Những buổi tiệc tùng, liên hoan cuối tuần thường khó thiếu chén rượu hay cốc bia để giao lưu. Với người mắc bệnh tiểu đường, nhiều người thường sợ đồ uống có cồn làm tăng vọt chỉ số đường máu nên cố gắng nhịn ăn tinh bột khi nhậu. Tuy nhiên, mối nguy hiểm cấp tính lớn nhất từ thói quen này lại nằm ở chiều hướng ngược lại.
Câu trả lời trực tiếp từ các tài liệu y khoa là việc uống rượu bia khiến người bệnh tiểu đường đối mặt với biến chứng hạ đường huyết nghiêm trọng [1]. Tình trạng tụt đường máu do cồn xảy ra chủ yếu vì chất này ức chế quá trình tân tạo đường tại gan [2]. Khi gan bị khóa khả năng sản xuất đường mới, đặc biệt trên nền người bệnh đang dùng thuốc hạ đường huyết, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái thiếu hụt năng lượng cấp tính gây suy giảm hoạt động thần kinh và phù não [1] [3].
Cơ chế cồn khóa chặt nhà máy tạo đường của gan
Trong cơ thể người bình thường, gan đóng vai trò như một kho dự trữ và nhà máy sản xuất đường glucose để giữ đường huyết luôn ổn định. Khi đường máu giảm xuống, cơ thể sẽ phản ứng bằng cách tăng cường xuất xưởng đường từ gan, đồng thời kìm hãm tiết hormone insulin và đẩy mạnh các hormone đối kháng như catecholamine và glucagon [3]. Quá trình gan cung cấp đường ra máu dựa vào hai nguồn chính là phân giải glycogen (dạng đường dự trữ sẵn tại gan) và tân tạo đường (gluconeogenesis - quá trình gan tự tổng hợp đường mới từ các nguyên liệu không phải đường) [4] [5].
Khi một người uống rượu bia, chất cồn (ethanol) hoặc các chất chuyển hóa của nó sẽ làm thay đổi quá trình vận chuyển và chuyển hóa chất bột đường [6]. Cụ thể, quá trình chuyển hóa cồn tạo ra quá mức các chất khử, làm tăng tỷ lệ NADH2/NAD trong tế bào gan [2] [6]. Sự mất cân bằng hóa học này trực tiếp ức chế quá trình tân tạo đường tại gan từ các nguyên liệu như glycogen, axit béo, axit amin và lactate [2]. Ngoài ra, hạ đường huyết do rượu còn bắt nguồn từ việc suy giảm lượng glycogen dự trữ ở gan, tắc nghẽn con đường enzyme alcohol dehydrogenase, lỗi giảm tân tạo đường trong con đường dị hóa cồn qua catalase và sự gia tăng tiêu thụ đường ở các mô ngoại vi [3].
Bên cạnh việc khóa quá trình tạo đường ở gan, các nhà khoa học còn ghi nhận nhiều cơ chế khác gây hạ đường huyết do rượu ở cả người khỏe mạnh lẫn bệnh nhân tiểu đường tuýp 1 và tuýp 2 [4]. Các cơ chế này bao gồm giảm phân giải glycogen tại gan, tăng tiết insulin, giảm hấp thu đường tại ruột và ức chế tiết hormone tăng trưởng [4]. Khi rơi vào trạng thái hạ đường huyết, dù năng lượng não ban đầu được bảo toàn nhưng hoạt động của các tế bào thần kinh sẽ sụt giảm từ 40 đến 60%, thậm chí có thể dẫn đến biến chứng phù não nguy hiểm dù lưu lượng máu não và mức tiêu thụ oxy không thay đổi [3].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về phản ứng của gan và đường huyết?
Để làm rõ vai trò sống còn của quá trình tân tạo đường và tác hại khi bị cồn chặn đứng, một nghiên cứu công bố năm 1989 đã tiến hành thí nghiệm trên 8 tình nguyện viên bình thường [5]. Nhóm nghiên cứu truyền insulin liên tục để tạo ra mức tăng insulin sinh lý khoảng 20 microU/ml, qua đó gây hạ đường huyết mức độ vừa ở ngưỡng khoảng 55 mg/dl [5]. Họ đo lường quá trình tân tạo đường bằng hai phương pháp: dùng đồng vị đánh dấu sự xuất hiện đường từ lactate và phương pháp truyền cồn cùng với insulin để khóa quá trình tân tạo đường, sau đó đo lượng đường ngoại sinh cần bù vào nhằm ngăn chặn hạ đường huyết nặng hơn [5]. Kết quả cho thấy ở giai đoạn đầu, việc phân giải glycogen chiếm khoảng 85% tổng lượng đường sản xuất từ gan [5]. Tuy nhiên, khi tình trạng hạ đường huyết đã hình thành và kéo dài, tỷ lệ đóng góp của quá trình tân tạo đường tăng vọt lên mức 77 +/- 10% (theo phương pháp đồng vị) và 94 +/- 10% (theo phương pháp dùng cồn) trong tổng lượng đường gan xuất ra [5]. Nghiên cứu này khẳng định tân tạo đường chính là cơ chế chủ đạo ngăn chặn hạ đường huyết tiến triển nặng hơn, và cồn đã chặn đứng lá chắn quan trọng này [5].
Ở người bệnh tiểu đường, lá chắn tại gan vốn đã suy yếu ngay cả khi chưa uống rượu. Một nghiên cứu năm 1992 đã khảo sát trên 7 bệnh nhân tiểu đường phụ thuộc insulin (tuýp 1) đang điều trị tích cực (có chỉ số hemoglobin-A1 là 7,1 +/- 0,4%) và so sánh với 6 người bình thường làm nhóm chứng [7]. Các đối tượng được truyền insulin liều thấp (0,3 mU/kg mỗi phút trong 210 phút) sau khi đã được duy trì đường huyết ổn định qua đêm [7]. Dù nồng độ insulin tăng tương đương nhau ở cả hai nhóm, mức đường huyết ở nhóm bệnh nhân tiểu đường tụt sâu hơn hẳn, xuống mức 2,5 +/- 0,2 mM so với 3,64 +/- 0,2 mM ở nhóm chứng [7]. Ở nhóm bệnh nhân tiểu đường, phản ứng tiết hormone glucagon hoàn toàn biến mất, phản ứng tiết epinephrine bị trì hoãn và giảm nhẹ, đồng thời quá trình sản xuất đường tại gan bị ức chế liên tục khoảng 60% trong suốt thời gian nghiên cứu [7]. Quá trình chuyển hóa alanine và lactate thành đường mới gần như không thay đổi ở người bệnh tiểu đường, trong khi ở người bình thường quá trình này tăng gấp 2 lần so với ban đầu vào giờ cuối của thí nghiệm [7].
Khi kết hợp cả cồn và đường, phản ứng của cơ thể cũng rất phức tạp. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đánh giá việc tiêu thụ kết hợp cồn và đường như một nguy cơ gây hạ đường huyết phản ứng [4]. Dữ liệu xác nhận có sự gia tăng đường huyết rất sớm sau khi nạp đường và cồn, theo sau là sự gia tăng tiết insulin [4]. Các nghiên cứu trước đó được nhắc lại trong báo cáo này trên người da trắng không mắc tiểu đường cho thấy nồng độ đường và insulin huyết tương thay đổi ở các mốc 15 hoặc 30 phút sau khi nạp đường kèm cồn so với chỉ nạp đường [4]. Các tác giả suy đoán cồn có thể làm tăng hấp thu đường từ ruột hoặc tăng tiết các chất kích thích tại đường tiêu hóa [4]. Tuy nhiên, ở nghiên cứu năm 2021 này, không có sự khác biệt đáng kể nào ở mốc 15 hoặc 30 phút về các chỉ số tiết insulin và độ nhạy insulin (như chỉ số Matsuda hay disposition index) giữa nghiệm pháp dung nạp đường thông thường và nghiệm pháp có thêm cồn [4]. Điều này gợi ý phản ứng với cồn có thể khác nhau tùy thuộc vào khả năng tiết insulin, mức độ kháng insulin của từng cá nhân cũng như sự khác biệt chủng tộc giữa người da trắng và người châu Á [4].
Tác động hai mặt và giới hạn của các bằng chứng
Bằng chứng từ các tài liệu y khoa cho thấy rượu bia không chỉ gây hạ đường huyết cấp tính mà còn gây rối loạn đường huyết theo cả hai chiều hướng tăng và giảm. Các báo cáo năm 1978, 1981, 1996 và 2014 đều chỉ ra rằng việc lạm dụng rượu mạn tính gây ra tình trạng kháng insulin ở gan và mô ngoại vi, đồng thời làm tổn thương hệ nội tiết của tuyến tụy, từ đó dẫn đến tăng đường huyết và gây bệnh tiểu đường [2] [1] [8] [6]. Thậm chí, tình trạng rối loạn dung nạp đường và bệnh tiểu đường rất phổ biến ở cả người nghiện rượu bị xơ gan lẫn người nghiện rượu mạn tính chưa bị xơ gan [2].
Cụ thể, việc lạm dụng cồn lâu ngày dẫn đến viêm tụy mạn tính, làm rối loạn chức năng ngoại tiết và nội tiết (tiết insulin và glucagon) của tuyến tụy [8]. Sự suy giảm tế bào beta của đảo tụy do cồn gây ra bệnh tiểu đường tái phát đòi hỏi phải điều trị bằng insulin, đồng thời cồn cũng là yếu tố nguy cơ của tiểu đường tuýp 2 [8]. Ở chiều hướng tăng đường huyết do nghiện rượu, các nhà khoa học ghi nhận cơ chế vẫn còn chưa rõ ràng hoàn toàn, nhưng có sự liên quan của việc tiết bất thường các hormone insulin, catecholamine và glucocorticoid, cùng với những thay đổi cấu trúc gan và tụy như xơ gan, viêm tụy [6]. Ở người có chuyển hóa nguyên vẹn, cồn một phần làm tăng tiết insulin khi có kích thích, nhưng về lâu dài thì sự sụt giảm tiết insulin sẽ chiếm ưu thế [1].
Về giới hạn của bằng chứng, các nghiên cứu thực nghiệm chuyên sâu về cơ chế tân tạo đường khi truyền insulin và cồn thường được thực hiện trên quy mô mẫu nhỏ (từ 6 đến 8 người trong các nghiên cứu năm 1989 và 1992) trong điều kiện phòng thí nghiệm kiểm soát chặt chẽ [5] [7]. Ngoài ra, như nghiên cứu năm 2021 đã chỉ ra, phản ứng đường huyết và insulin với cồn có sự khác biệt giữa người khỏe mạnh và người béo phì hoặc mắc tiểu đường, cũng như khác biệt giữa người châu Á và người da trắng [4]. Mức độ ảnh hưởng của cồn lên khả năng dung nạp tinh bột và insulin cũng khác nhau tùy thuộc vào tình trạng cụ thể của từng cá nhân [1].
Những hiểu lầm thường gặp trên bàn nhậu
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần uống rượu kèm nước ngọt hoặc ăn thật nhiều chất đường bột ngay lúc uống thì sẽ tránh được tụt đường huyết. Thực tế, nghiên cứu năm 2021 cho thấy việc kết hợp tiêu thụ cồn và đường lại chính là một nguy cơ gây ra chứng hạ đường huyết phản ứng [4]. Khi nạp cùng lúc hai chất này, đường máu tăng lên rất sớm nhưng ngay lập tức kéo theo sự gia tăng tiết insulin, dễ đẩy cơ thể vào pha tụt đường máu sau đó [4].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng gan luôn có sẵn kho đường dự trữ dồi dào nên nhịn ăn khi uống rượu cũng không sao. Các nghiên cứu năm 1978 và 1979 khẳng định hạ đường huyết do cồn xảy ra đặc biệt dễ dàng ở những bệnh nhân mà kho dự trữ glycogen tại gan đã bị cạn kiệt hoặc suy giảm từ trước (chẳng hạn do nhịn đói hoặc ăn kiêng quá mức) [6] [3]. Khi kho glycogen đã trống rỗng, cơ thể phụ thuộc từ 77% đến 94% vào quá trình tân tạo đường mới để duy trì đường huyết trong cơn hạ đường máu kéo dài, nhưng chính quá trình này lại bị cồn khóa chặt [5] [6].
Nhóm người bệnh nào cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm nguy cơ cao nhất là những bệnh nhân tiểu đường đang điều trị bằng các loại thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin [1] [7]. Báo cáo năm 1981 nhấn mạnh người bệnh tiểu đường rất dễ gặp rủi ro hạ đường huyết, đặc biệt ở những người nghiện rượu đang được điều trị bằng thuốc làm giảm đường máu [1]. Ở bệnh nhân tiểu đường tuýp 1 điều trị insulin tích cực, khả năng tự bảo vệ của gan trước cơn hạ đường huyết đã bị suy giảm tới 60% và mất hoàn toàn phản ứng từ hormone glucagon, nên sự xuất hiện của chất cồn sẽ làm tình trạng tụt đường máu trở nên vô cùng nguy kịch [7].
Nhóm thứ hai cần tuyệt đối cảnh giác là người có bệnh lý nền tại gan và tuyến tụy. Báo cáo năm 1981 chỉ ra rằng ở bệnh nhân tiểu đường vốn đã có tỷ lệ lớn bị tổn thương gan mạn tính hoàn toàn độc lập với tác động của rượu [1]. Khi cộng thêm chất cồn làm ảnh hưởng đến các hệ thống enzyme tại gan, người bệnh có thể rơi vào các rối loạn chuyển hóa trầm trọng [1]. Tương tự, những người đã có biến chứng xơ gan hoặc viêm tụy mạn tính cũng có hệ thống điều hòa đường huyết hết sức mong manh [2] [8] [6].
Nguyên tắc an toàn để bảo vệ đường huyết trong đời sống
Từ các cơ chế sinh lý bệnh nói trên, người mắc bệnh tiểu đường tốt nhất nên hạn chế tối đa việc sử dụng rượu bia để tránh làm tổn thương thêm tế bào đảo tụy và gan [1] [8]. Việc điều trị bệnh tiểu đường cần đi đôi với thái độ cẩn trọng trước vấn đề lạm dụng đồ uống có cồn [1].
Nếu trong hoàn cảnh bắt buộc phải giao tiếp, người bệnh tuyệt đối không được uống rượu bia khi bụng đói hoặc sau khi nhịn ăn kéo dài, bởi việc cạn kiệt kho dự trữ glycogen tại gan sẽ mở đường cho cồn gây hạ đường huyết nặng [6] [3]. Không nên uống rượu pha chung với các loại nước chứa đường đơn để tránh kích hoạt phản ứng tăng tiết insulin gây hạ đường huyết phản ứng [4]. Thay vào đó, người bệnh nên duy trì bữa ăn cân bằng có chất đạm, chất xơ và tinh bột hấp thu chậm trước khi uống.
Đối với những người đang tiêm insulin hoặc uống thuốc hạ đường huyết, cần theo dõi sát chỉ số đường máu trước, trong và nhiều giờ sau khi uống rượu bia, vì cơn hạ đường huyết kéo dài phụ thuộc rất lớn vào quá trình tân tạo đường của gan [5] [1] [7]. Người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để được hướng dẫn cách điều chỉnh liều thuốc hoặc chế độ ăn phù hợp nếu có kế hoạch dự tiệc, tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc hay thay đổi phác đồ.
Tóm lại, chất cồn trong rượu bia là tác nhân nguy hiểm có thể khóa chặt quá trình tân tạo đường tại gan, đẩy người bệnh tiểu đường vào cơn hạ đường huyết cấp tính đe dọa tính mạng [2] [1] [8]. Sự cẩn trọng trong ăn uống, nắm rõ cơ chế tác động của thuốc đang dùng và lắng nghe tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa chính là chìa khóa giúp người bệnh bảo vệ sức khỏe an toàn.
