổi đại trà không mang lại lợi ích về mặt chức năng vận động hay giảm tử vong, mà lợi ích này chỉ ghi nhận ở những người thực sự gầy yếu hoặc suy dinh dưỡng [1]. Tương tự, sự cải thiện chức năng và tỷ lệ sống không được quan sát thấy ở bệnh nhân sau giai đoạn cấp, bệnh nhân gãy xương hông hoặc người bị sa sút trí tuệ [1]. Ngoài ra, việc dùng ONS không phải lúc nào cũng được bệnh nhân tiêu thụ hết, tình trạng bỏ thừa lãng phí vẫn diễn ra thường xuyên trên thực tế lâm sàng [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi chăm sóc người già ốm lâu ngày

Hiểu lầm thứ nhất là quan niệm "uống sữa công thức sẽ làm người già no bụng và bỏ bữa ăn chính". Dữ liệu lâm sàng năm 2001 đã chứng minh rằng lượng thức ăn tự nguyện của người bệnh không bị sụt giảm vào những ngày họ được bổ sung 200 mL ONS; ngược lại tổng năng lượng nạp vào trong ngày lại tăng lên đáng kể [5]. Các chế phẩm này hoạt động như một nguồn năng lượng bổ trợ chứ không triệt tiêu cảm giác thèm ăn tự nhiên của bữa chính [5].

Hiểu lầm thứ hai là xem ONS như thần dược có thể thay thế hoàn toàn mọi biện pháp điều trị y tế và phục hồi chức năng. Dù ONS giúp cải thiện cân nặng và chỉ số khối cơ thể, các nghiên cứu quy mô lớn cho thấy sản phẩm không tự động cải thiện tỷ lệ tử vong chung hay đảo ngược mức độ tàn phế ở tất cả các nhóm bệnh nhân [2], [1], [6]. Dinh dưỡng là nền tảng hỗ trợ phục hồi mô, tăng sức đề kháng chứ không thể thay thế phác đồ điều trị nguyên nhân bệnh gốc.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng người già chỉ cần truyền dịch hoặc uống nước trắng là đủ nước. Người già thường bị rối loạn nước và điện giải do thay đổi sinh lý [4]. Bệnh nhân dưỡng bệnh tại nhà rất dễ lơ là việc quản lý dịch và năng lượng, dẫn đến nguy cơ mất nước âm thầm, chậm hồi phục và phải tái nhập viện [4]. Do đó, các liệu pháp bù nước đường uống khoa học hoặc dung dịch dinh dưỡng dạng lỏng mới là lựa chọn bảo đảm cung cấp đồng thời cả nước và calo [4].

Đối tượng nào cần thận trọng trước khi sử dụng thực phẩm bổ sung?

Mặc dù việc bổ sung dinh dưỡng đường uống nhìn chung là an toàn cho những người bệnh còn khả năng ăn uống bằng miệng [2], một số nhóm đối tượng bắt buộc phải có sự tham vấn chặt chẽ từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng:

Nhóm bệnh nhân đột quỵ bị rối loạn chức năng nuốt: Nuốt khó xuất hiện ở 80% bệnh nhân đột quỵ cấp, làm tăng nguy cơ sặc thức ăn vào đường thở [3]. Đối với các trường hợp nuốt khó nghiêm trọng, việc cố gắng cho uống sữa đậm đặc qua đường miệng có thể gây nguy hiểm; khi đó nuôi ăn sớm qua ống thông mũi - dạ dày là lựa chọn an toàn hơn để cải thiện dinh dưỡng mà không làm tăng nguy cơ viêm phổi [3].

Nhóm bệnh nhân mắc các bệnh lý mạn tính suy giảm chức năng gan, thận hoặc rối loạn chuyển hóa nặng: Các sản phẩm ONS chuyên biệt thường có hàm lượng đạm cao cùng tỷ lệ khoáng chất như phốt pho, canxi, kali [8]. Việc bổ sung quá mức lượng đạm và chất điện giải có thể làm tăng gánh nặng đào thải cho thận hoặc gây rối loạn chuyển hóa nếu không được tính toán cân bằng theo chức năng cơ quan. Bệnh nhân đang điều trị bệnh nền luôn cần có sự giám sát của bác sĩ trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng [4].

Hướng dẫn áp dụng thực tế: Thời điểm, lượng dùng và cách phối hợp

Để tối ưu hóa hiệu quả của thực phẩm dinh dưỡng đường uống cho người già ốm lâu ngày, gia đình nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

Lựa chọn sản phẩm có đậm độ năng lượng và vi chất phù hợp: Nên chọn các dòng ONS cung cấp năng lượng từ 1,0 đến 1,5 kcal/mL (ví dụ hộp 200 mL cung cấp từ 200 kcal đến 300 kcal) [5], [8]. Đối với người suy nhược nặng hoặc suy yếu, ưu tiên loại ONS được bổ sung thêm đạm, vitamin nhóm A, C, D, E và các khoáng chất như canxi, sắt, kẽm để hỗ trợ cải thiện khối nạc và cải thiện các chỉ số suy yếu [8].

Liều lượng và thời điểm uống: Lượng dùng phổ biến được các nghiên cứu áp dụng hiệu quả dao động từ 200 mL đến 400 mL mỗi ngày chia làm các cữ nhỏ [5], [6], [7]. Thay vì uống ngay trước bữa ăn gây no tức thì, nên cho người bệnh dùng ONS như bữa phụ vào giữa buổi sáng (khoảng 9-10 giờ) hoặc giữa buổi chiều (khoảng 14-15 giờ), hoặc uống sau bữa ăn chính từ 1 đến 2 giờ. Việc can thiệp bổ sung nên được thực hiện sớm ngay sau khi chẩn đoán các đợt ốm hoặc nhiễm trùng để ngăn chặn đà sụt cân nhanh [7].

Cách sử dụng và khắc phục tình trạng bỏ thừa: Do người già dễ mệt và tỷ lệ bỏ thừa dinh dưỡng còn cao [5], không nên ép uống hết một lượng lớn cùng lúc. Gia đình có thể chia nhỏ 200 mL thành 2-3 lần uống trong ngày, uống từng ngụm chậm rãi. Đồng thời, cần kết hợp theo dõi lượng nước uống hàng ngày nhằm phòng ngừa mất nước âm thầm ở người dưỡng bệnh tại nhà [4].

Người cao tuổi ốm lâu ngày rất cần một chiến lược dinh dưỡng đường uống chủ động, đậm độ năng lượng cao để chặn đứng đà sụt cân và ngăn ngừa suy mòn cơ thể. Tuy nhiên, dinh dưỡng bổ sung chỉ phát huy hiệu quả tối ưu khi được sử dụng đúng đối tượng, đúng thời điểm và kết hợp chặt chẽ với kế hoạch chăm sóc y tế toàn diện từ bác sĩ chuyên khoa.