Nhiều người sau phẫu thuật cắt dạ dày giảm cân hoặc điều trị bệnh lý thường nghĩ rằng chỉ cần ăn uống thanh đạm là cơ thể sẽ tự hồi phục. Tuy nhiên, không ít người sau vài tháng đến vài năm bắt đầu xuất hiện cảm giác tê bì đầu ngón tay chân, mệt mỏi triền miên và suy giảm trí nhớ mà không rõ nguyên nhân.

Thực tế, người từng phẫu thuật cắt dạ dày cần phải bổ sung vitamin B12 suốt đời thông qua đường tiêm bắp hoặc dùng viên uống liều rất cao theo chỉ dẫn y khoa [1]. Việc ăn uống thông thường, dù giàu dinh dưỡng đến đâu, cũng không thể bù đắp lượng vitamin B12 bị thiếu hụt sau khi cấu trúc dạ dày đã bị can thiệp phẫu thuật [1], [2].

Vì sao cắt dạ dày lại làm mất vitamin B12?

Vitamin B12 đóng vai trò then chốt đối với hoạt động bình thường của hệ thần kinh và quá trình tạo máu [2]. Để cơ thể hấp thu được vitamin B12 từ thực phẩm, dạ dày cần tiết ra một loại protein đặc biệt gọi là yếu tố nội tại (intrinsic factor) do các tế bào thành dạ dày sản xuất [2], [3].

Khi thức ăn đi vào dạ dày, axit dạ dày giúp giải phóng vitamin B12 tự do ra khỏi thực phẩm [3]. Sau đó, vitamin B12 phải liên kết chặt chẽ với yếu tố nội tại để tạo thành phức hợp bền vững, từ đó ruột non mới có thể nhận diện và hấp thu [2].

Sau phẫu thuật cắt dạ dày, sự suy giảm nghiêm trọng số lượng tế bào thành dẫn đến việc thiếu hụt hoặc mất hoàn toàn yếu tố nội tại [2]. Khi không có yếu tố nội tại, phức hợp B12 - yếu tố nội tại không thể hình thành, khiến ruột non gần như mất khả năng hấp thu vitamin B12 từ đường ăn uống tự nhiên [2]. Ngoài ra, việc giảm tiết axit dạ dày kết hợp cùng việc dùng thuốc ức chế bơm proton (PPI) sau mổ cũng cản trở quá trình bóc tách giải phóng B12 từ thức ăn [3].

Bằng chứng khoa học về nguy cơ thiếu hụt vi chất

Tình trạng thiếu hụt vitamin B12 đã được ghi nhận rõ nét qua hàng loạt công trình nghiên cứu lâm sàng trên thế giới:

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2013 dựa trên cơ sở dữ liệu MEDLINE đến tháng 9/2012 cho thấy thiếu hụt vitamin B12 là một trong những rối loạn vi chất phổ biến nhất ở bệnh nhân phẫu thuật giảm béo [1]. Nghiên cứu nhấn mạnh tiêm bắp tiếp tục là tiêu chuẩn vàng trong điều trị thiếu hụt B12, nhất là ở bệnh nhân có triệu chứng [1]. Với nhóm phẫu thuật nối tắt dạ dày Roux-en-Y (RYGB) không triệu chứng, uống liều cao cyanocobalamin có thể được cân nhắc nếu gặp trở ngại khi tiêm [1]. Trong khi đó, người mổ tạo hình dạ dày ống (SG) hoặc thắt đai có thể duy trì liều uống bổ sung hàng ngày thấp hơn [1]. Dù vậy, dữ liệu về hiệu quả của đường xịt mũi hay ngậm dưới lưỡi vẫn đang chờ nghiên cứu thêm [1].

Một nghiên cứu tiến cứu năm 2019 theo dõi 27 bệnh nhân (gồm 19 người mổ RYGB và 8 người mổ SG) trước phẫu thuật, sau 2 tháng và 6 tháng [4]. Kết quả cho thấy tình trạng B12 suy giảm ở cả hai nhóm phẫu thuật [4]. Đáng chú ý, nồng độ B12 toàn phần trong huyết tương chưa giảm rõ rệt cho đến tháng thứ 6, nhưng nồng độ holotranscobalamin (holoTC) đã giảm và axit methylmalonic (MMA) đã tăng có ý nghĩa thống kê ngay từ tháng thứ 2, rõ rệt hơn ở tháng thứ 6 [4]. Khả năng hấp thu B12 cũng suy giảm sau can thiệp phẫu thuật [4]. Giới hạn của nghiên cứu là cỡ mẫu còn nhỏ (27 người), song kết quả đã cảnh báo rằng lượng B12 dự trữ trong gan không đủ bảo vệ cơ thể lâu dài và cần can thiệp liều dược lý sớm [4].

Một báo cáo tổng quan năm 2021 ghi nhận khoảng một phần ba (1/3) bệnh nhân thực hiện thủ thuật hỗn hợp như RYGB bị thiếu hụt vitamin B12 [2]. Nguy cơ thiếu B12 sau phẫu thuật RYGB cao gấp 3,55 lần so với phẫu thuật tạo hình dạ dày ống SG [2]. Ngoài ra, tỷ lệ thiếu axit folic sau mổ RYGB lên tới 45% [2]. Tình trạng thiếu máu sau RYGB cũng lên tới 45-50%, cao hơn nhiều so với 17% ở nhóm SG [2].

Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu năm 2021 tại Anh theo dõi 353 bệnh nhân béo phì (72,8% nữ; 252 người mổ RYGB và 101 người mổ SG) trong suốt 4 năm (48 tháng) [5]. Nhờ chế độ bổ sung định kỳ sau mổ, tỷ lệ bệnh nhân có nồng độ vitamin B12 thấp đã giảm từ 7,5% trước phẫu thuật xuống chỉ còn 2,3% tại thời điểm 48 tháng [5]. Điều này chứng minh việc chủ động bổ sung đều đặn mang lại hiệu quả bảo vệ rõ rệt [5].

Nghiên cứu tiến cứu năm 2024 tại Ả Rập Xê Út theo dõi bệnh nhân mổ tạo hình dạ dày ống LSG tại 4 mốc: trước mổ, sau 3, 6 và 12 tháng [6]. Lượng năng lượng nạp vào giảm sâu từ 2.059 kcal trước mổ xuống 738,3 kcal ở tháng thứ 3, rồi tăng dần lên 1.069 kcal ở tháng 12 [6]. Khẩu phần ăn 24 giờ cho thấy lượng sắt, vitamin B12 và vitamin D đều không đạt mức khuyến nghị dinh dưỡng [6]. Việc dùng viên vi chất tăng mạnh ở tháng thứ 3 và 6, giúp tình trạng thiếu B12 cải thiện đều đặn và duy trì mức đủ sau phẫu thuật [6].

Một nghiên cứu so sánh năm 2024 trên 505 bệnh nhân liên tiếp thực hiện RYGB hoặc SG trong năm 2019 cũng xác nhận: nhóm RYGB có tỷ lệ thiếu vitamin B12 cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm SG ở cả thời điểm 6 tháng (17,46% so với 4,69%) và 12 tháng (16,74% so với 0,93%) [7].

Hậu quả nghiêm trọng nếu để cơ thể thiếu B12

Khi mất yếu tố nội tại, lượng B12 dự trữ trong gan có thể duy trì được một thời gian (thường 1-2 năm) trước khi cạn kiệt [3]. Sự chậm trễ này khiến nhiều người chủ quan không theo dõi [4], [3].

Tuy nhiên, các biến chứng thần kinh do thiếu hụt vi chất, đặc biệt là B12, thiamine và đồng sau phẫu thuật dạ dày đã được ghi nhận ngày càng nhiều [8]. Tổn thương dây thần kinh ngoại biên, yếu vận động chi dưới, teo sợi trục thần kinh hay suy giảm chức năng dẫn truyền thần kinh là những hậu quả nặng nề [8], [2]. Bệnh nhân cũng đối mặt với nguy cơ thiếu máu nghiêm trọng kết hợp cùng sự thiếu hụt của các vi chất khác như sắt và axit folic [2], [5].

Hiểu lầm thường gặp khi bổ sung dinh dưỡng

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng chỉ cần tích cực ăn nhiều thịt đỏ, cá, trứng hay sữa là đủ vitamin B12 cho cơ thể. Thực tế, khi tế bào thành dạ dày đã giảm và yếu tố nội tại bị suy giảm nặng, cơ thể mất khả năng hấp thu B12 qua cơ chế sinh lý thông thường từ thực phẩm [2], [3]. Mọi nỗ lực ép ăn không những không nâng được nồng độ B12 trong máu mà còn gây quá tải lên túi dạ dày nhỏ sau mổ.

Hiểu lầm thứ hai là xét nghiệm thấy B12 trong máu bình thường thì yên tâm không bổ sung. Nghiên cứu năm 2019 chỉ ra rằng nồng độ B12 toàn phần trong máu giảm rất chậm và chỉ thấy rõ sau 6 tháng, nhưng các chỉ số phản ánh sớm như holoTC đã sụt giảm và chỉ số bất thường MMA đã tăng vọt ngay từ tháng thứ 2 sau mổ [4]. Do đó, việc chờ đợi kết quả xét nghiệm B12 giảm mới điều trị có thể khiến người bệnh rơi vào tình trạng thiếu hụt ở cấp độ tế bào từ lâu [4].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Nhóm phẫu thuật nối tắt dạ dày (RYGB): Bệnh nhân thuộc nhóm này có nguy cơ thiếu vitamin B12 cao gấp 3,55 lần so với nhóm cắt dạ dày hình ống (SG) [2]. Tỷ lệ thiếu B12 sau mổ 6 tháng và 12 tháng ở nhóm RYGB luôn cao vượt trội [7]. Nhóm này bắt buộc phải có kế hoạch bổ sung nghiêm ngặt, liều cao hoặc tiêm bắp theo phác đồ y tế [1].

Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ: Thiếu hụt dinh dưỡng, đặc biệt là folate sau phẫu thuật (lên tới 45% ở nhóm RYGB) có thể liên quan đến các dị tật ống thần kinh thai nhi [2], [3]. Cần tối ưu hóa nồng độ vi chất trước khi có kế hoạch mang thai [3].

Người đang dùng thuốc ức chế tiết axit (PPI): Việc dùng thuốc ức chế bơm proton sau mổ làm giảm mạnh axit dạ dày, ngăn cản quá trình giải phóng vitamin B12 và chuyển hóa sắt sang dạng dễ hấp thu [3].

Bệnh nhân xuất hiện triệu chứng thần kinh: Bất kỳ ai có biểu hiện tê bì, yếu chi dưới hoặc dị cảm sau phẫu thuật cần được kiểm tra ngay lập tức các vi chất B12, vitamin E, D và axit folic để can thiệp kịp thời [8].

Giải pháp bổ sung vitamin B12 đúng cách

Để bù đắp lượng thiếu hụt do mất yếu tố nội tại, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

Lựa chọn đường dùng phù hợp: Tiêm bắp vitamin B12 định kỳ được xem là tiêu chuẩn vàng, đặc biệt đối với những bệnh nhân đã có triệu chứng lâm sàng [1]. Đối với bệnh nhân không triệu chứng sau phẫu thuật RYGB, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định dùng vitamin B12 đường uống liều cao (cyanocobalamin) nếu bệnh nhân không tuân thủ được việc tiêm bắp [1]. Với người phẫu thuật hạn chế như cắt dạ dày hình ống (sleeve gastrectomy), có thể duy trì liều bổ sung hàng ngày thấp hơn [1]. Hiệu quả của các dạng xịt mũi hay ngậm dưới lưỡi hiện vẫn cần thêm dữ liệu để khẳng định [1].

Thời điểm can thiệp: Không nên chờ đợi triệu chứng xuất hiện mới bổ sung. Can thiệp B12 ở liều dược lý cần được xem xét ngay sau phẫu thuật để ngăn ngừa suy giảm sớm [4].

Phối hợp đa vi chất: Sau phẫu thuật dạ dày, việc thiếu hụt hiếm khi đơn độc. Cần chú ý bổ sung đồng thời sắt và axit folic [2], [5]. Để tăng hấp thu sắt, người bệnh có thể dùng kèm vitamin C hoặc trái cây họ cam quýt theo hướng dẫn [3]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc bổ sung mà cần được bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng và ngoại khoa lập kế hoạch riêng [6].

Chăm sóc sức khỏe sau phẫu thuật cắt dạ dày đòi hỏi sự kiên trì và hiểu biết khoa học. Việc chủ động bổ sung vitamin B12 theo đúng liều lượng và đường dùng khuyến cáo chính là chìa khóa then chốt giúp bạn duy trì hệ thần kinh khỏe mạnh và tận hưởng trọn vẹn chất lượng cuộc sống sau mổ.