Nhìn con trẻ phải tăng số kính vùn vụt sau mỗi kỳ nghỉ hè hay mỗi đợt khám mắt định kỳ là nỗi âu lo thường trực của rất nhiều bậc phụ huynh. Để tìm cách "cứu" đôi mắt của con, không ít cha mẹ đã tìm mua các loại thực phẩm chức năng chiết xuất từ việt quất đen (bilberry) với hy vọng giúp mắt sáng hơn và ngăn ngừa tăng độ cận thị.
Các nghiên cứu lâm sàng bước đầu cho thấy chiết xuất việt quất đen có thể mang lại những tín hiệu khả quan trong việc cải thiện biên độ điều tiết của mắt và làm chậm quá trình tăng độ ở trẻ cận thị nặng [1], [2]. Tuy nhiên, thực phẩm bổ sung này không thể xem là "thần dược" thay thế hoàn toàn các phương pháp y khoa chuẩn mực, và cha mẹ cần hiểu rõ cơ chế cũng như giới hạn thực tế của hoạt chất này trước khi sử dụng cho trẻ.
Cơn sốt viên uống việt quất đen và nỗi lo tăng độ cận
Cận thị học đường đang trở thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng nhức nhối ở nhiều quốc gia, trong đó một khảo sát sơ bộ ghi nhận có tới 22,1% học sinh bị tật khúc xạ [1]. Tình trạng này khiến các gia đình có con nhỏ luôn trong trạng thái sốt ruột tìm kiếm những giải pháp hỗ trợ từ thảo dược tự nhiên.
Trong các nhóm diễn đàn nuôi con, việt quất đen thường được quảng bá như một giải pháp cứu cánh giúp bảo vệ thị lực. Quả việt quất đen châu Âu từ lâu đã nổi tiếng với hàm lượng dồi dào các hợp chất chống oxy hóa nhóm anthocyanin. Nhiều phụ huynh truyền tai nhau rằng cho trẻ uống viên bổ sung chiết xuất từ loại quả này sẽ giúp mắt đỡ mỏi, không bị dại mắt và quan trọng nhất là kìm hãm sự phát triển của độ cận.
Mặc dù việc bổ sung dinh dưỡng cho mắt là điều cần thiết, nhưng sự kỳ vọng quá mức vào các sản phẩm truyền miệng đôi khi khiến cha mẹ lơ là các biện pháp can thiệp y khoa quan trọng. Để có cái nhìn khách quan, cần xem xét các bằng chứng từ những thử nghiệm lâm sàng đã được thực hiện.
Cơ chế tác động của việt quất đen đối với khả năng điều tiết
Để hiểu vì sao việt quất đen lại được nghiên cứu trên mắt cận thị, chúng ta cần tìm hiểu về hoạt động của cơ thể mi và khả năng điều tiết. Khi trẻ học tập, đọc sách hoặc nhìn màn hình ở cự ly gần trong thời gian dài, cơ thể mi trong mắt phải co thắt liên tục để điều chỉnh độ cong của thể thủy tinh, dẫn đến tình trạng mỏi mắt và co quắp điều tiết.
Các hoạt chất sinh học tự nhiên, đặc biệt là anthocyanin trong việt quất đen, có đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ và cải thiện tuần hoàn vi mạch. Khi lưu lượng máu nuôi dưỡng vùng cơ thể mi và võng mạc được tăng cường, các sợi cơ này sẽ được thư giãn tốt hơn, giảm bớt hiện tượng căng thẳng thị giác sau nhiều giờ nhìn gần.
Bên cạnh đó, việc cải thiện độ nhạy tương phản trong môi trường ánh sáng yếu cũng giúp mắt không phải gồng mình quá mức để nhận diện hình ảnh [2]. Điều này gián tiếp hỗ trợ hệ thống điều tiết của mắt hoạt động êm ái hơn, giảm thiểu nguy cơ thúc đẩy mắt biến dạng do mệt mỏi thị giác kéo dài.
Bằng chứng khoa học về việc làm chậm tiến triển cận thị ở trẻ em
Nghiên cứu lâm sàng theo dõi trong 2 năm công bố năm 2018 đã cung cấp dữ liệu trực tiếp về tác động của chiết xuất việt quất đen (dưới dạng chế phẩm Difrarel) trên mắt trẻ em [1]. Nghiên cứu được thực hiện trên 64 trẻ em bị cận thị nặng, chia đều thành hai nhóm: nhóm 1 được cho uống Difrarel trong 1 năm rồi ngừng uống trong năm tiếp theo, còn nhóm 2 là nhóm đối chứng không dùng thuốc [1].
Ở thời điểm bắt đầu nghiên cứu, độ tuổi trung bình của trẻ ở nhóm 1 là 9,34 ± 2,27 tuổi và nhóm 2 là 9,33 ± 2,2 tuổi [1]. Độ khúc xạ trung bình ban đầu của nhóm 1 là -10,78 ± 2,6 Diop với chiều dài trục nhãn cầu là 23,7 ± 1,2 mm, còn ở nhóm 2 lần lượt là -10,5 ± 2,55 Diop và 23,9 ± 1,4 mm [1].
Sau 1 năm theo dõi định kỳ mỗi 6 tháng, các chỉ số đo độ khúc xạ và chiều dài trục nhãn cầu ở nhóm uống chiết xuất việt quất đen thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng có ý nghĩa thống kê [1]. Đáng chú ý, sau khi ngừng uống thuốc thêm 1 năm, sự khác biệt giữa hai nhóm vẫn duy trì bền vững [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng chế phẩm uống này đã giúp làm chậm sự dài ra của trục nhãn cầu và ngăn chặn tiến triển cận thị ở trẻ cận thị nặng [1].
Tác động của việt quất đen lên khả năng điều tiết ở người cận thị
Bên cạnh nghiên cứu trên trẻ em cận thị nặng, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược và thiết kế bắt chéo thực hiện năm 2013 cũng làm sáng tỏ tác động của việt quất đen lên thị lực [2]. Thử nghiệm này thực hiện trên 30 người tình nguyện khỏe mạnh có độ tuổi trung bình 39,5 ± 7,2 tuổi mắc tật cận thị với độ khúc xạ tương đương hình cầu trung bình là -2,40 ± 1,88 Diop [2].
Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để uống chiết xuất việt quất đen lên men từ nấm men với liều 400 mg mỗi ngày hoặc dùng giả dược trong vòng 1 tháng [2]. Các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá thị lực, khúc xạ, tỷ lệ co đồng tử, khả năng điều tiết và độ nhạy tương phản trong điều kiện ánh sáng trung bình [2].
Kết quả cho thấy ở nhóm dùng việt quất đen lên men, biên độ điều tiết trung bình đã tăng đáng kể từ 4,62 ± 1,88 Diop trước điều trị lên 5,33 ± 2,03 Diop sau 1 tháng sử dụng với ý nghĩa thống kê rõ rệt [2]. Diện tích dưới đường cong hàm độ nhạy tương phản ánh sáng trung bình cũng tăng từ 1,04 ± 0,16 lên 1,13 ± 0,17 [2]. Ngược lại, nhóm dùng giả dược không ghi nhận bất kỳ sự thay đổi đáng kể nào về khả năng điều tiết hay độ nhạy tương phản [2].
Thực tế tự nhiên về tốc độ tăng độ cận ở lứa tuổi học đường
Để đánh giá đúng mức hiệu quả của các biện pháp can thiệp, phụ huynh cần nắm được quy luật tiến triển tự nhiên của tật cận thị. Các nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn cho thấy cận thị thường tiến triển nhanh nhất ở lứa tuổi nhỏ và ở những trẻ khởi phát bệnh sớm [3], [4], [5].
Một nghiên cứu theo dõi 501 trẻ em từ 5 đến 15 tuổi ghi nhận tốc độ tăng độ cận trung bình ở nhóm trẻ được chẩn đoán lúc 5-7 tuổi lên tới -0,56 Diop/năm, trong khi nhóm 11-15 tuổi chỉ tăng -0,28 Diop/năm [3]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra những trẻ có độ cận ban đầu trên 1 Diop tăng độ nhanh hơn trẻ cận dưới hoặc bằng 1 Diop (-0,48 Diop/năm so với -0,41 Diop/năm) [3]. Một nghiên cứu khác trên 153 trẻ Singapore từ 6 đến 12 tuổi cũng ghi nhận tốc độ tăng độ trung bình là -0,59 Diop/năm, và trẻ nhỏ tuổi hoặc có độ cận ban đầu nặng hơn -2,0 Diop sẽ tăng nhanh hơn rõ rệt [4].
Tại châu Á, một khảo sát hồi cứu trên 4.569 trẻ từ 5 đến 12 tuổi trong vòng 12 năm cho thấy tốc độ tăng độ cận trung bình là -0,6 ± 0,7 Diop/năm [5]. Sự tăng độ này có xu hướng chậm lại ở giai đoạn 5 đến 8 tuổi nhưng lại tăng tốc mạnh mẽ trong khoảng 9 đến 11 tuổi [5]. Trẻ em gốc Đông Á cũng được ghi nhận có tốc độ tăng độ cận nhanh hơn trẻ em gốc Âu, dao động từ -0,63 Diop/năm đến -2,00 Diop/năm so với khoảng -0,34 đến -0,37 Diop/năm [6]. Khi trẻ có mức tăng từ -0,3 Diop/năm trở lên trong giai đoạn 6 đến 11 tuổi, nguy cơ tiến triển thành cận thị nặng ở tuổi thanh thiếu niên là rất cao [7].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Nhiều bậc phụ huynh lầm tưởng rằng chỉ cần cho con uống viên bổ sung việt quất đen là có thể giúp mắt "hồi phục", giảm số đo kính hoặc tha hồ sử dụng thiết bị điện tử mà không lo tăng độ. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Cận thị thực sự đi kèm với sự kéo dài của trục nhãn cầu và hiện nay trong y khoa chưa có bất kỳ loại thực phẩm chức năng nào có thể làm ngắn trục nhãn cầu lại để đưa mắt trở về bình thường.
Bên cạnh đó, các bằng chứng khoa học về việt quất đen đối với việc kiểm soát tiến triển cận thị vẫn còn khá hạn chế. Nghiên cứu năm 2018 dù cho kết quả khả quan nhưng mới chỉ thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ gồm 64 trẻ và tập trung chuyên biệt vào nhóm trẻ bị cận thị nặng với độ cận trên -10 Diop [1]. Trong khi đó, nghiên cứu chứng minh tác dụng cải thiện biên độ điều tiết năm 2013 lại được thực hiện trên người trưởng thành ở độ tuổi trung niên với thời gian dùng chỉ kéo dài 1 tháng [2].
Do đó, chúng ta chưa đủ dữ liệu lâm sàng diện rộng để khẳng định việt quất đen có tác dụng kiểm soát tăng độ mạnh mẽ trên tất cả các nhóm học sinh cận thị nhẹ và vừa. Chiết xuất việt quất đen nên được xem là biện pháp hỗ trợ giảm mỏi mắt và cải thiện điều tiết hơn là một giải pháp độc lập để ngăn chặn tăng độ cận thị.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng sản phẩm từ việt quất đen?
Mặc dù việt quất đen là một loại thảo dược tương đối lành tính và an toàn khi dùng ở dạng thực phẩm, nhưng việc sử dụng các dạng chiết xuất cô đặc liều cao vẫn cần hết sức thận trọng ở một số đối tượng. Trẻ em có tiền sử dị ứng với các loại quả mọng hoặc mẫn cảm với bất kỳ thành phần tá dược nào trong sản phẩm bổ sung cần tránh sử dụng.
Các hoạt chất anthocyanin và hợp chất polyphenolic trong việt quất đen có thể ảnh hưởng đến quá trình kết tập tiểu cầu và lưu lượng máu. Do đó, những trẻ mắc các rối loạn đông máu hoặc chuẩn bị trải qua phẫu thuật cần thông báo cho bác sĩ điều trị trước khi dùng.
Đặc biệt, cha mẹ tuyệt đối không được tự ý cho trẻ ngừng đeo kính theo đơn, ngừng sử dụng các biện pháp kiểm soát cận thị chuyên khoa như thuốc nhỏ mắt atropine nồng độ thấp hay kính chỉnh hình giác mạc chỉ để thay thế bằng thực phẩm chức năng [7]. Mọi quyết định can thiệp cho trẻ nhỏ đều cần có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ nhãn khoa.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và chăm sóc mắt học đường đúng cách
Nếu phụ huynh muốn bổ sung việt quất đen vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày của trẻ, nên ưu tiên các nguồn thực phẩm tự nhiên như quả việt quất tươi, quả đông lạnh hoặc các món sinh tố, sữa chua kết hợp hoa quả. Đây là nguồn cung cấp chất chống oxy hóa tự nhiên an toàn và giúp trẻ hấp thu kèm theo các vitamin, chất xơ cần thiết.
Trong trường hợp lựa chọn các chế phẩm bổ sung dạng viên uống hoặc siro, cần chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định y tế. Thời điểm uống thích hợp thường là sau bữa ăn để hoạt chất được dung nạp tốt nhất vào cơ thể. Không nên tự ý tăng liều dùng vượt quá hướng dẫn của nhà sản xuất với suy nghĩ uống càng nhiều thì mắt càng nhanh sáng.
Quan trọng hơn cả, việc kiểm soát cận thị học đường đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chế độ sinh hoạt và theo dõi y tế. Cha mẹ cần khuyến khích trẻ tham gia các hoạt động ngoài trời, duy trì khoảng cách đọc sách hợp lý và áp dụng quy tắc nghỉ ngơi cho mắt sau mỗi 20-30 phút học tập. Đưa trẻ đi khám khúc xạ định kỳ mỗi 6 tháng là biện pháp then chốt để kịp thời phát hiện những biến chuyển bất thường của trục nhãn cầu và có phương án can thiệp khoa học nhất [1], [7].
Chiết xuất việt quất đen mang lại những lợi ích nhất định trong việc tăng cường biên độ điều tiết và hỗ trợ làm chậm sự phát triển trục nhãn cầu ở mắt cận thị nặng theo các thử nghiệm lâm sàng bước đầu [1], [2]. Dẫu vậy, đây không phải là phương thuốc thần kỳ có thể xóa bỏ độ cận hay thay thế chỉ định của thầy thuốc. Phụ huynh nên duy trì chế độ dinh dưỡng phong phú kết hợp với lối sống lành mạnh và tuân thủ chặt chẽ phác đồ của bác sĩ nhãn khoa để bảo vệ thị lực cho con một cách bền vững.
